Otandyq aýylsharýashylyq bilimi men ǵylymynyń qarashańyraǵy Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń qurylǵanyna – bıyl 90 jyl. Oqý ornymyzdyń negizin qalaǵan Alash qaıratkeri Oraz Qıqymuly Jandosovtyń esimi bizdiń ýnıversıtet ujymy úshin óte erekshe jáne ony maqtan tutamyz. Aǵartýshylyq salada Halyq komıssary bolyp júrgen shaǵynda orasan ister atqarǵan O.Jandosovtyń tikeleı uıymdastyrýymen elimizde pedagogıkalyq, aýylsharýashylyq jáne veterınarlyq ınstıtýttarmen qatar orta bilim beretin birneshe mekeme ashyldy.
Ýnıversıtetimizdiń tarıhyna úńilsek, ol elimizde 1929 jyly Veterınarlyq ınstıtýttyń qurylýynan bastaý alady. Bul – Qazaqstandaǵy alǵashqy joǵary oqý oryndarynyń biri. Kóp uzamaı Veterınarlyq ınstıtýt Veterınarlyq-zootehnıkalyq ınstıtýt bolyp qaıta quryldy. Instıtýttyń birinshi dırektory bilikti ǵalym-mıkrobıolog I.V.Saıkovıch boldy. 1933 jyly ınstıtýttyń ataýy Almaty zooveterınarlyq ınstıtýty dep ózgertildi.
1930 jyly eginshilik jáne jemis-kókónis fakýltetterinen turatyn Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýty qurylyp, onyń birinshi dırektory bolyp O.Jandosov taǵaıyndaldy. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn eki jyl basqarǵan qysqa merzim ishinde ol ınstıtýt qabyrǵasyna bilikti mamandardy, zerdeli ǵalymdardy tartty. Joǵary oqý ornynyń bedelin arttyrýǵa belsene atsalysqandardyń arasynda Alash zııalylarymen qatar, QazKSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, uly qalamger Muhtar Áýezov osy ınstıtýtta qazaq jáne orys tilderinen dáris bergen.
Aýyldan shyqqan qazaqtyń qarapaıym balasy retinde O.Jandosov kóptegen qıyndyqqa qaramastan, talaı belesti baǵyndyryp, birqatar laýazymdy qyzmet atqarǵan. Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııasynda joǵary bilim alǵan kórnekti tulǵa jınaǵan bilimi men tájirıbesin týǵan jeriniń órken jaıýyna jumsady.
Oraz Jandosov saıası qyzmetterde júrip, qazaq balasynyń ǵylym men bilimge qol jetýi úshin janyn salyp, qazaq aýyldarynyń kórkeıýi úshin aıanbaı ter tókti. Ortalyq bılikten qazaq eliniń óz ekonomıkasy bolý kerek degen ıdeıany ustanǵan ol – jer-sý reformasyn ázirlep, halyqtyń ony tıimdi mólsherde paıdalanýyna múmkindik týǵyzǵan, óziniń artynda úlken rýhanı mura qaldyrǵan biregeı tulǵa.
O.Jandosov 1899 jyly 20 aqpanda Jetisý ólkesinde dúnıege kelgen. Qaıratker tulǵanyń týǵan jeri búginde Jandosov aýyly dep atalady. Ol bar-joǵy 39 jas ómir súrdi. 1937 jyly stalındik saıası repressııanyń qurbany retinde ustalyp, «halyq jaýy» degen jalamen 1938 jyldyń 2 naýryzynda jazyqsyz atyldy. Araǵa uzaq jyldar salyp, tarıhı ádilettilik ornap, O.Jandosov birqatar Alash qaıratkerimen qatar 1957 jyly segizinshi maýsymda aqtaldy.
Búginde el muraty jolynda qurban bolǵan tulǵanyń ómiri men halqyna jasaǵan qyzmetin erliktiń úlgisi dep batyl aıta alamyz. Sebebi Oraz syndy Alash arystary osy totalıtarlyq júıeniń «qandy qylyshynyń» qaýpin bile otyra, eńbekterin halyq pen ult múddesin qorǵaýǵa baǵyttady.
1918 jyly O.Jandosov bolshevıkter partııasy qataryna qosylyp, keıin Vernyı ýezdik-qalalyq Keńesiniń nusqaýshysy laýazymynan qyzmet jolyn bastady. Odan keıin Jetisý oblystyq atqarý komıteti ulttar máselesi bóliminiń meńgerýshisi, Túrkistan Kompartııasy musylman kommýnısteri oblystyq seksııasynyń tóraǵasy, Jetisý oblystyq revolıýsııalyq komıtetiniń tóraǵasy, «Qosshy» oblystyq komıtetiniń tóraǵasy, Túrkistan Kompartııasy OK úgit bóliminiń meńgerýshisi, VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminiń tóraǵasy, QazASSR halyq aǵartý komıssary, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dırektory, VKP(b) Kegen aýdandyq komıtetiniń hatshysy, Almaty oblystyq atqarý komıteti tóraǵasy sııaqty jaýapty qyzmetterdi atqardy. Sol jyldardaǵy respýblıkalyq, odaqtyq Atqarý komıtetteriniń múshesi boldy.
Oraz Qıqymuly – óz zamanyndaǵy elimizdiń áleýmettik, aýylsharýashylyq salalaryn tereń zertteı otyryp, ulttyq máselelerdi sheshe bilgen azamat. Bıik maqsattardy aldyna qoıǵan qaıratker tulǵa aýyl ekonomıkasyn zertteý jónindegi úlken ekspedısııany basqaryp, ǵylymı-zertteý jumysymen aınalysyp, ǵylymı eńbekter jazdy. Qamshynyń sabyndaı ǵana qysqa ǵana ǵumyrynda ol qazaq eliniń saıası jáne áleýmettik múddesi úshin kúresip, mádenı, oqý-aǵartý isin kóterýge de eleýli eńbek sińirdi. Qazaq tilinde eshbir oqýlyqtyń, ádebıettiń joq keziniń ózinde ol qazaq balasynyń bilim alyp, saýatty bolýy úshin alǵash aýyl mektepterin ashqyzǵan edi. Ult bolashaǵyna alańdap, qazaq memleketiniń órkendeýi úshin tynbaı eńbek etken uly tulǵamyzdy qalaı ulyqtasaq ta artyq emes.
Tarıhshylarymyzdyń derekterine súıensek, 1918 jyly nebári 19 jasqa kelgen O.Jandosov Qazaqstandaǵy is-qaǵazdardy qazaq tilinde júrgizý kerek degen máseleni kótergen. Al jıyrma eki jasqa kelgen shaǵynda ol «Vernyı» qalasynyń ataýyn «Almaty» etip ózgertý buıryǵyna qol qoıǵan!
Otyzynshy jyldardyń basynda oryn alǵan uly jut kezinde de O.Jandosovtyń tikeleı aralasýymen Ortalyq Qazaqstannyń biraz jerine astyq egilip, jergilikti halyqtyń nanǵa qoly jetkeni tarıhtan belgili.
Qysqa ómirinde ol qandaı qyzmette bolmasyn qoǵam, halyq, ult múddesi jolynda aıanbaı eńbek etti. Onyń ómir joly, aınymas ustanymy – búgingi urpaq úshin zor úlgi jáne ónege. Sondyqtan oqý ornymyzdyń negizin qalaýshy, memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń qyzmeti men ómirin jańǵyrtyp, keıingi jastarǵa nasıhattaýdy bizdiń paryzymyz dep sanaımyz. Osy baǵytta aıtarlyqtaı jumystar atqaryp kelemiz. Jyl saıyn ýnıversıtette «Oraz Jandosov oqýlary» aıasynda san salaly ǵylymı konferensııalar, semınarlar men baıqaýlar uıymdastyrylyp keledi. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtetimizdiń bas ǵımaraty tórinde O.Jandosovtyń kelbetti portreti ilýli tur.
Oqý ornymyzdyń berik irgetasy – ultymyzǵa eńbegi sińgen O.Jandosovtaı iri qaıratkerlerdiń erlik isterimen, ulaǵatty ustaz-ǵalymdardyń danalyǵymen, olardyń bilim, ǵylymǵa degen izdenisi men qushtarlyǵynyń arqasynda qalyptasqan. Biz keshegi ulylar salǵan soqpaqpen júrip, solardyń ónegeli uly isterin jalǵastyryp kelemiz.
El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda, 1996 jyly Almaty zooveterınarlyq ınstıtýty men Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýty biriktirilip, sonyń negizinde Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti quryldy. Elbasy Jarlyǵymen 2001 jyly oqý ornymyz Ulttyq ýnıversıtet mártebesin ıelendi. Maqsatty jumys júrgizýdiń arqasynda toqsan jyldyq mereıli beleske kóterilgen ýnıversıtetimiz bıyl taǵy bir eń úlken tabysqa jetip, Qazaqstan Úkimetiniń 2020 jylǵy 23 qazandaǵy qaýlysymen ulttyq zertteý ýnıversıteti mártebesin ıelendi.
Týǵan jeriniń tuǵyrly perzenti O.Jandosov qazaq balasy erkin qoǵamda ómir súrip, bilim men ǵylymdy ıgerip, ózge jurtpen terezesi teń bolsyn dep armandap ótti. Babalarymyz san ǵasyr umtylǵan, Oraz syndy Alash zııalylary murat etken táýelsizdikke búgingi urpaqtyń qoly jetti. Aýyl jastary zamanaýı ozyq bilimmen qarýlanyp, elimizdegi joǵary oqý oryndarymen qatar, sheteldiń bedeldi ýnıversıtetterinde bilim alý múmkindigine ıe bolýda. Týǵan jer tamyrynan nár alǵan osy jastardyń legine biz durys baǵyttaǵy bilim men tárbıe bere alsaq, olar keleshekte bizdiń ulttyq kelbetimizdiń negizgi kórsetkishi bolatyny daýsyz. Sondyqtan aýylda týyp, ata-baba saltynan ajyramaı, dástúrimizdi saqtap, tulǵalarymyzdy dáriptep, qundylyqtarymyzdy boıyna sińirip ósken urpaqtyń bolashaǵyn qamtamasyz etý eń basty eldik maqsat ekeni daýsyz.
Búgingi táýelsiz Qazaqstan – Alash qaıratkerleri armandaǵan bıik murattar iske asyrylyp otyrǵan erkin el. Qazaq elin bıikke kóteretin, ony álemge tanyta túsetin zerdeli bilim men ozyq ǵylymdy ıgergen búgingi jastarymyz bolashaq aýyl sharýashylyǵy mamandary bolyp qana qoımaı, óz eliniń naǵyz qaıratker azamaty bolýǵa tıis. Sondyqtan búgingi urpaq úshin O.Jandosovtyń ómiri men qyzmeti otansúıgishtik pen halyqqa adal qyzmet etýdiń úlgisi.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor,
UǴA vıse-prezıdenti, akademık