Aqtóbe topyraǵynda turatyn tatarlar qonys aýdarý ýaqytyna jáne qaı jerden kelgenderine qaraı san alýan. Munda qazandyq, ýfalyq jáne qasymdyq tatarlar, Nıjegorod jáne Saratov gýbernııalarynan qonys aýdarǵan mısharlar turady. Qazaq halqymen qashannan qarym-qatynasy qalyptasqan tatarlardyń tatýlyq tamyry tym tereńde jatyr. Olar negizinen saýda-sattyqpen, usaq sharýashylyqpen aınalysqan. Uly Jibek joly boıynda ornalasqan Aqtóbe óńirinde tatar kópesteri saýdamen shuǵyldandy, deldal boldy, tilmashtyq qyzmet atqardy.
Aqtóbe topyraǵynda turatyn tatarlar qonys aýdarý ýaqytyna jáne qaı jerden kelgenderine qaraı san alýan. Munda qazandyq, ýfalyq jáne qasymdyq tatarlar, Nıjegorod jáne Saratov gýbernııalarynan qonys aýdarǵan mısharlar turady. Qazaq halqymen qashannan qarym-qatynasy qalyptasqan tatarlardyń tatýlyq tamyry tym tereńde jatyr. Olar negizinen saýda-sattyqpen, usaq sharýashylyqpen aınalysqan. Uly Jibek joly boıynda ornalasqan Aqtóbe óńirinde tatar kópesteri saýdamen shuǵyldandy, deldal boldy, tilmashtyq qyzmet atqardy.
Tatar kópesi Mýrzahat Ǵabbasov – Aqtóbede alǵashqy qasaphana ashqan, jel dıirmenin paıdalanýǵa bergen óńirge belgili adam. Kezinde tatar slabodasynyń starostasy bolǵan. Qazir de tatarlar ózderiniń elge belgili qandastaryn maqtanysh tutady. Tatar aqyny Musa Jálıldiń seriktesi, Aqtóbedegi tuńǵysh tatar mektebiniń dırektory, qaza tapqannan keıin I dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen marapattalǵan Ǵaınan Qurmashevti, Keńes Odaǵynyń Batyry Raýf Kýtýevti tek qana tatarlar ǵana emes, aqtóbelikter de qurmetteıdi. Qurmet tutqany sol, oblys ortalyǵynda ekeýiniń atynda da kóshe bar, al Ǵaınan Qurmashevtiń aty qaladaǵy orta mektepterdiń birine berilgen.
Biz áńgimelesken «Shatlyq» tatar-bashqurt etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Ravıl Qurbanǵalıevtiń ata-babalary da XVIII ǵasyrdyń basynda qazirgi Alǵa aýdanynyń Ilın eldi mekeni mańyna qonys aýdarǵan eken. Bir úıdiń apaly-sińlili úsh qyzyna úılengen aǵaıyndy úsh jigit sharýasyn júrgizip, qazaq aǵaıyndarymen til tabysyp, tamyryn tereńge jaıǵan.Uzaq jyldar narkologııalyq dıspanserdi basqarǵan Ravıl Qurbanǵalıev zeınetke shyqqan soń ózi týyp-ósken aýylǵa baryp, sharýa qojalyǵyn uıymdastyryp, ata-baba kásibine balalaryn, nemerelerin jumyldyryp jatyr eken. Osynda toǵan sharýashylyǵyn ashyp, baǵbandyqpen aınalysýda. Traktor satyp aldy, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa baǵyt ustaýda.
– Oblysta 9 myńnan astam tatar turady. Bizdiń birlestikke kelsek, on bir adamnan qurylǵan bastamashy toptyń uıǵarymymen qurylyp, 1999 jyly resmı tirkeldi. Birlestik qurýdaǵy maqsat ulttyq tamyrynan ajyrap bara jatqan keıingi jas urpaqqa etnostyq qundylyqtarymyzdy, mádenıetimizdi úıretý, ana tilimizdi saqtaý jáne óz halqymyzdyń salt-dástúrin damytý bolyp tabylady. Birlestik jumysynyń birden-bir basty baǵyty eki halyqtyń – tatarlar men bashqurttardyń ózindik mádenıeti men salt-dástúrleriniń arajigin ajyratpaı, ilgeri kúnge jetkizý. Eki halyqtyń ózara baılanysý tamyry tereńde jatyr. Osy zamanǵy zertteýlerdiń ózi eki halyqtyń tili, salt-dástúri, mádenıeti ǵana uqsas emes, gendik deńgeıde de birdeı ekenin kórsetýde. Sondyqtan da bolar, bálkim, qońsylas qonǵan qos halyqtyń birliginiń belgisindeı birlestik emblemasynda bashqurttyń ulttyq batyry Salaýat Iýlaev pen tatar hanshaıymy Súıinbıkeniń beınesi bederlengen. Qazir bizdiń aldymyzda turǵan mindet – jastarǵa ata-baba ustanǵannyń barlyǵyn berý. Biz ejelgi qazaq jerinde úlken dostyq jaǵdaıynda turyp jatyrmyz. Merekelerimizdi, toılarymyzdy jáne sabantoılardy birigip ótkizemiz. Sabantoı aıasy keńeıe tústi. Buryn elimizdegi tatar-bashqurt etnostarynyń ókilderi ǵana jınalatyn, sońǵy sabantoıǵa Tatarstannyń Premer-mınıstri keldi, Bashqurtstan Úkimetiniń jaýapty adamdary qatysty.Osynda turyp jatqan halyqtarmen dostyq qatynastamyz, kóbisimen qyz alysyp, qyz berisip, quda-jegjat ta bolyp kettik. Ásirese, qonaqjaı qazaq halqymen bir atanyń balalaryndaı tatýlyqtamyz. Musylman halyqtarynyń basty merekesi – Qurban aıtty ortaq toılaımyz. Bul baǵytta etnomádenı birlestik janynan qurylǵan aqsaqaldar keńesi aqyl-keńes berip, kómektesedi. Aqsaqaldarymyz jastardy ana tiline, dili men dinine, tarıhı otanyna, mádenıeti men salt-dástúrine qurmetpen qaraýǵa tárbıeleıdi, – deıdi birlestik tóraǵasy Ravıl Qurbanǵalıev.
Birlestikte urpaqtar sabaqtastyǵyna aıryqsha nazar aýdarylady. Birlestik belsendileri soǵys jáne eńbek ardagerlerine, az qamtylǵan otbasylaryna qaıyrymdylyq kómek kórsetedi. Qazir olardyń da qatary sıreı bastaǵan. Buryn birlestik qamqorlyq jasaıtyn elýge jýyq soǵys ardageri bolsa, sonyń 36-sy ǵana qaldy. Birlestik belsendileri Uly Jeńis merekesinde, basqa da ataýly kúnderi olarǵa arnap qaıyrymdylyq sharasyn ótkizedi, jas urpaqtyń jadynda olardyń erlikteri men eren eńbekterin jańǵyrtady. Birlestiktiń uıytqy bolýymen oblys ortalyǵynda Ǵaınan Qurmashevqa ornatylǵan eskertkish bıýstti jańartyp, jańǵyrtý da keıingi urpaqqa ónege bolar is deý oryndy. «Shatlyq» ortalyǵynyń arqasynda júzdegen aqtóbelik balalar men qyzdar ózderiniń tarıhı otanynda bolyp qaıtty. Al, kóptegen mektep túlekteri Tatarstan men Bashqurtstannyń joǵary oqý oryndarynda bilim alýda.
«Dostyq» úıinde jeksenbilik mektepte balalar ana tilderimen qatar, memelekettik tildi oqyp-úırenýde. Buryndary bul mektepke baratyndar sany 100-den asyp jyǵylatyn. Qazirgi tańda jeksenbilik mektepte 67 bala oqıdy. Buryn tatar tilinen sabaq beretin muǵalim tegin jumys isteıtin. Bes jyldan beri memleket qarjylandyryp otyr. Qalada 1964 jyly drama úıirmesi qurylyp, ol elimizge belgili kórkemónerpazdardyń án-bı ujymyna aınaldy. Maqsýt Hısamýtdınov jetekshilik etetin «Iаzgy monnar» ansambline 1988 jyly halyqtyq ataǵy berildi. Al keıin onyń taǵy bir jetekshisi Lılııa Ibragımova mádenı saladaǵy jetistikteri úshin Qazaqstan Prezıdentiniń Altyn medalimen marapattaldy. 1995 jyly ansambl janynan «Saılıan» balalar ujymy quryldy. «Iаzgy monnar» án-bı ansambli elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Elbasynyń Qazaqstanda turatyn etnostardyń mádenıetin damytýǵa degen sarabdal saıasatynyń nátıjesinde shyǵarmashylyq qyzmetin jalǵastyryp, barlyq merekelik sharalarǵa, jyl saıyn ótkiziletin Qazaqstan halqynyń dostyǵy festıvalderine qatysyp, ultaralyq kelisim men beıbitshilikti, birlikti nyǵaıtýǵa qyzmet etip keledi.
Birlestiktiń uıytqy bolýymen jyl saıyn dástúrli ótetin tatar aqyndary Ǵabdolla Toqaı, Musa Jálıldiń ádebı keshteri, «Chak-Chak patı» ulttyq taǵam merekesine etnostar ókilderi ǵana emes, búkil qala turǵyndary qatysyp, týysqan tatar halqynyń ádebıeti men mádenıetinen rýhanı azyq alady, kóńil kóteredi.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.