Qalypty damý qaryshty qadamy

Bıosaıasattyń mańyzdy faktory

HHI ǵasyr adamzat balasynyń aldyna buǵan deıin betpe-bet kelip kórmegen óziniń jańa syn-qaterlerin tartyp otyr. Eger biz, táýelsiz Qazaq eli, ony esepke almasaq nemese aldymyzdaǵy 20-30 jyldyń alǵa tosyp otyrǵan qaýip-qaterine júrdim-bardym enjar qarasaq, kóp nárseden utylatynymyz anyq. Mundaı selqostyq memlekettiń alǵa damýyna jáne onyń ekonomıkasynyń oıdaǵydaı ósip-órkendeýine tusaý salmaq.

Sondyqtan, Elbasy Nursultan Nazar­baev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda tutastaı elimiz ben respýblıka aımaqtary úshin 10 negizgi syn-qaterdi taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi. Bul týraly Prezıdent: «Eger biz óz damýymyzda jańa tabystarǵa odan ári qol jetkizýdi jos­parlaıtyn bolsaq, olardyń árqaısysyn mindetti túrde eskerýge tıispiz», – dep naqty da tujyrymdy baılam jasady.

Bıosaıasattyń mańyzdy faktory

HHI ǵasyr adamzat balasynyń aldyna buǵan deıin betpe-bet kelip kórmegen óziniń jańa syn-qaterlerin tartyp otyr. Eger biz, táýelsiz Qazaq eli, ony esepke almasaq nemese aldymyzdaǵy 20-30 jyldyń alǵa tosyp otyrǵan qaýip-qaterine júrdim-bardym enjar qarasaq, kóp nárseden utylatynymyz anyq. Mundaı selqostyq memlekettiń alǵa damýyna jáne onyń ekonomıkasynyń oıdaǵydaı ósip-órkendeýine tusaý salmaq.

Sondyqtan, Elbasy Nursultan Nazar­baev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda tutastaı elimiz ben respýblıka aımaqtary úshin 10 negizgi syn-qaterdi taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi. Bul týraly Prezıdent: «Eger biz óz damýymyzda jańa tabystarǵa odan ári qol jetkizýdi jos­parlaıtyn bolsaq, olardyń árqaısysyn mindetti túrde eskerýge tıispiz», – dep naqty da tujyrymdy baılam jasady.

Osyndaı syn-qaterdiń biri – sýdyń tapshylyǵy. Iá, buǵan deıin Internet júıesi men BAQ-ta habarlanǵandaı, HHI ǵasyrda álemdegi sý resýrstary ájeptáýir deńgeıde shekteletini belgili bolyp otyr. Onyń teris kórinisteri qazirdiń ózinde aıqyn baıqalýda.

«Qazaqstan-2050» Strategııasy joldarynan kórinis tapqandaı, jahandyq sý tapshylyǵy sońǵy 60 jyldyń ishinde jer sharynda aýyz sýdy paıdalaný 8 ese ósken jaǵdaıda oryn alyp otyrǵany alańdatpaı qoımaıdy. Osy kezge deıin qaı elde de, qaı memlekette de onyń ózine jetkilikti sý resýrstary bolyp keldi. Endigi jerde sý kózderiniń tapshy­lyǵy men jetkiliksizdigi saldarynan kóp­tegen memleketter sýdy syrttan tasýǵa májbúr.

Sý – barynsha shekteýli resýrs. Jer be­tinde sonyń kesirinen shıelenister men janjaldar burq ete túspesine kim kepil?! Endeshe, bul ózekti de kókeıkesti másele bıosaıasattyń asa mańyzdy faktoryna aınalmaı tura almaıdy. Bul qazirdiń ózinde oryn alyp otyr.

Ras, respýblıka turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etý, sýdy utymdy paı­dalaný jóninde memlekettik baǵdar­la­malar iske asýda. Munyń paıdasyn kórip otyrǵandar, sonyń ishinde aýyl turǵyndarynyń sany artyp keledi. Al Elbasymyz tujyrymdap bergen «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń arǵy astaryna kóz júgirtip qarasaq, mundaı tabysqa toqmeıilsýge bolmaıtynyn baıqaısyń. Joldaýdyń: «HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qateri» taraýynda baıandalǵandaı, atalǵan másele bizdiń elimizde de ótkir kúıinde turǵanyn respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ashyq aıtty. «Sýmen qamtamasyz etý prob­lemasy bizdiń elimizde de ótkir bolyp otyr. Bizge sapaly aýyz sý jetispeıdi. Birqatar óńirler onyń zardabyn qatty tartýda», dep aıqyn túıin jasady El­basy.

Budan birneshe másele týyndaıdy. Onyń birinshisi – sý resýrstaryn meı­linshe tıimdi de utymdy paıdalaný. Ekinshiden, respýblıkada jerasty sý kartasyn jasap, mundaǵy sý mólsherin naqtyly anyqtaǵan jón. Osydan birneshe jyl buryn Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev osyndaı bir ıgi iske bastamashy bolǵany umytylǵan joq. Sol úrdisten úırenip, ony ilgeri jalǵastyrýdyń paıdasy mol.

Iá, bárine de joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, únemshildik kózqaras kerek. Belgili bir eldi meken aýmaǵynda sý kóz­derin shekten tys asyra paıdalaný, ony mólsherden tys rásýá etý tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýyna soqtyrady. Buǵan jol berýge múldem bolmaıdy.

Elbasy «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasynda alǵa qoıǵan mindetterdiń biri – transshekaralyq ózenderdiń resýrs­taryn tepe-teńdik jaǵdaıda paıdalaný. Alaıda, qazir is júzinde solaı bol­­maı kele jatqany ámbege de aıan. Son­dyqtan, elimiz atalǵan máselelerde birqatar túıini tarqatylmaǵan jaıttarmen betpe-bet kelip otyrǵany jasyryn emes. Deıturǵanmen, Elbasymyz: «Atalǵan máseleniń kúrdeliligine qa­ra­mastan, biz ony saıasattandyrýǵa jol bermeýge tıispiz», dep týra aıtty. Mem­leketimizde óziniń bastaý-bulaǵyn eldiń óz ishinen alatyn ózenderdiń bolmaýy bizdiń paıdamyzǵa shyǵyp otyrmaǵanyn ashyq aıtýǵa týra keledi. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ózenderdiń barlyǵy transshekaralyq bolyp tabylady. Jaıyqty alaıyq, Syrdarııa men Ertisti alaıyq, bári solaı. Kórshi elderde osy ózenderdiń bastaýynda salynǵan plotınalar men bógetter elimizge transshekaralyq sý kózderi arqyly kele­tin sý resýrstarynyń shekteýli túrde, tipti tıisti mólsherden tómen kelýine sal­qy­nyn tıgizýde. Endeshe, aldaǵy ýaqytta munyń jaı-kúıi halyqaralyq normatıvter men ólshemderge sáıkes retteledi degen oıdamyz.

Bul máseleniń bıosaıası astary joq emes. Mine, Elbasy «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda tolǵaǵy jetken osy máselelerdi on syn-qaterdiń biri retinde bar­sha qazaqstandyqtardyń qaperine usyn­dy. Endeshe, budan qorytyndy shyǵa­ryp, sý resýrstarynyń shekteýli ekenin tereń túısiný qazaqstandyqtardyń paryzy bolyp qala bermek.

Baýyrjan TUMANOV,

Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty.

Batys Qazaqstan oblysy.

Jańa saıası baǵyt jańa izdenisterge jeteledi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aýyl sharýa­shylyǵyn zaman talabyna, naryq suranysyna qaraı damytýǵa qa­tysty kóptegen oıly usynystar aıtyldy. Bizge endi osy oılardy iske asyrý qajet dep bilemin.

Mysaly, meniń sharýa qojaly­ǵym­da búginde 12 myńdaı qoı bar. Onyń 4 myńǵa jýyǵy bor­daqy. Olar­dan basqa bordaqy keshe­ninde 500 ba­sqa jýyq ógizshe semir­tilýde. Myń shaqty jylqy óz aldyna baǵym­ǵa alynǵan. Bul maldyń bárine jem­shópti biz óz kúshimizben daıyndaı­myz. Ol úshin tehnıkamyz, jumys­shy­larymyz, shybyndyǵymyz ben egistik alqabymyz bar.

Biz buryn, negizinen, tek qana edilbaı qoıyn ósirýmen aınalysatynbyz. О́ıtkeni, bul qoılar jergilikti jerdiń jazda – ystyq, qysta – sýyq aýa raıyna tózimdi mal bolyp tabylady. Sodan keıin edilbaı qoıynyń eti naryqta joǵary baǵalanatyndyqtan ony tókken terińniń óteýi úshin tıimdi baǵamen ótkizýińe bolady. Budan birneshe jyl buryn Úkimettiń etti mal sharýashylyǵyn damytý týraly qaýlysy shyǵyp, qazaqtyń etti kóp beretin aqbas sıyrlaryn satyp aldyq. Sóıtip, myń basqa arnalǵan bordaqy alańyn jasap, mal soıatyn óz sehymyzdy ashtyq. Búginde sol bordaqy alańynda 500 bastaı ógizshe bordaqylanýda.

Bizdiń sharýa qojalyǵymyzda Eýropada jasalǵan jańa traktorlar men kombaındar jetkilikti. Men olardy úlken jumystar atqaryp, úlken jerdi qınalmaı ıgerý úshin satyp alyp edim. Biraq jerimizdiń kólemi az bolyp otyr. Al aýdanymyzda kezinde japa-tarmaǵaı jalǵa berilip, qazir paıdalanylmaı bos jatqan jerler qanshama. Sol myńdaǵan gektar jerdi Úkimet jalǵa alǵan ıelerinen keri qaıtaryp, biz sııaqty naqty ispen aınalysatyn, ıaǵnı jerdi qajet etip otyrǵan sharýalarǵa konkýrstyq negizde berse deımin.

Qazir biz et óńdeıtin úlken seh salyp jatyrmyz. Bolashaqta oblys ortalyǵy mańynan sharýa qojalyǵynyń óz bazaryn ashyp, aradaǵy alypsatarlarsyz-aq et ónimderin ótkerýdi jolǵa qoıý oıda bar. Deldaldardyń jolyn kesýdegi osy qadamymyzdy jergilikti bılik qoldap, kómek berse, bizdiń sharýa­myz qazirgiden de jaqsaryp keter edi. Al bizdiń sharýamyzdyń gúldengeninen aýdan men oblys halqy jaman bolyp otyrǵan joq. Aýylǵa áleýmettik mándegi birneshe qurylys ǵımarattaryn salyp berdik. Basqa da qamqorlyqtar jasap jatyrmyz. Jumysshylarymyz da aılyqtaryn ýaqtyly alady. Jaǵdaılary da ońalyp keledi.

Sondyqtan, «Qazaqstan-2050» Strategııasy bizdiń ómirimizben etene baılanysty desek, artyq aıtqandyq emes. Ony oryndaý – eldiń de, erdiń de abyroıy.

Saırambaı DО́NENBAEV,

«Sháýshen» sharýa

qojalyǵynyń basshysy.

Jambyl oblysy,

Turar Rysqulov aýdany.

Tynyshtyq – tabys negizi

«Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda ekonomıka men aýyl sharýashylyǵy sektoryn damytý arqyly halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý máselesine de kóp kóńil bólingen. Biz Jer-ananyń qadir-qasıetin bala kezimizden kókeıge túıip óstik, eńbek etkende ǵana el yrysy artatynyn túsindik. Strategııany muqııat oqyp shyqqan kez kelgen adam Elbasy naqty atap kórsetken qaǵıdalardy júzege asyrǵanda ǵana tabystyń keletinin ańǵarady.

Bıyl Shemonaıha aýdanynda egin bitik ósti. Men basqaratyn qojalyq ár gektardan 24 sentnerden dán bastyrdy. Kúnbaǵysty da tókpeı-shashpaı jınap aldyq. Alaıda, bıyl astyq pen kúnbaǵysty qabyldaý baǵasy tómendep ketti. Bul sharýa adamdaryna qolaısyz bolyp tur. Áliptiń artyn baqsaq, baǵa da óser, dıqandardyń eńbegi de jemisin berer. Eń bastysy, elimiz ben jerimiz aman bolsyn.

Tabystyń bir bóligin aýyldyń kórkeıýine jumsaımyn. Mádenıet úıin jóndeýge, osyndaǵy panajaıda tárbıelenip jatqan jetimderge on mıllıonnan astam qarjy bóldim. «Jetim kórseń, jebeı júr» dep tegin aıtpaǵan ǵoı. Aldaǵy ýaqytta da Strategııada atap kórsetilgen mindetterdi abyroımen oryndaýǵa kóńil bólemiz. Eń bastysy, elimiz aman bolyp, damı berse, halyqtyń turmysy jaqsarady. Qazaqstannyń ósip-órkendeýi ózimizge baılanysty ekenin esten shyǵaryp almasaq bolǵany.

Aıtken ShORMANOV,

Shemonaıha aýdanyndaǵy «Ýba» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Shemonaıha aýdany.

Ǵylym joly – ómir joly

Búginde otandyq farma­sev­tıkalyq ónerkásiptiń ortalyǵy retinde tanylyp otyrǵan bizdiń ujym ǵalymdary men mamandary Tuńǵysh Prezıdentimizdiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda ǵylymdy damytý týraly taǵy bir márte atap kórsetilgendeı, osy salaǵa qamqorlyǵyn kópten biledi. Keshegi ótpeli kezeńniń qıyn tusynda, dálirek aıtqanda, 1995 jyly, ol ýaqytta jergilikti tabıǵı ósimdikterden dári-dármekter jasaýdy jańadan qolǵa alyp jatqan jas ınstıtýtymyzda bolyp, aqyl-keńesimen izdenisimizdi qoldaýy, budan keıin jáne eki ret ortamyzǵa kelip is barysymen tanysýy, bul baǵyttaǵy is-sharalardy únemi nazarda ustaýy eńbegimizge serpin berip, alǵa umtyldyryp keledi.

Syrqattanýshylardyń túrli aýrýlardan emdele alýyna shıpalyq qasıeti mol dárilik preparattardy daıyndaý eń mereıli is dep bilemin. Sondyqtan, bizdiń qyzmetimiz bıik talap deńgeıinde bolýy qajet. Budan 25 jyl buryn qurylymdyq hımııa boıynsha izdený men zertteýdi bastaǵan edim. Negizinen tabıǵı qosylystardy, sonyń ishinde terpenoıdtar, alkaloıdtar, flavonoıdtar qurylymyn zertteýde shetelderde de tanylǵan biraz jańalyqtar ashylǵanymen, ǵylym udaıy izdenisti talap etetindigine baılanysty isimizde irkilis joq deýge bolady. Ulybrıtanııalyq ǵalym Kleggommen birge Nıýkasl ýnıversıtetinde Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda ósetin ósimdikterden bıologııalyq belsendi tabıǵı qosylystar alý jónindegi zertteýlerimizdi jalǵastyryp kelemiz.

Qalaı bolǵanda da, júrek qalaýyńmen qolǵa alǵan istiń qadiri erekshe ǵoı. Mektep qabyrǵasynan hımııanyń qupııa álemin bilýge, áli málimsiz syrlaryn ashýǵa degen qushtarlyǵym minekı, shırek ǵasyr ótse de basylar emes. Bir táýiri, burynǵyǵa qaraǵanda qazir ǵylymı joldy tereńdetýge múmkindik keń. Ǵalym retinde soǵan kóńilim ósedi. Ǵylym búkil kúsh-jigerińdi, bar ýaqytyńdy túpki maqsatqa jumyldyrýdy qajet etedi. Osyny túsinetin, osyǵan tózimdi izbasarlarymnyń az emestigin maqtan tutamyn.

Ǵylym arqyly óstim, órkendedim. Elimizdiń kemel keleshegine bastaýshy strategııalyq baǵdarlamada ǵylym bedelin kóterýge erekshe mán berilýi kóregendik ustanym dep bilemin. Búginde álemde ınnovasııalyq damý basymdyq mańyzǵa ıe ekeni málim. Sonyń jaǵymdy kórinisteri kúnnen-kúnge kóbeıe túsýi bizderge, ǵalymdarǵa qosymsha qýat berip otyr desek, eshbir artyq aıtqanǵa jatpas.

Qobylandy TURDYBEKOV,        

«Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdıngi fızıka-hımııalyq zerthanasynyń meńgerýshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, hımııa ǵylymdarynyń doktory.

QARAǴANDY.

Kásibimdi ashyp, násibimdi taýyp júrmin

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń ıgiligin kórip jatqandardyń birimin. Áke-sheshem Edil Áıtimbetov pen Qarlyǵa Ábdiǵalıeva tórt balasymen 2004 jyly ata-babalarynyń kindik qany tamǵan Aqtóbe óńirine qonys aýdardy. Muǵaljar aýdanynyń Aqkemer aýylynan kvota boıynsha bólingen qarjyǵa úı satyp alyp, tirshilikke aralasyp kettik. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kóshi-qon máselesine aıryqsha mańyz berilýin alystaǵy qandastarymyzdy atamekenge oraltýdyń oń qadamy, úlken istiń jalǵasy dep baǵalaımyn. Sebebi, biz mundaı múmkindikti paıdalanǵan, ıgiligin kórgenderdiń qatarynda mundaı qadamdardyń qajettigin bek túsinemiz.

Men oblys ortalyǵyndaǵy «Raýan» kolledjin keden isi mamandyǵy boıynsha bitirip, eki jyldaı «IMK Sekıýrtı» JShS-inde kúzetshi bolyp jumys istedim. Arasynda oblys ortalyǵyndaǵy jıhaz jınaý sehynda jumys istep, aǵash sheberliginiń qyr-syryn da ıgerdim. Bireýge táýeldi bolǵansha, aýylǵa baryp, óz isimdi nege ashpasqa degen oı keldi. Nartáýekel dep 2007 jyly sáýir aıynda «Áıtimbetov.Ǵ.E.» jeke kásipornyn ashyp, tirkeýden ótkizdim. Qural-jabdyǵymdy túgendep, qajetti materıaldy Aqtóbe qalasynan jetkizýge týra keldi. Ol úshin, árıne, kólik kerek boldy. «BTA» banki oblystyq fılıalynan 600 myń teńge nesıe alyp, jıhaz qurastyrý stanogyn, «GAZel» qorapty avtokóligin satyp aldym. Jıhazdy basynda yńǵaılastyrylǵan oryndarda jınadym. Biz jasaǵan jıhazǵa tapsyrys kóbeıgen soń arnaıy seh salýdy oılastyryp júrgenimde osy óńirde munaı óndirýmen aınalysatyn Reseıdiń «Lýkoıl» kompanııasy osy óńirdegi aýyldarda óz isin ashýǵa úmitkerlerge «Araı» arnaýly baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kiristi. Bir ereksheligi, bul baǵdarlama boıynsha bólinetin grant ótemsiz tegin beriletin edi. Bıznes-joba jasap, grantqa iligip, qolyma tıgen 1 mıllıon teńgege táp-táýir jıhaz jınaý sehyn salyp aldym. Kireberiske, as úıge qoıatyn jıhazdarǵa, kompıýter ústeli jáne basqa jıhazdarǵa suranys joǵary. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha «Bıznes-Navıgator» kásipkerlik ortalyǵynda arnaıy kýrstan ótip, sertıfıkatpen birge, osy baǵdarlamanyń ekinshi baǵyty boıynsha 1 mıllıon teńge nesıege qol jetkizdim. Bul qarjyǵa qosymsha materıal satyp alyp, óndirisimdi keńeıttim. Qazir osy shaǵyn jıhaz sehynda bes adam eńbek etedi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń áleýmettik baǵdar ustanǵan sara saıasatynyń arqasynda qolǵa alǵan isimizden bereket taptyq desem, artyq aıtqandyq bolmas.

Memleket basshysy «Qazaq­stan-2050» Stra­tegııasynda «Otandyq kásip­ker­lik jańa ekonomıkalyq baǵyttyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi 2030 jylǵa qaraı, eń az degende, eki ese ósýi tıis» degen bolatyn. Men osy Elbasy alǵa qoıǵan mindetti júze­ge asyrýǵa shama-sharqymsha úles qosyp kelemin. Kásipkerlikti, so­nyń ishinde, aýylda shaǵyn jáne or­ta bız­nesti damytýǵa baǵyttalǵan baǵdar­la­ma­lardyń tıimdiligin kórip otyrmyz. Biz kóptegen turmysqa qajetti jıhazdardy qurastyryp, shyǵarýdy jolǵa qoıdyq. Bolashaqta dıvan, kreslo sııaqty jumsaq jıhaz shyǵarýdy da oılastyrýdamyn. Qazir bankten alǵan nesıelerimizdi birtindep qaıtara bastadyq. О́ndirisimizdi keńeıte bermekpiz. Strategııada aıtyl­ǵandaı, damyǵan otyz eldiń qataryna ený úshin árqaısymyz mańdaı terletip eńbek etýimiz kerek.

Ǵalym ÁITIMBETOV,

«Áıtimbetov.Ǵ.E.» jeke kásipornynyń basshysy.

Aqtóbe oblysy,

Muǵaljar aýdany.