Djokerdiń kúlkisi

Bul týraly tipti oılaý­dyń ózi qorqynyshty sııaqty. Jurt­tyń bári Artýr Flek qu­sap muzdatqyshqa kirip ke­te bermeıdi. Oǵan da batyl qadam qajet. Biz keıde jurt­tan uıat bolady dep jany­myzdaǵy jazylmas jaralar­dy emdeýge ómir boıy qorqyp ótemiz. Onyń erteńgi salda­ry týraly tipti oılamaımyz. Másele, sizdiń búgin al­ǵan rý­hanı jaraqatyńyz er­teńgi ur­paqtyń aldynan úl­ken kesel bolyp kóldeneń shyǵa­tynyn eskere bermeısiz.

Beıshara Artýr, keıin qan­isher Djoker sol kirgen muz­datqyshtan máńgilikke shyq­paýǵa bekindi. О́ıtkeni onyń ómirin ári qaraı elestetýdiń ózi qorqynyshty edi. Ǵumyr boıy senip, úmittenip kelgen jaryq sáýle bir-aq sátte jalp etip sóndi de qaldy. Ákem dep barǵan baı senator Ýeın ony betinen shapalaqpen tar­typ jiberdi. «Seniń ákeń sol, Tomas Ýeın» dep ómir boıy ótirik aıtyp kelgen aýysh she­she de óz anasy bolmaı shyq­ty. Tipti onyń osyndaı psı­hologııalyq turǵydan aýrý bolyp qalýyna ógeı she­she­si tikeleı kináli ekeni ásh­ke­relendi. Tipti ógeı áke­si­ne muny kishkentaı kezinde saba­typ kelgen de sol anasy bolyp shyqty. Ári qa­raı­ǵy jaǵdaı belgili, osy sum­dyq­tardyń bárine adam jany­nyń tózýi ekitalaı edi, Artýr muzdatqyshqa kirip, esigin ishi­nen birjola jaýyp aldy.

Rejısser Todd Fıllıps­­tiń 2019 jyly jaryqqa ­shyq­­qan «Djoker» fılmi osylaı kó­­rermenderdi kóp suraqqa batyryp ketken bolatyn. Aıtar oıynyń astary alpys qabat trıllerdi túgel qamtyp aıtý árıne múmkin emes. Biz tek basty keıipker Artýr Flektiń kompleksterine ǵa­na qysqasha toqtalyp ket­kimiz keledi. Sondaı-aq rejıs­ser osy týyndy arqyly qo­ǵam­nyń qordalanǵan qandaı máselelerin áshkerelep otyr­ǵanyn tilge tıek etsek deımiz.

Keıde adamdar ózderiniń sanalaryndaǵy aıyqpas ja­ra­qattardyń jalpaq jurtqa ashylyp qalǵanyn qalamaı­dy, ol aýyr taqyrypty tipti ózi de moıyndap, esine alǵy­sy kelmeýi múmkin. Alaıda Artýr Flektiń kompleksterin qoǵam kózine shuqı beretin edi. Tipti onyń armandary men ıdealdaryna el kúle q­araıtyn. Ol ózi áýel bas­tan saıqymazaq kıimin kıip alyp, jas balalardy kúldirip aqsha tabatyn qarapaıym ár­tis bolatyn. Biraq oǵan el saıqymazaqtyǵy úshin emes, sanasynyń kemistigin ma­zaqtap kúletin. Álbette, ol kem­sitýler bolashaq qandy­­qol Djokerge esh unamaıdy.

Artýrdyń sanasyndaǵy eń úlken tyrtyq – onyń jal­ǵyzdyǵy der edik. Anasymen ǵana bir ózi ómir súrgen aýrý bala, keıin de qoǵamnan óz ornyn taba almaıdy. Fransýz jazýshysy Jılber Sesbron aıtqandaı, jalǵyzdyqta ómir súre berýge bolady, árıne eger bireýdi kútken bolsań... Jalpy bizdiń keıipker kisi óltirip qylmysker atan­ǵan­ǵa deıin ómirden kóp dú­nıe kútken edi. Biraq sol úmit­teriniń terezeleri qıraı sha­ǵylyp, Artýr kútetin eshqan­daı adam joǵy belgili boǵan soń ol ózi tyrmysyp shyǵyp kele jatqan bıik satydan ishi qýys qur súlderin bir-aq sátte tómenge qulata saldy. Qulata salǵanda, siz ben biz oılaǵandaı óz-ózine qol jumsaǵan joq, óziniń ishki «Menin» taptaǵan adamdar­dy mańaıyndaǵy ótirik ­«dos-­­­­­­ tary» ádeıi qastandyq­pen­ syı­­laǵan tapanshaǵa ti­rep tu­­ryp qyryp saldy.

Djoker degen ózi túsinik­ti tilmen aıtsaq, Artýrdyń ishin­degi ekinshi zulym minez beı­nesi. Bylaısha aıtqanda, beısana ekige bólingen adam ja­nynyń qara túnegi, alter egosy. Sol Djoker Ar­týr tul­ǵasynan ol qatty qo­bal­jy­ǵanda bas kóteretin. Eń qa­si­ret­tisi, Artýdy jas kú­ninde aýrý sheshesi uryp-soǵyp qana qoı­maı, beıshara baladan únemi kú­lip júrýdi talap etip kelgen. Bala sana­sy sol úreıden aýrýǵa shal­­dyqqany sonshalyq, qatty qoryqsa, qobaljysa, ashýlansa ol eriksiz kúledi. Aıǵaı­lap, óz-ózin ustaı almaı yryq­syz kúledi. Dúnıedegi eń qor­­qy­nyshty nárse keıde kózden qandy jaspen qosa shyqqan kúlki. Artýrdyń kúlkisi týra sondaı, qasiretti kúlki bolatyn.

Jumystan tapansha ustap júrgeni úshin shyǵyp qalyp, áleýmettik kómekpen kelip tu­ratyn dárisi taýsylyp, bir sózben aıtqanda depressııa­ǵa sonshalyq túsken Artýr keshke qaraı metrony basyna kóterip kúle bastaıdy. Onyń yńǵaısyzdaý kúlkisine ashý­lanǵan kóshedegi úsh jigit bas-kóz joq aýrý beısharany tepkileı jóneledi. Sol kezde jerde tepkilenip jatqan Artýr emes, kenet Djoker oıanyp, álgi úsheýdi tapanshamen jaıratyp salady. Qoǵam sol kisilerdiń óliminen keıin tipti tolqyp ketedi. Qala jas­tary betterine Djoker sııaq­ty saıqymazaq betperdeler kıip alyp kóteriliske shyǵyp ketedi.

Halyqtyń tolqýyna jalpy sebep kóp. Depýtattyqqa tú­sip jatqan Ýeınge degen na­razylyqty qala aldymen kóshelerdegi qoqystardy jı­namaýdan bastaıdy. Bir­neshe apta boıy qoqysy shyǵa­ryl­maǵan qalany elestete be­rińiz. Rejısser bul arqyly kó­shedegi qoqysty emes, qo­ǵam­daǵy bylyq-shylyqty aıt­qysy kelgeni baıqalady. Adam sanasyndaǵy qoqys ta qoǵamdy bir-aq sátte haos­qa aınaldyryp jiberýi múm­kin. Álbette Djoker de sol qoǵamnyń aınymas bir keı­pi. Syrty kúlip, ishi qan jylap, qoqysqa toly ómirin ta­zarta almaǵan beıshara aqy­ry júıkesiniń syr bergen sátin­de ózine ózi ıe bola almaı qa­lady.

Djoker, negizinen qarta oıynyndaǵy ashyq qarta. Sondaı-aq ol qartany kez kel­gen basqa qartaǵa aıyrbastap alýǵa bolady. Mine, avtor osy shtrıhty Artýr Flektiń qasireti arqyly sátti asha bilgen. Shynynda da Artýrdyń shyqqan tegi, túp-tamyry belgisiz adam. Ony qoǵam kez kelgen jerde túrli qundylyqtarǵa qarta sııaqty ońaı aıyrbastaı be­redi. Anasy uryp-soǵyp zor­lyqpen kúldiredi, jumys or­­ny da saıqymazaq bolýyn ta­lap etedi. Shyndyǵynda Ar­týrdyń eshqashan kúlgisi kel­gen emes. Eń sońynda onyń tú­bi joq túnek belgisizdigi qaı­­­­­ǵyly oqıǵaǵa aparyp soq­­ty­rady. Jalpy, alyp qa­rasaq bá­rimiz de saıqymazaq eke­nimiz ótirik emes. Bárimizge qoǵam bireýdiń kóńilin aýlap, ótirik kúlgenimiz úshin aqsha tóleıdi. Biz de reti kelse kóńil kóterý úshin bar aqshamyzdy aıamaı, bireýdi kúldirip lázzat alamyz.

Artýr eń sońynda halyq­tyń úlken qaharmanyna aı­nalady. Qaladaǵy kóterilis­tiń kóshbasy deńgeıine kó­te­rilip, murnynan aqqan qy­­­zyl qandy ezýine ja­ǵyp-ja­ǵyp jibergende na­ǵyz saı­qymazaqqa aınalyp shy­­ǵa ke­ledi. Bul jalpy bel­gi­li sse­narıı deýge de bo­la­dy. Ta­rıhtan buǵan de­ıin de bir­neshe ret kýá bolǵa­ny­myzdaı, eger zulym qaharman jasap shyqqyń kele, aqyly kemtar, sanasy tyrtyq-tyrtyq adamdy aıaq-qolyndaǵy kisenin sheship ashyq qoǵamǵa ákel de qoıa ber. Djoker, týra sondaı tıp.

Aıta bersek, atalǵan fılm­­de toqtalýymyz kerek ta­­qy­ryptar óte kóp. Jalpy, Artýrdyń ómirlik kýmıri te­le­dıdardan anasy ekeýi úne­mi úzbeı tamashalap otyratyn Mıýrreı degen ázilkesh shal bolatyn. Fılmde sol ázilkeshtiń arnaıy habaryna da Artýr qonaq bolyp barady. Eń qıyny, óz-ózine ıe bo­la almaǵan Djoker sol óz ký­mırin de tikeleı efırde ta­­­panshamen jaıratyp salady. Qala ákimi bolýǵa daýys jınap jatqan, sheshesi seniń ákeń sol dep kelgen Ýeın de Artýrdyń sońynan ergen saı­qymazaq toptyń qolynan óle­di. Túsingen adamǵa Ýeındi de Artýr óltiredi. Sheshesin de Ar­týr, kýmırin de Artýr, ózin qorlaǵan, ómirin tas-talqan etken jandardyń bári Artýr­dyń qolynan qaza tabady.

Al endi fılmge shyǵar­mashylyq turǵydan qarasaq, fılm áý basta Artýr Flek barlyq qylmysyn moıyndap, psıhologke áńgimelep otyrǵan epızodtan bastala­dy. Psıholog oǵan ózine unaı­tyn eń qyzyqty ázildi aıtyp berýin ótinedi. Djoker sol kezde osy biz sóz etken oqıǵalardy baıandap shyǵady. Bálkim Artýr eshkimdi de ól­tirgen joq, múmkin bul oqı­ǵanyń barlyǵy onyń qııa­lynda ǵana shyǵar. Bálkim ol óz taǵdyry týraly búkil shyndyqty bilgen soń biz jo­ǵaryda aıtyp ketken muz­datqyshqa kirip ketken be­ti sol jerde otyryp, osy qyl­mystardy oılap jatyp kóz jumdy. Qaıtkende de Ar­týr­dyń boıyndaǵy eki túrli bolmys ony osyndaı qaharman­ǵa aınaldyrdy.

Jalpy, saıqymazaq de­gen­ge kelsek, onyń tarıhy, onyń arhetıpi týraly kóp aıtýǵa bolady. Adamzat damýynda saıqymazaqtardyń róli óte yqpaldy bolǵa­nyn jaqsy bilemiz. Pat­sha saraılaryndaǵy saıqy­ma­­zaqtar arqyly nebir saıa­sı oıyndar, kózqarastar, qar­sylyqtar ashyq aıtylyp jat­ty. Atalǵan fılmdi bas­qa da taldaýshylar myna jaıt­qa erekshe nazar aýdara­dy, jalpy saıqymazaqtyń en­sıklopedııalardaǵy anyqta­masyn oqyǵan bolsaq, ol qaı­dan kele jatqany jáne qaıda bara jatqany belgisiz adam. Jalpy, betperdeni kez kelgen adam kıe bere me? Bálkim ony ishki jan dúnıesinde esh­teńe qalmaǵan, aıtar oıy, ustanymy, minezi, tulǵasy birjola joǵalǵan adam kıedi.

Artýr ylǵı kúndelik toltyryp júredi. Ondaǵy myna bir sóılemge taǵy nazar aýdarmaý múmkin emes. «Meniń ómirimnen góri ólimimde kó­birek maǵyna bar» deıdi biz­diń keıipker. Artýr Flek ózi­niń ishindegi qańyraǵan bos keńistikti nemen toltyra­ryn bilmeı dal bolǵan kish­kentaı bala edi. Taǵy bir fılosof aıtady, bala úı­den eshqandaı jylýlyq tap­pa­ǵanda, ol kósheni óziniń úıi­ne aınaldyra bastaıdy. Ar­týrǵa adamdardyń nazary je­tis­peıtin. Ony eshkimniń ele­meıtini qınaıtyn. Ol sonda da qoqysy byqyp jatqan kósheni óziniń úıi sanady. Adam jalpy ózine nazar aýdartý úshin barlyǵyna baratynyn túsinýimiz kerek. Artýr alter egosyna suraqty ylǵı bylaı qoıady, barlyq kinárat mende me, álde qoǵamda ma? Shynymen, kim kináli? Bes-alty adamnyń ólimin ar­qa­lap otyrǵan Artýr ma, ál­de mıllıondaǵan adamdar­dy osyn­daı Djokerge aınal­dyrǵan qoǵam ba?

Djokerdiń kúlkisi – jan­aıqaı daýysy. Tynysh­tyq­ty, qatyp qalǵan qaǵıda­lar­dy, mindetteýlerdi, stereo­tıpterdi, shtamptardy buzǵy­sy kelgen ashy daýys.

«Kúle bilý – ómir, kúldire bilý – óner, kúlki bolý – ólim».

Djoker kúlkisi osy kúlki­lerdiń qaısyna jatady, jalpy? Bálkim eshqaısyna da jat­paıdy.