Almatyda Erjan Isaqulov pen Záripbaı Orazbaıdyń «Shyńǵyz han» kitabynyń tusaýkeseri ótti. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti «Ǵylym ordasynda» ótken shara Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy aıasynda qolǵa alynyp otyr, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Sharany ashyp júrgizgen Sh. Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov kitaptyń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
– Bul kitapta qazaqtyń tamyrynyń tereńde ekeni, Shyńǵys hannyń ultymyzben tikeleı baılanysy bar ekeni baıandalady. Erjan men Záripbaı aǵalarymyz tarıhshylar men ǵalymdardyń qolyna jetpegen derekterdi taýyp, osy keremet eńbekti jazyp shyqty. Biz osy kitapty oqyp, ondaǵy derekterdi sińirip, izimizden ergen jastar men jas ǵalymdarǵa usyna bilýimiz qajet, – dedi Zııabek Qabyldınov.
Avtor Erjan Isaqulovtyń aıtýynsha, «Jamıǵ at-taýarıhta» keltirilgen túrkiler men onyń muǵýl tarmaǵyna qatysty eń mańyzdy derekter iriktep alynyp, kitap sonyń negizinde jazylǵan.
– Kitapqa «Jamıǵ at-taýarıhta» keltirilgen derekterden basqa XV jáne XVI ǵasyrlarda parsy tilinde jazylǵan Sharaf ad-Dın Álı Iazdıdiń «Zafar namasy» men Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty týyndylarynan túrki jáne muǵýl taıpalarynyń paıda bolǵan ýaqyttary týraly, túrkilerdiń muǵýl tarmaǵynan shyqqan Shyńǵyz hannyń shejiresi Nuh (a.s.) men Adam (a.s.) ataǵa tireletini jaıly, Ámir Temirdiń Shyńǵyz hanǵa óte jaqyn atalas týys ekendigi, 1269 jyly Shyńǵyz hannyń Qaıdý han atty nemeresiniń bastamasymen shaqyrylǵan Talas quryltaıynyń sheshimimen qurylǵan Moǵolstan jáne Altyn Orda memleketeriniń Kereı men Jánibek sultandar 1465 jyly qurǵan Qazaq handyǵymen ushtasatyny jónindegi óte qundy jáne tyń derekter qosyldy. Kitap qazaq halqynyń rýhanı jańǵyrýyna, ásirese, bizdiń jastarymyzdyń rýhyn kóterip, olardyń eldiń jarqyn bolashaǵy jolynda jan aıamaı atsalysýyna zor yqpal etedi dep oılaımyz, – deıdi eńbek avtory.
Sondaı-aq avtordyń sózinshe osy kúnge deıin Shyńǵyz hannyń shyqqan tegi «mońǵol» degen qate uǵym qalyptasqan. Erjan Isaqulov buǵan qatysty da tereń túsinik beredi.
– «Jamıǵ at-taýarıhtyń» qazaqshasy men orysshasyn salystyryp zerteý barysynda onyń oryssha aýdarmasynda óreskel qatelikter men burmalaýlardyń oryn alǵandyǵy anyqtaldy. Sonyń nátıjesinde taıpalardyń, adamdardyń, jerlerdiń, taýlardyń, ózender men kólderdiń ataýlary men tarıhtary adam aıtqyzsyz ózgeristerge ushyraǵan, qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Ertis pen Burqan Qaldun taýlaryndaǵy ózenderdiń alqabyn mekendegen túrkilerdiń muǵýl tarmaǵynan shyqqan Shyńǵyz han men onyń rýynyń ataýy «mońǵol» dep qate aýdarylyp, muǵýldar men olardyń ejelgi kórshileri bolǵan kereıler men naımandardyń ata-mekenderiniń oryndary aýdarmashylardyń qolymen Ertis pen Burqan Qaldunnan bir sátte Mońǵolııa jerine aparylǵan,sóıtip olar «mońǵolǵa» aınalǵan, – deıdi avtor.
Igilikti sharaǵa otandyq jáne sheteldik ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri men BAQ ókilderi qatysty. Tusaýkeser rásimine qatysqan belgili tarıhshy Mámbet Qoıgeldi bul eńbektiń otandyq ǵylym men tarıh salasy úshin mańyzy tereń ekenin aıtady.
– Osy kúnge deıin osyndaı kitapqa bizdiń qolymyz jetpeı keldi. Jalpy, Erjan Isaqulov pen Záripbaı Orazbaıdyń tandemi bizge úlken-úlken kitaptardy alyp keldi. Qazaq tarıhyn jańa kózqaras turǵysynan qorytýǵa múmkindik beretin eńbekter jazýda. «Shyńǵyz han» kitabyn «Jamıǵ at-taýarıhtyń» jalǵasy deýge bolady. О́ıtkeni ishinde «Jamıǵ at-taýarıhta» aıtylatyn qazaq tarıhyna tikeleı qatysy bar rý-taıpalardyń tarıhy júr. Bizdiń tarıhymyz úshin bul úlken jetistik. Muny halqymyzdyń tarıhı tanymynyń kemeldikke qadam basqanynyń kórinisi dep baǵalar edim, – deıdi Mámbet Qoıgeldi.
Konferensııa barysynda qatysýshy ózge de ǵalymdar pikir bildirip, kitaptyń keıingi urpaqqa berer paıdasy men tarıhı turǵydaǵy mańyzyn saralady. Kórnekti tarıhshy-ǵalymdar avtorǵa shyǵarmashylyq tabys tilep, qazaq tarıhyna bedeli bıik, aıtary mol týyndy qosylǵanyn aıtty.