Izdeýsiz er, suraýsyz erlik

Olar 17 edi...

– Serikbaı – balalardyń ekin­shisi. Shalqardaǵy №1 mek­tepti bitirdi. Bizder osynda kóship kelgende, tokarlyq oqýdy aıaqtap, Hromtaýda kombınatta jumys istep júrip, 1982 jyly kóktemde áskerge shaqyrtyldy. Balam jumsaq minezdi, tártipti edi, fýtboldy jaqsy kóretin. Kishkentaılar ony «kóke» deıtin. Úıde fýtboldan gazet qıyndylarynan mektep kezinde jasaǵan albomy áli bar. Balamnyń qaıtqanyna 37 jyl bolsa da, sol kúnniń oqıǵasy kókiregimde áli saırap tur. 30 sáýirde sońǵy haty keldi. 9 ma­myrdaǵy jeńis sherýi­ne daıyndalyp jatyrmyz, gım­nasterkanyń jaǵasyna aq mata satyp alýǵa aqsha salyńdar deı­di. Ol jaqta kún qatty ystyq, ásker­de beri­letin bir jaǵa tez kir­leıdi eken. «Úıge qaıtýyma bir jyldaı qal­dy. Apa, meni kóp ýaıymdama», dep aıaqtaǵan. Mamyr­dyń sońyn­da denesi keldi.

– Tústeri sup-sur bir ofıser men eki soldattyń tabyt­ty ákel­geni ǵana esimde. Syrty­nan aǵashpen qaptap, ishi my­rysh­talǵan. Fýrajkesin, kárzeń­kesiniń kiltin ákelipti. Ishin­degi bastyǵy: «Kárzeńkesi men Aýǵanstannyń aqshasymen bir jyl qyzmet etken aqsha­syn salyp jiberemiz», degende, ákesi: «Balam joq bolǵasyn, kárzeńkesiniń de, aqshasynyń da keregi ne?» dep qarsy boldy. Olar sol kúni jerleýimiz kerek, buıryq solaı dep kónbeıdi. Ákesi «partııa qyzmetkerimin, tabytty ashpaımyz» dep qolhat jazyp bergen soń olar túndelete ketip qaldy. Jurt taraǵan soń ashyp qaradyq. Shashy jalbyrap ósip ketken balam jatyr. Arjaǵy esimde joq, oń jaq ıyǵy men keýdesinen jaralanǵan dedi artynan kórgender.

Armııadan jazǵan hattaryn oqyp jylaı bergen soń, úıdegiler endi qaıtyp maǵan kórsetpeıtin boldy.

1982 jyldyń sáýirinde ásker­ge sha­qyr­tylǵan Serikbaı Túrkis­tan áskerı okrý­gine qarasty 40-armııanyń 66-brıgadasy 2-motoatqyshtar batalony 7-rotasyna tústi. Jalalabadta aerodrom kúzetinde turǵan batalon sol jyldyń kúzinde Kýnar provınsııasyndaǵy Asadabadqa aýystyryldy. Áskerı bólimniń dalalyq poshtasy – 93992. Bul – Pákistanmen aradaǵy shekara, modjahedterdiń joly. Áskerı bólim Odaqtan keletin avtokolonnalardy kúzetti, qyshlaqtarǵa operasııalar júrgizdi.

16 mamyrda Gandjgal shat­qalynda 7-rotanyń 1, 2-vzvo­dynyń 17 jaýyngeri men «saran­doıdyń» (aýǵan mılısııasy) 7 jaýyngeri AQSh-ta jattyq­tyrylǵan pákistandyq «Chernyı aıst» arnaıy jasaǵynyń 300 sodyrymen shaıqasqa túsip, qorshaýda qaza boldy.

1-vzvodtyń komandıri Georgıı Dem­­­chenko men Sergeı Amosov, komandır oryn­basary Serikbaı Turlybaev, 2-vzvod komandıriniń orynbasary Nu­rıdın Ǵad­jıev pen 11 qatardaǵy jaýynger qaza tapty. Bulardyń ishinen serjant Vladımır Prohorenko ǵana tiri qaldy. Shaıqas bastalǵanda-aq qol-aıaǵynan jaralanǵan ony qasyndaǵylar tastyń qýysyna jatqyzyp, buta butaq­tarymen kólegeılep ketken. Ony erte­ńine izdep kelgen batalon taýyp alady. Almaty oblysynan shaqyrtylǵan 19 jas­taǵy qatardaǵy jaýynger Borıs Boch­kın ushty-kúıli joǵaldy. Osy topty tún­de ózen jaǵasyndaǵy kópirden kútip alyp, shatqalǵa aparǵan aýǵandyq «sa­ran­doıdyń» 7 jaýyngeri qaıda? Olar týraly aıtylmaıdy. Ne bolǵanda da, 17-22 jas­taǵy órimdeı jastar sat­qyndyqtyń qurbany boldy.

 KSRO Bas áskerı prokýratýrasynyń qorytyndysyna súıensek, operasııa bylaı jos­parlanǵan. 2-batalonnyń 8, 9-rotasy Dýnaı qyshlaǵynyń janyn­da Nava shatqalyn modjahedterdiń erkin ótpeýi úshin bitep tastaýy tıis. 7-rota Gandj­gal men Borýveı shatqalyn eki jaqtan qorshap, Malyshevtiń arnaıy ja­­sa­ǵynyń taý qýysyna erkin ótýin qor­ǵaıdy. Malyshev toby shekarada radıo­sıgnal ustaıtyn qabyldaǵysh ornat­paqshy. Operasııa josparlanyp jat­qanyn aýǵandyqtar jaqsy bilgen. Eki-úsh kún buryn shekaradan 3-4 shaqyrym jerde Pákistan arnaıy jasaǵy jattyǵý ótkizgen. Áskerı basshylyq Dýnaı, Nar­va qyshlaqtarynda 300 modjahed­tiń jasyrynyp jatqanynan da habar­dar. Endeshe 16 mamyrdyń túninde du­rys barlaý ja­salynbaǵan belgisiz taý qýysyna 17 sarbazdy nege qorǵaýsyz attan­dyrady?

Qandy oqıǵanyń jalǵyz kýágeri, Temir aýdanynda Keńqııaq munaı óńdeý mekemesinde traktorıst bolyp jumys isteıtin Vladımır Prohorenkomen «Ege­men Qazaqstannyń» tilshisi Qaı­nar Oljaı 1992 jyldyń sáýirinde suh­battasady. Qazir ol otbasymen Che­hııa­da turady. 2019 jyldyń 19 aqpa­nyn­da «Informbıýro» saıtynda ja­­rııa­lanǵan «Tabyt – bireý, taǵdyr – ekeý» maqalasynda Qaınar Oljaı V.Pro­ho­renkonyń esteligin keltiredi:

«Leıtenanttardyń sheginýin qor­ǵaý úshin bastyrmalata atysyp jatqanymda qolymnan oq tıdi. Sosyn jáne bir oq tas­tan yrshyp kelip aıaǵymdy jaralady. Tómenge Ǵadjıevqa qaraı domaladym. Ǵadjıev dereý meni arqalap, Bochkınge «bizdi qorǵa» dep aıqaılady. Borıa atysyp jatqan. Ǵadjıev birde meni súıeı sala atysyp, sosyn qaıta arqalap tómen túsip kele jatty. Sońǵy ret qaraǵanymda Borıanyń sylq etip qulap bara jatqanyn kózim shaldy. «Bitti» dep oıladym. Ǵad­jıevke «meni tastap ket te, óziń tiri shyq» dep jalyndym. Ol maǵan granatasyn berip, bir tastyń qalqasyna tastap ketti».

 Nuhıdın Ǵadjıev

Daǵystannyń Qyzylıýrt aýdanynda­ǵy mektep muǵalimi, Nuhıdınniń ustazy Rasýl Ǵazıevtiń 20 jyldyq eńbegi ar­qa­synda 66-brıgadanyń 2-batalony 7-ro­tasyndaǵy 1,2-vzvodtaǵy 17 ja­ýyn­­­ger qazasynyń qupııasy ashyldy. Qys­taqtyń qarapaıym muǵalimi ár jyl­­­dary KSRO men Reseı Qorǵanys mı­­­nıs­­trlikterine, Bas prokýratýraǵa, Re­seı­diń 3 prezıdentine, sol kezdegi 40-armııa basshylyǵyna, brıgada men 2-ba­talonnyń barlyq komandırleri men jaýyn­gerlerine 400-den astam hat jazyp, bolashaǵynan kóp úmit kút­ken oqýshysynyń jumbaq óliminiń aqı­qa­tyn arshydy. Aqyry 1997 jyldyń 2 qyr­­­kúıeginde Reseı Federasııasy Pre­zı­­dentiniń №974 Jarlyǵymen Ǵad­jıev Nuhıdın Omarulyna Reseı Fede­ra­sııasynyń Batyry ataǵy berildi. Sóı­tip, qaza bolǵan 14 jyldan keıin «Al­tyn Juldyz» batyrdyń anasyna tap­syryldy. Qyzylıýrt qalasynyń orta­lyǵynda Ǵadjıev Nuhıdınge memo­rıal turǵyzyldy. Túrkistan áskerı ok­rý­gi­niń usynysymen 7-rota 1-vzvod koman­dıri Georgıı Demchenkoǵa Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Dem­chen­ko­nyń kelgenine eki-aq kún bolǵan eken. 40-armııa basshylyǵy Sergeı Amo­sov­ty umyt qaldyrdy. Orynborlyq jas leı­­tenant Sergeı Amosovtyń No­­vo­­­sı­bır­skide turatyn polkovnık ákesi qoı­maı izdenýiniń arqasynda, 1994 jyly oǵan Reseı Federasııasy Ba­tyry ataǵy berildi. Oqyǵan mektebi men tur­ǵan kó­shesine aty berilip, Novo­sıbırsk Ás­kerı ınstıtýtynyń batyr­lar alleıasynda bıýsti ornatyldy. Amo­sovpen, Ǵad­jıevpen Gandjgalda qaza tapqan reseılik qatardaǵy jaýyn­gerler – Aleksandr Losev, Mıhaıl Korshýnov, Iýrıı Rıa­zanov, Vıktor Fadeev, Aleksandr Arte­menko, Ser­geı Balandınge keıinnen Re­seı Fede­ra­sııasynyń Batyry ataqtary be­rildi. О́kinishtisi, osy toptaǵy qazaqstan­dyq­tar Serikbaı Turlybaev, Vladımır Prohorenko, Borıs Bochkınniń erlikteri eskerilmedi. Ataýsyz qalǵan taǵy da erler bar.

2-batalon praporshıgi F.Amıch 1989 jyly qyrkúıekte: «1983 jyldyń 15 ma­myrdan 16-syna qaraǵan túni qu­ra­mynda 3 vzvody bar rota áskerı ope­rasııaǵa qatysty. Urys qımyldaryn júr­gizý kezinde 2-vzvod erlikpen qa­za tapty. Tek bir adam – ser­jant Pro­horenko tiri qaldy. Urys bas­talǵan kez­­de jara­lanǵan ony tastyń arasyna ja­­syryp qoıǵan. Rota zampolıty – leıtenant Sergeı Amosov, vzvod komandıri leıtenant Georgıı Demchenko qaza tapty... Urystan soń, 17 mamyrda vzvod qy­rylǵan tóbege kóterilgende, biz­diń ji­gitterdiń erlikpen qaza tapqanyn tú­sindik. Nýrıkti tapqanda, onyń aýyr ja­raly kúıde ózin granatamen jaryp jibergenin kórdik», dep eske alady.

Borıs Bochkın qaıda?

Qaınar Oljaı 2019 jyldyń 19 aq­panynda «Informbıýro» saıtynda ja­rııa­lanǵan «Tabyt – bireý, taǵdyr – ekeý» maqalasynda Gandjgal shatqalynda qaza tapqan Borıs Bochkınge qatysty derekter jarııalaıdy. Almatydaǵy Boch­kınder otbasyna myryshtalǵan tabyt 25 mamyrda Túrkistan áskerı ok­rý­ginen berilgen «Qyzyl Juldyz» orde­ni­men qosa ákeldi. Tabytty ákel­gen bir ofıser, eki soldat­pen birge Mem­le­kettik qaýipsizdik komıtetiniń bir qyz­met­keri bolǵan. Olar túni boıy tabyt­ty kúzetip, 26-na jerleıdi. Oqıǵa ári qa­raı detektıvti sıpatta órbıdi. Ara­da alty jyl ótedi. Bir kúni keshkilik Bo­rıs­tiń anasy Evgenııa Petrovnaǵa kór­shisi kelip, Pákistandaǵy modjahedter la­­gerindegi 5 tutqynnyń fotosýreti ja­­­rııa­­lanǵan «AıF» gazetin kórsetedi. AQSh jýrnalısteriniń maqalasy aýda­ry­­lyp basylǵan. Fotodaǵy bes tut­qyn­nyń ishinde oń qolymen myqynyn taıa­nyp shyn­­taǵyn shoshaıtyp turǵandy Evgenııa Pet­­rovna «meniń ulym Borıs» dep tanı ketedi.

О́ıtkeni ulynyń osylaı turatyn ádeti bolǵan. Sodan Evgenııa Petrovna Más­keýge Qorǵanys mınıstrine hat jazyp, úsh jyldan keıin máıitti qazyp qaraýǵa ruqsat alady. 1991 jyly qa­zanda almatylyq sarapshylar máıitke sarap­tama jasaǵanda, kómilgen deneniń Bo­rıs Bochkınge múlde uqsamaıtyny anyq­tal­dy. Borıs uzyn boıly, jas jigit bolsa, qazylǵan máıit qysqa, 7 jasandy tisi bol­ǵan. Al Almatydan áskerge ketken 19 jastaǵy balada eshqandaı da protez joq. Borıs mektepte oqyp júrgende, Medeý muzaıdynynda aıaǵyn syndyryp alǵan, oń qolynyń súıegine de zaqym kelgen. Máıitte mundaı bel­giler joq. Sodan Bo­rıstiń dáriger anasy «Bul meniń balam emes, meniń balam tiri» dep basyn taýǵa da urdy, tasqa da urdy. Alaıda kóp keshikpeı Evgenııa Petrovna ómirden ótkesin, Borısti izdeý de toqtady. Qalaı bol­ǵanda da, eń sońǵy tóbeniń eteginde so­ǵysyp jaralan­ǵan Borıs Bochkındi páks­tandyq jaldamalylar ózderimen birge alyp ketken sııaqty.

Temirlik Vladımır Prohorenko 1992 jyly 19 sáýirde Qaınar Oljaı­ǵa: «Meni Kabýlde tikushaqtan túsi­rip, gospıtalge áketkeli jatqanda bir leıtenant áýejaı basynda jınal­ǵan kóp tabytty kórsetti. «Senimen bir­ge soǵysqandardyń múrdesin elge jó­neltkeli jatyrmyz. Tek bireýiniń óli­gi tabylmady» dedi. Birneshe kúnnen soń men jatqan Kabýldegi gospıtal­ge ­qoly kesilgen tankıst tústi. Ol da bizdiń vzvodtyń urysyn eske alyp: «Seniń ­ji­git­terińniń denesin jına­ǵan­da, bireýin taba almaı qanshama áýre­lendik», degen.

«Bochkınniń modjahedterge tut­qyn bolǵany komandırlerin qatty sastyrǵan. Ol úshin bastarymen jaýap beredi. Deneni jantalasa izdeý – sony ańǵartady. Al ony «óldi» dep ata-anasyna basqa múrdeni jiberý – soldattyń qolǵa túskenin ja­syrýdyń aılasy. Úıindegi hattaryn, magnıtofon tas­pa­syn bildirmeı alyp ketý – Bochkın satylyp kete me dep alańdaýdan tý­­ǵan», dep túıindeıdi Qaınar Oljaı «Ta­­byt – bireý, taǵdyr – ekeý» atty ma­qa­­la­syn­da.

Gandjgal qyrǵynynan soń erteńine 7-rota komandıri basqa bólimge aýysyp, «17 jaýyngerdiń denesin 17 ma­myr­­­da taptyq» dep raport jazyldy. Nu­hı­dınniń ustazy Rasýl Ǵazıev izdeý to­byn­daǵylarǵa suraý salyp, sol kúnniń shyndyǵyn suraıdy. 2-batalonda bol­ǵan ýkraınalyq Anatolıı Prohorenko 1989 jyldyń jeltoqsanynda: «18 adam vzvod komandırimen birge tún ishinde qorshaýǵa tústi. Qatty atys Pıchdarıa óze­niniń ótkeline taıaý, garnızonǵa 2-3 sha­qyrym jerde boldy. Bul jerdi aýǵan úki­met áskeri «sarandoı» qorǵap turǵan. Atys bir saǵatqa sozyldy. Bárimiz esti­dik. Tańerteńgilik aýyr jaraly V.Pro­horenkony birden taptyq. Búkil brıgada úsh kún izdedik. Eń sońǵylaryn ıis­tengen jaǵdaıda, kópshiligin adam tany­ǵysyz kúıde taptyq», – dep jazady.

3-batalon zampolıti Gennadıı Ser­­geev «Kontıngent» basylymyna ber­gen suhbatynda Amosov toby garnızonnan 2-3 shaqyrym jerde qorshaýda qalyp, rasııamen kómek suraǵanyn, sosyn raketamen dabyl belgisin aspanǵa atqandaryn kórgen. Atysty estise de, batalon qoz­ǵal­maǵan. «Topqa eshkim kómektespedi, olar rota men batalon basshylyǵynyń kóz aldynda qaza tapty» deıdi. Erteńine Gandjgal shatqalyna barǵan batalon ólgenderdiń denesin eki kún boıy izdeı­di. Soldat denelerin shatqaldyń ár jeri­nen tabady. Kóbi aıaýsyz keskilenip, qor­lanǵan. Kúnniń ystyǵynan qatty isinip, adam tanymastaı, ishek-qaryndary aqta­rylǵan kúıde jatqan.

Vzvod zampolıti Sergeı Amosov taý­dyń etegindegi keýip qalǵan aryqtan ta­byldy. Ústinde bir soldat ólip jatty. «Chernyı aıst» komandırdiń aıaq-qo­lyn syndyryp, denesin birneshe avto­mat oǵymen shurq tesik etken. Jaý qor­shaýynda qalyp, tirideı qolǵa túskisi kel­megen Nuhıdın Ǵadjıev sońǵy grana­ta­symen taıap kelgen 20 jaldamalyny ózimen birge jaryp jibergen. Nuhıdın basy julynǵan kúıinde tabyldy, oń qolynyń basyn da granata alyp ketken.

«Bizdiń soǵys emes!»

4 jaýyngermen birge Gandjgal shat­qalynyń bıiginde basyn ólimge ti­gip qalǵan Serikbaı Turlybaevtyń er­ligi týraly jýrnalıst Álimbaı Iz­baı «Aq­tóbe» gazetiniń 2007 jyldyń shilde­­sin­de «Beımálim qalǵan bozdaq edi» ma­qa­la­synda baıandaıdy. Batyrdyń tý­ǵan aýy­­lyna baryp, týysqandarymen el aqsa­­qaldarymen júzdesken jýrna­lıske Turlybaevtar otbasy Daǵys­tan­­nan Rasýl Ǵazıevtiń Serikbaıdyń ákesi Qoıbaǵar aqsaqalǵa jazǵan hatyn kórsetedi.

Rasýl Ǵazıev: «Sonaý 80-jyldardyń or­tasynda-aq bul jigitterdiń erligi la­ıyqty baǵalanbaı, sumdyq qate ket­kenin baıqadym. Olardy qaıta nagradtaý jónindegi usynystarymdy tórt ret jo­ǵarydan keri qaıtardy. Nátıje shyq­qansha jaza berdim. Sizderdiń ul­dary­ńyz da leıtenant Demchenko men Amo­sovtar sııaqty erlik kórsetken», dep aqtarylady Qoıbaǵar aqsaqalǵa.

Álimbaı Izbaı maqalasynda 8-rota­nyń burynǵy komandıri, topty izdeýge qatysqan Vıktor Chechýllınniń esteligin keltiredi: «Amosov toby tańsáride taýǵa kirip, shep qurady. Bul jóninde olar rasııamen málimdegen. 2 saǵattan keıin aınala jaryqtanǵanda, olar 20-dan astam adamdy joıyp, shabýyldy qaıtarady. Eki saǵattan keıin olardy jaýdyń ba­sym kúshi qaıta shabýyldaıdy. Al­ǵashqy oqpen rasııa isten shyǵady. Jaǵ­daıdy habarlap, zeńbirekshiler men tikushaqty kómekke shaqyrýdyń múm­kindigi bolma­ǵan soń Demchenko men Amosov keıin she­ginýge bekinedi. Serik­baı Turlybaev 4 adamymen taý basynda shegingen topty qorǵaýǵa qalady. Shabýyl kúsheıip, úsheýi jaraqat alǵan. 5 mınýt tynys alyp, jaraqattaryn tańýǵa kiriskenimen, úlgermeıdi. Jaý­dyń joıqyn shabýyly olardy qurtyp jiberdi. Etekke eki bó­linip túsip kele jatqandardy tóbeden at­qylap, taý­dyń qýysyna jasyrynýlaryna múm­kindik bermegen. Toptyń sheginýin búr­kemeleýge qalyp, joǵaryda qaza bolǵan jaýyngerlerdiń keskini áli kóz aldymda. Olardyń aınalasynda jaraqat tańý paketteriniń qaldyqtary, tútindete belgi beretin raketanyń bos saýyttary shashylyp jatty...»

Dóń aýylynyń aqsaqaly Maral Mol­­dabekov aýylǵa kezdesýge kelgen sol kezdegi Parlamenti Májilisiniń de­pý­­taty bolǵan Amangeldi Aıtaly­ǵa «Ba­­la­myzǵa «Halyq Qaharmany» ata­­ǵyn be­rýge kómektesińiz dep ótinish aıt­ty. Amangeldi Aıtaly Serik­baı Tur­lybaevqa «Halyq Qaharmany» ata­ǵyn berý týraly usynys jibergende, 2000 jyldary Qorǵanys mınıstrligi sydyrtpa jaýap bergen. «Qorǵanys mı­nıstrliginiń esebinde kóptegen Aýǵan so­ǵysynyń ardagerleri bar, olardyń ishinde erlikpen qaza tapqandar az emes. Eger Turlybaev nagradtalatyn bolsa, onda basqa qaza tapqandardyń týystary men dostarynan osy tektes ótinishter kóbeıip ketedi. Qazirgi kezde Turlybaev­qa «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý múm­kin bolmaı tur» dep shyǵaryp salǵan. Osymen sóz támam. Serikbaı – bizdiń so­ǵystyń batyry emes degenge jaýap tire­lip tur. Sha­laǵaı operasııanyń saldarynan qurban bolǵan shahıd jastyń ólimge basyn tigip, sońǵy sátke deıin aıqasqan erligin jańǵyrtýǵa eshkim de múddeli emes. Jaýaby belgili – ol bizdiń soǵys emes, endeshe bizdiń batyr da emes.

Dóń ken-baıytý kombınaty ǵıma­ratynda Serikbaı Turlybaevtyń memo­­rıaldyq taqtaıshasy tur. Aýyl kóshe­siniń ortasynda obelısk belgi de tur­ǵyzylǵan joq. 11 balany dúnıege áke­lip, qazir alty balasynyń tilegin tilep otyrǵan Sápen apaı da «Maǵan eshteńe de kerek emes. Tek batyrdyń anasy degendi kózimniń tirisinde estip ketsem boldy» degen. Bar­ǵa qanaǵatpen ómir súrip jatqan Sápen apaı osy ataqty 37 jyl boıy kútip keledi.

P.S. Gandjgalda erlikpen qaza tapqan 17-niń ishinde vzvod komandıri Georgıı Demchenko – Keńes Odaǵynyń Batyry, vzvod komandıri Sergeı Amosov – Reseı Federasııasynyń Batyry, qatardaǵy jaýyngerler – Nuhıdın Ǵadjıev, Aleksandr Losev, Mıhaıl Korshýnov, Iýrıı Rıazanov, Vıktor Fadeev, Aleksandr Artemenko, Sergeı Balandınge de Reseı Federasııasynyń Batyry ataqtary berildi. Al jaýynger Serikbaı Turlybaevtyń erligin baǵalaýǵa kelgende qazaqstandyq bıliktiń áli kúnge moıny jar bermeı keledi.  О́te ókinishti. Osy oraıda aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirovtiń «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alar kemeńgerdi!» degen óleń joldary oıǵa eriksiz oralady...

Aqtóbe oblysy,

Hromtaý aýdany,

Dóń aýyly