Eskiden qalǵan esti sóz

Iá, jasyryp-jabary joq, burynǵydan búginimiz múlde bó­lek. Jańarý, jańǵyrý, tutas evo­lıýsııany tirshiliktiń zańdy qubylysy desek te, adamı qun­dylyqta, ulttyq bolmysta ózger­meýi tıis kodtyq, jadtyq dúnıe­ler bolatyny belgili. Senbeseńiz, salt-dástúrimizdi alyp qarańyz. Onyń bizdiń týmysymyzben bite qaınasyp, tamyrlasyp jatqanyn ishteı sezemiz. Al odan bólektený – atatekten jalǵasqan túptamyrdan ajyraý ekenin birimiz bilsek te, birimiz enjar qaraıtynymyz ras. Sol sebepti de, osy rette tól mádenıetimizdiń máıegi bolǵan ǵulama ǵurpymyzdyń eleýsiz qalǵan birine toqtalyp, saralap ótkendi durys kórdik.

Tarıhtan taǵan tartsańyz, qazaq degen ulttyń qabyrǵasy qalanǵan sátten bastap, shet qon­ǵan ózge jurttar «qonaqjaı halyq» dep aıdar taǵyp, kóńi­limizden sý ishken. Bul peıildiń keńdiginen, nıettiń túzýliginen habar beretini de belgili. Munyń da alabóten sebebi joq emes. Arǵysyn aıtpaǵannyń ózinde áz Táýkeniń ataqty «Jeti jarǵy­synda» qonaqty kútip alýdyń tártibi men úıine qonaq etýden bas tartqan jaǵdaıdaǵy aıyp mólsheri anyq kórsetildi. Oǵan qosa bul zańda úı ıesiniń peıilin ala almaǵan jolaýshynyń sol eldiń bı men qazysyna baryp aryzdanýyna bolatyny da aıtylǵan. Munyń bári bizdi ult retinde darqandyqqa, keńdikke, keńjúrektilikke baýlydy.

Keńdik degennen shyǵady, qazaqtyń márttigi, jomarttyǵy – úıine beısaýat ta bolsa jolaýshy tússe, bir aqsarbasyn súı­­reı kelip bata suraıdy. Ar­tynan jik-japar bolyp, as-sýyn daıyndaıdy. Osyndaǵy biz aıtqymyz kelgen bir dúnıe – meımanǵa bas tartý tártibi. Muny biz aıtaryn aıtarmyz-aý, biraq qazaqtyń aqberen perzenti, ataqty Baýyrjan Momyshulynan asyryp aıta almaspyz, sirá. Osyny oılap baba sózine boıladyq. Bul týraly batyrdyń kelini, búginde ózi de qazaqy salt-dástúrdiń joqshysy bolyp júrgen Zeınep Ahmetovanyń «Babalar amanaty» atty kitabynda mynandaı úzindi keltirilipti. «Qonaqtar ket­ken soń jańalap shaı jasap, endi ózimiz dastarqan basyna otyr­dyq. Baıqaımyn, atanyń qabaǵy salyńqy. Bir kezde:

– Dastarqanyń tolymdy, as­taryń dámdi boldy. Ásirese «umytylǵan tamaq qoı mynalar» dep ásip pen sút quıǵan ókpe olarǵa óte unady. Biraq sonyń bá­rin sen jibergen tórt qatelik jýyp ketti. Qonaqtar baıqady-baıqamady deı almaımyn. Al men anyq kórdim... Birinshiden, esi durys qazaqtyń áıeli qonaqqa bas kóterip kirmeıdi. Jaman-jaqsy bolsyn basıeń aman. Ekinshi qateligiń – basty shúıke jaǵymen ákelgeniń. Qoı shúıdesi emes, tumsyǵyn alǵa berip júredi. Úshinshi qateligiń – qoıdyń tisin qaqpaı ákelgeniń. Bul – eń aldymen tazalyq. Qoı tisiniń túbinde ne jatqanyn qaıdan bilesiń? Shóp jeıtin, jem jeıtin mal ǵoı. Sodan keıin munyń ekinshi maǵynasy bar. Qazir umytylǵan. Kónekózder bolmasa, kópshilik bile bermeıtin jaǵyn da aıtaıyn. Qazaqtar talaı nárseni ym, tuspal, ıshara arqyly bildirgen tekti halyq. Sonyń biri osy qa­ǵylǵan tiske baılanysty. Syı­lasyp júrgen eki adamnyń bireýi áldenege renjip, biraq sony «sóz kóbeıer» dep aıta almaı júrse, ózi renjip júrgen adam úıine kelgende etpen birge aldyna tisi qaǵylmaǵan basty ákeledi. Sonda bas ustaǵan adam «á-á, mynanyń ishinde maǵan degen bir qyjyly bar eken, tisin basyp júripti-aý» dep uǵa qoıady. Ári qaraı renishtiń túıinin sheship, túsinýge bet túzeıdi. Al tórtinshi qateligiń – basty qasqalamaı ákelgeniń. Talaılar munyń mánin uqpaıdy. Ol – «tórt qubylań teń bolsyn, mańdaıyń ashyq bolsyn» degen izgi tilek...».

Bul batyr Baýkeńniń esti sózi. Osyny estigende kelini Zeı­nep apamyzdyń dymy ishine túsip, kózi qaraýytyp ketkenin aıtady. Tipti, óz esteliginde: «Bú­­riskenim sonshalyq, qurttaı tesikke syıyp-aq keter edim», – dep aǵynan jarylady. Endi oı­lańyzshy, búginde saltynan az-kem adasyp, sál kóz jazyp qalǵany úshin óz uıatynyń otyna munsha órtenip, osynsha opyq jeıtin ıbaly, ınabatty kelin­niń qatary kóp pe, sırek pe? Momysh­ulynyń syn-tezine salyp kep jiberseńiz, árıne az. Júz­diń biri, bálkim, myńnyń biri bolar?..

Hosh, bas týraly bátýáli sózdiń bas-aıaǵy bul maqalamen bitpese kerek. Danagóı qazaqtyń «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degen qısynyna salyp ta kórdik. Atalǵan dástúr tóńi­reginde kóp derekke kómildik sosyn. Sóıttik te sonyń ishindegi kelesi bir súıek­ti degen sózdi ekshep aldyq. Muny da sizdiń bir qajetińizge jarar degen nıetpen ortaǵa salǵandy jón dep taptyq, aldııar oqyrman.

Ertede Saraman men Qaraman degen eki dos ómir súripti. Kún­derdiń kúninde Saraman dosyna renjip qalady. Biraq onysyn tamyryna aıtpaıdy. Bir kúni Qaraman atqosshysyn ertip oǵan qonaqqa keledi. Ishinde renishi saırap tursa da Saraman dosyn qushaq jaıa qarsy alady. Ile-shala mal soıylyp, qazan kóteriledi. Sóıtip etpisirim ýaqyt ótti degende qonaqtar aldyna bas ta ke­ledi. Osy arada atqosshysy alda­ryndaǵy bastyń tisteri qa­ǵyl­maǵanyn baıqaıdy. Al dosy ony baıqamaıdy. Sonymen et jelinip, qymyz ishilip, qonaqtar arqa-jarqa bolyp úıine qaıtady. Sonda jolaı atqosshysy:

– Myrza, dosyńyz bas tart­qanda qoıdyń tisin qaqpaı ákeldi. Sizge bir renishi bar eken, – deıdi. Baı shoshyp ketip:

– Qalaısha? Renishi bolsa, bas tartyp syılamas edi, – dep jaýap beredi. Atqosshysy:

– Marqum ákem aıtýshy edi. Qazaq bireýge renjise, betinen almaǵan. О́zgeniń kóńiline qaıaý, júregine qylaý salarmyn dep saqtyq etken. Nazyn tuspalmen, ymmen bildiredi. Musylmandyqta bireýdiń kóńilin qaldyrǵan myń Qaǵbany buzǵanmen birdeı. Sondyqtan dáýde bolsa dosyńyz sizge renishin bildirdi. Qonaq esti bolsa, bul syrdy ózi-aq túsiner degen, – deıdi.

Osy arada baı attyń basyn keri buryp, at-shapan aıybyn atap, dosynan keshirim surapty. Muny da biz úlkenderdiń aýzynan estigenbiz. Qandaı kóregendik deńizshi?! Tipten tańǵalýdan ar­tyq sóz taba almaısyń. Mundaı salttyń sarqynshaǵy da qalmaýǵa aı­nalǵan búgingi qoǵamdy oılap bir, erteńgi urpaqtyń ne kúı ke­she­tinin oılap eki qynjyla túsesiń...

Mundaıda ózińniń salt-dástúri taıaz urpaq ókiline aınalǵanyńdy bilip, shyn máninde qundy bir qazynasyn joǵaltqan jandaı alasurýyńnyń ózi neden habar beredi dep oılaısyz? Sebebi – biz shyn máninde joǵalǵanymyzdy túgendep júrgen ultpyz. Bálkı, bizdiń bul áńgimemiz de sol joq­taýshy, joqshy kóńildiń bir talpynysy shyǵar. Eskiden qal­ǵan esti áńgimelerge bir sát qulaq tú­rińizshi, bizdińshe «rýhanı jań­ǵyrý» degenimiz sol...