Baǵaev laboratorııasy

Sonymen Zekeń ketken soń redaktorsyz biraz ýaqyt ótti. Kim ke­ledi? Árkim ár­túrli topshylady. Bi­reý Seıil Boranbaevtyń, endi bireý Qalqabaı Ábenovtiń esimin atady. Munyń bári bos sóz bolyp shyqty. Or­talyq komıtettiń buıryǵymen «So­sıalıstik Qazaqstannyń» aýyl sha­rýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Uzaq Baǵaev redaktor bolyp keldi.

– Qaı jerdiń azamaty? – dep gý-gý ettik. Almaty oblysy Kegen aýda­nynyń jigiti kórinedi.

– Tym jas eken. Otyzǵa jetpegen, tez kóterilgen, – destik. – Bılik basynda otyrǵan Sapar Baıjanov, Kákimjan Qazybaevtardyń yqpaly bolǵan, – dep topshyladyq.

– Joq, KazGÝ-de memlekettik em­­­tı­han komıssııasynyń tóraǵasy bol­­ǵan Qasym Sháripov qoldaǵan-aý, – deımiz.

– Jigitter-aı, tym jas eken de­meńder. Qazaqtyń osy sózinen aryl­maı kelemiz. Jıyrmadan asqan ja­synda Sattar Erýbaev, Ǵanı Murat­baevtar tanyldy emes pe? 17 jasynda «Eńlik-Kebekti» Muhtar Áýezov bar shartymen jazyp shyqty ǵoı, – dedi aqyn Asqar ata.

Áńgime tyıyldy.

Uzekeń 1962 jyldyń jazynda «Lenın jolyna» redaktor bolyp kelgen boıda bárimizdi jeke-jeke qabyldady. Ne jazyp júr­ge­nimizdi surady. Sodan basqosý jıy­nyn ótkizdi. «Sheberlikti shyń­daý úshin kóp oqý, izdený kerek, – dep bastady áńgimesin redaktor. – Sóz­di durys qoldaný – sheberlik. Jat­tandy sózdi qoıyńdar. Eńbek adamyn ár qyrynan kórsetińder. Men kelgen boıda Darhannyń, Qomsha­baıdyń jazǵandaryna zer saldym. Qomshabaıdyń «Qyzyl nar» ocherki áserli, utymdy. Rystynyń óleń­derinde lırıkalyq sheshimder baı­qalady. Qaıyrbektiń ázil-ospaq­ta­rynda mysqyl-ájýa bar. О́tegen qa­lamy ushqyr, ushtaı tússe bıikteıdi, – dep oı túıdi redaktor. Uzekeń is­sa­parǵa shyqqanda gazetke qalamy ushqyr avtorlardy kóbirek tartýǵa yqylasty edi. Aralǵa barǵan bir saparynda qabiletin baıqap, Shákirat Dármaǵanbetovti, fototilshi Arzym­bek Mádedınovti arnaıy shaqyryp qyzmetke aldy, olar senimdi aqtady. Toqsanǵa shyqqan Shákeń áli tyń, qalamy qolynan túsken joq.

Apta saıyn lezdeme-letýchka. Ár jýrnalıst shyǵarmashylyq esep beredi. Ár qyzmetker ne jazdy, qan­daı taqyrypty qozǵaıdy, Uzekeń jurt­ty tynymsyz izdeniske, eńbekke ju­myldyrýshy boldy. Jeke sózderdiń qoldanylýy jaıynda sózdik-kitapsha shyǵaryp, taratty. Jaqsy dúnıeler jazǵan jýrnalısterdi kótermeledi, qalamaqyny ósirdi. Qyzmetkerlerdi keńsede otyrǵyzbaı, issaparǵa jıi attandyrdy. Ásirese, basylymǵa ja­zylý kezinde bul úrdis ulǵaıdy. «Senderdiń qyrqyń, meniń Myrqym bir ózi nege turady?» dep Myrqy Isaevty odan ári jelpindirip qoıa­tyny uzaq áńgime.

– Biz razezderdegi jurttyń hal-ahýalyna nazar aýdarýymyz kerek. Árbir razezde temirjolshylar tu­rady. Osylar basylymdardy jazdy­ryp ala ma? Mádenı-turmystyq jaǵdaılary qalaı? Osy jaıynda serııaly dúnıeler jazýǵa shyǵýymyz kerek. Káne, bul jumysty kimnen bastaımyz, – dedi redaktor.

– Qaıyrbekten bastaıyq, júrisi shalt, jas, – dedi Qurmanǵalı Ajarov.

Sonymen Qyzylordadan Jańa­qorǵannyń «Satymsaı» razezine de­ıingi aralyqqa issaparǵa attandym. Uzekeń temir jol basshylarymen sóılesip qoıypty, kez kelgen teplovozǵa otyryp, ár razezge túsip, jurtpen sóılesetin boldym. Bir aptadaı júrip, birneshe materıal jazdym. 200-deı azamatty gazetimizge jazdyryp qaıttym. Bul ja­ıynda Uzekeńe esep berdim. Rıza boldy.

Redaktor qatty qýandy. Sol jo­ly «Lenın jolynyń» taralymy elý myńǵa jýyqtady. Temir jol boıy­nyń Aral men Túrkistan shekarasyna deıingi aralyqtaǵy túıt­kildi máseleleri kóterilip, oń sheshimin tapty.

– О́te saq júrińder. Issaparda ishimdikten aýlaq bolyńdar. Qalam tartysy bólek jýrnalısterdiń jaz­ǵandaryn oqyńdar. Ocherkti mól­diretip jazatyn Baıjigit Ábdi­ra­za­qovtan úıre­nińder. Sherhan, Qal­darbek, Kamal Smaıylovtardyń jaz­ǵandaryna zer salyńdar. Menimen bir­ge oqyǵan jerlesteriń Ábirásh, sonan soń Balǵabektiń feletondaryn qalt jibermeı oqyńdar, – dep jıi aıtatyn Uzekeń sózi bizge sabaq boldy.

Telefon shyldyr etti, kóterdim. Uzekeń eken.

– Maǵan kirip ketshi... «Qalamyńdy shyńdaı tús, Qaıreke. Qystyń kú­ni qyraýda kıiz úıde otyrǵan Jal­aǵashtaǵy shopandardy «Kıiz úıdiń túńligi jelpildeıdi» degen maqalańda nanymdy, utymdy kórsetipsiń, rıza bolyp otyrmyn. Erteńgi nómirge ji­berýge qol qoıdym», dedi.

Redaktordan maqtaý alǵan soń tó­bem kókke eki eli jetpeı syrtqa shyq­tym. Sodan qanat bitti. Uzaq Baǵaev obkomnyń bıýrosynda otyrǵanda gazet materıaldaryn sol jerde oqyp, sýyt baspahanaǵa jiberetin. Bir sát bos otyrýdy bilmeıtin ǵajap kisi boldy. Oqta-tekte ózi tógilte ocherk ja­zyp tas­taıdy. Birde «Adamnyń myq­tylyǵy» degen ocherk jazdy. Talasyp-tarmasa oqydyq. «Qurysh qazaq» degen ekinshi ocherki shyqty. Bul ekeýi aqyn, jazýshy qazaqtyń Pavel Korchagıni atanǵan Zeınolla Shúkirov jaıyndaǵy tolǵanys-tebirenisi edi. Uzekeńniń tórt-bes ocherk toptamasy jeke kitap bolyp shyqty. Barlyq keıipkerleri – Syr óńiriniń azamattary edi. Bul dúnıeler 2005 jyly Jýrnalıster aka­demııasynyń «Altyn juldyz» syılyǵyn ıelendi.

О́mirde bári bolady ǵoı. Jastyq shaqta jumyrbasty pende ártúrli kezdeısoq oqıǵalarǵa jolyǵady. Me­niń bar shyǵarmashylyq ǵumyrym partııa turmysy, hat bólimi, mádenıet jáne ádebıet bóliminde ótti. Birer jyl Syrdarııa, Tereńózek aýdanynda menshikti tilshi boldym, Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetinde istedim. Áli esimde «Lenın joly» gazetinde «Syrlasý beti» degen bólim ashqanbyz. Ony júrgizetin men. Ta­ńerteń keńsede materıal ázirlep otyrǵanmyn. Kenet bir kisi kirip keldi. Bet-aýzy kógergen, qan izi bar. О́zin Elǵanovpyn dep tanystyrdy.

– Iá, aǵa áńgimeńizdi aıta oty­ryńyz?

– Qaraǵym, túnde úıime jaqyn­daı bergende kórshimniń balasy aqsha surady. Bergen joqpyn. Sodan judy­ryq­tyń astyna aldy. Osy balanyń áre­­ketin gazetke áshkerelep jazý kerek.

– Aryzyńyzdy jazyńyz, aǵa. Tir­keteıin. Bólim basshysymen aqyl­da­samyn.

Jazdy. Bólim bastyǵy Qomsha­baıǵa kórsettim.

– «Syrlasý betine» ázirle!

Sodan «Túndeletken kórshimniń balasy eken» degen taqyryppen ma­qala jarııalandy. Arada birer kún ótpeı jatyp, Elǵanov, soqqyǵa jyqqan kórshisi Asanbaev ákesimen – úsheýi kelip tur. Redaktorǵa kirgen.

– Gazettiń bedelin tóktiń? – dedi Uzekeń. – Pispegen dúnıeni jarııa­ladyń, Myrzahmetov!

– Aý, Uzeke, ózi kelgen, aryzy, qoly mynaý. Endi kelip «meni urǵan Asanbaev emes» dep tur Elǵanov. Sirá, túnde Elǵanovtyń úıine baryp, keshirim suraǵan. Elǵanov keshirdim dep ýáde bergenge uqsaıdy.

Sonymen is nasyrǵa shabaıyn dedi. Meniń qyzmetpen qosh aıtysatyn kezegim keldi. Dereý qalalyq prokýratýraǵa baryp, Asanbaevtyń urǵany ras, ol bizde baqylaýda tur degen qatynas hat ákelip, redaktorǵa tabys ettim. Redaktor sabasyna tústi. Prokýrordyń jaýabyn gazetke jarııalatty. Aryz jazǵandar sodan soqpaı ketkeni bar.

Taǵy bir áńgime. Bólim meńgerýshisi Qomshabaı Súıenishov ekeýmiz gazetke kezekshi edik. Bas hatshynyń uzyn-sonar baıandamasy keshikti. Túni boıy teletaıptan kúttik. Sodan túngi saǵat 2-3-tiń kezinde Qomshabaıdyń úıine baryp, uıqyǵa kettik. Bir kezde kózimdi ashsam, tańerteńgi segiz. «Oıbaı, tur, Qomsheke!» Baspahanaǵa kelsek, gazet basylyp ke­tipti. Baspa mashınısine: «Bul qalaı? Biz qol qoımaı, gazetti qalaı bas­qan­syń?», – deımiz.

– Sizderdi taba almadyq. Sodan tún ishinde Baǵaevqa telefon soqtyq, bas­tyq­taryń ózi kelip qol qoıyp ketti, – dep qarap tur. Al Qomshekeńe bul úlken qa­te­lik shybyn shaqqan qurly áser etetin emes.

– Quryǵan jerimiz osy shyǵar. Men aryzymdy jazyp keteıin, – dep bel býdym. Qomshekeń ekeýmiz Uzekeńe kirdik.

– Shyraqtarym-aý, bul gazet qoı. Men úıde edim. Tún ishinde qol qoı­dym. Bulaı jasamańdar! – dep tur redaktor. Ashý-yza joq, ne degen keń­dik?! Sirá, ashý álsiz adamdardyń áre­keti ekenin baıqatty.

Buǵan qalaı tańyrqamassyń? Bas­qa basshy bolsa sógis berem, ne ju­mystan bossyń, aryzyńdy jaz der edi. Uzekeń buǵan barmaı, bizge ke­shirimmen qaraǵanyna áli tańmyn. Boı­ǵa daryǵan meıirim-shapaǵat osyn­daı-aq bolar.

Úlken júrekti azamat, sheber jýrnalıst Uzaq Baǵaev bar-jo­ǵy qyryqtan asqan shaǵynda dú­nıe­den ótti. Osy jasqa deıin Qy­zyl­orda oblystyq «Lenın joly» gaze­tinde bes jyldan asa, budan soń Tal­dyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy», respýblıkalyq «Sosıalıstik Qa­zaqstan» gazetinde redaktor, Joǵarǵy Keńeske depýtat boldy. Talaı marapatty ıelendi. О́shpes iz, mura qaldyrdy, urpaq súıdi. Syr boıynyń dańqty dıqanda­ry men shopandary, el aǵalary týraly móldirete jazdy. Biz redaktordyń jazý sheberligine qaraı oı túzeıtinbiz. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵyn aldy.

Biz Uzaq Baǵaev sheberlik mekte­binen ótkenimizdi maqtanyshpen eske alamyz. Uzekeń gazet janrlarynda ja­zylǵan dúnıelerdiń taqyrybyn qu­byltyp, oınatyp qoıatyn. Sonan soń kóbine gazettiń maketin jasaýǵa sheber edi. Makettiń birneshe syzbasyn erinbeı syzyp, sekretarıatqa jıi usynatyn. Jigitterdi maket ja­saýǵa ıtermeleıtin. Qyzmetkerler bet­tik dúnıe jazǵanda «maketti ózde­riń syzyp ákelińder» dep tapsyrma júkteıtin.

Qaıran Uzekeń naǵyz kemel sha­ǵyn­da jaryq juldyzdaı bolyp, bar-joǵy 45 jasynda, 1973 jyly 8 shil­dede dúnıeden ótti. Shúkir deıikshi, ul-qyz ósirdi. Uly Erlan aqyn edi, erte ketti, odan keıingileri Erbolat – sýdıa, Ashat – kedende, Náziken ustaz bolyp ǵumyr keshti. Súıikti jary Nurbıbi de aramyzda joq.

Zeınetker-jýrnalıst, Qazaqstan Ja­­zýshylar odaǵynyń múshesi Iten Qa­­­­rymsaquly «Jalyndap ótken ómir» at­­ty esteliginde Uzekeń ja­ıynda tereń tol­ǵanyspen oı qoz­ǵa­ǵany bar. «Jan sulý­lyǵy», «Júrek oty», «Ybyraı Ja­qaev jáne onyń shákirtteri» atty ocher­kindegi qunarly sózder tam­san­­dyr­ǵanyn baıandady. Baǵaevtyń shek­peninen shyqqanyn aıtty.

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qaza­nynda qaınaǵan, usta kóriginde sýa­rylǵan Sherhan Murtaza, Kákim­jan Qazybaev, Sapar Baıjanov, Bal­ǵabek Qydyrbekuly, Nurmahan Orazbekovter redaktor ǵana emes, sheber jýrnalıst ekenin baıqatqany aqıqat. Bul qasıet Uzaq Baǵaevtyń da boıyna mol daryǵan edi. Qysqasy, Baǵaevtyń tálimi bizge beınebir jýr­nalıster laboratorııasy sekildi bol­dy. Sol laboratorııadan talaı ja­zýshy, jýrnalıster tárbıelenip, qanatyn qataıtty.

Áli esimde, Uzekeń dúnıeden ótken soń Almatydaǵy Shevchenko kóshesi, 32-úıdiń 21-páterine soqpaqshy bolyp, qoıyn dápterdegi 61-23-11 nómirli telefondy buradym. Aǵamyzdyń súıikti jary Nurbıbi kóterdi.

– Kel, qalqam, Qaıyrbeksiń be?

Úıge kirdim. Qushaq jaıa qarsy aldy. Bir kezdegi symbatty jeńgemiz aıaǵyn basýdan qalypty. Úı ishinde arbamen júretin bolǵan. Biraz syr aqtaryp, Syr elindegi azamattardy eske aldy. Sher tarqatty. Uzekeńniń jastyq shaǵyn, bir aýyldaǵy bir mektepte oqyǵanyn aıtty.

Bıyl úlken júrekti azamat, sheber jýrnalıst Uzaq Baǵaevtyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Qoǵam jáne memleket qaıratkeriniń týǵan jerindegi mektep onyń esimimen atalady.

Qyzylorda qalasynda temir jol vok­zalynan bastalatyn úlken kóshe Uzekeńniń esimimen atalyp, jazýy alys­tan kúnmen shaǵylysa jarqyraıdy. О́shpeý, umytylmaý, ómir jalǵasy degen osy bolar. Biz ózimizdi Baǵaev mektebiniń túlek­te­rimiz dep maqtanyshpen ár kez taǵzym etemiz.

 

Qaıyrbek MYRZAHMETULY,

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi

 

QYZYLORDA