Dat ýrbanısi, qalalardyń kelbetin jasaýmen aty shyqqan daryndy dızaınerlerdiń biri Iаn Geıl Almatyǵa keldi. Megapolıs qalalarda qaptap bara jatqan avtomobılderden aryltýdiń tetikterin biletin Iаn Geıldiń sapary keleshekte qaladaǵy kólik qozǵalystarynan kórinedi dep kútilýde. London, Nıý-Iork, Mehıko, Melbýrn, Kopengagen sııaqty qalalardyń basshylaryna keńes berip, qoıan-qoltyq jumys istegen sáýletker Almaty qalasynyń ákimimen kezdesti.
Dat ýrbanısi, qalalardyń kelbetin jasaýmen aty shyqqan daryndy dızaınerlerdiń biri Iаn Geıl Almatyǵa keldi. Megapolıs qalalarda qaptap bara jatqan avtomobılderden aryltýdiń tetikterin biletin Iаn Geıldiń sapary keleshekte qaladaǵy kólik qozǵalystarynan kórinedi dep kútilýde. London, Nıý-Iork, Mehıko, Melbýrn, Kopengagen sııaqty qalalardyń basshylaryna keńes berip, qoıan-qoltyq jumys istegen sáýletker Almaty qalasynyń ákimimen kezdesti.
Ataqty dızaıner qaı qalamen jumys istese de aldymen jaıaý júrginshiler men velosıpedshilerge arnalǵan joldardy kiriktirýdi qarastyrady. Máselen, bıyl ony Máskeý meri shaqyryp, qaptaǵan mashınalardyń leginen qutqarýdy suraǵan. Jýrnalıstermen kezdesý barysynda áńgimeni eski estelikterden bastaǵan arhıtektor:
– 1960 jyldary qalalardyń arhıtektorlyq dızaıny men jobalaý jumystary synaq túrinde júrgizildi. Bul sumdyq kezeńder edi, – dedi.
Ýaqyt óte kele bul qatelikter túzetile bastaǵan. Alaıda, sol 60-shy jyldary qala kósheleri tek avtomobıl qozǵalystaryna ǵana beıimdelgen edi. Odan beri de 50 jyldan astam ýaqyt ótti. Qazir Iаn Geıl óziniń týǵan qalasy Kopengagen kólik keptelisterinen arylyp, velosıpedshiler men jaıaý júrginshiler jolaqtary paıda bolǵanyn aıtady.
– Men úshin qala men onyń ınfraqurylymynyń damýy kóshede balalardyń kóptep jáne alańsyz júrýimen ólshenedi, – deıdi Geıl myrza.
Adamzat balasyna ıgiligin tıgizip júrgen ataqty dızaınerdiń arqasynda qazir Kopengagen turǵyndarynyń úshten birinen astamy velosıpedpen, kargobaıkalarmen (aldyna bala salyp júretin velosıped sııaqty kólik) júredi. Iаn Geıldiń arqasynda Eýropada jaıaý júrginshiler júretin eń uzyn Streget kóshesi paıda bolǵan. Sol sııaqty ómir súrý deńgeıi jaǵynan álemdegi eń úzdik 10 qalanyń qataryna kiretin 6 qalada Iаn Geıldiń úlesi bar.
Sonymen, tanymal Iаn Geıl Almatyda qala dızaıny boıynsha leksııa oqydy. Qala dızaınyn jaıaý júrginshiler men velosıpedshilerge laıyqtap jasaý jóninde onyń oqyǵan leksııasyna Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimov qatysyp, mundaı múmkindikti, dızaınerler, arhıtektorlar, jobalaý uıymdarynyń basshylary, joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri de jibergen joq.
Ýrbanıkalyq konsepsııa avtory óziniń qalany qalaı barynsha tartymdy etýge bolady degen kózqarasymen bólisti. Iаn Geıl qala aýmaǵyn qanshalyqty tıimdi paıdalanýǵa bolatyndyǵy týraly, kólik turaqtary men ony barynsha azaıtý jónindegi oılaryn ortaǵa saldy. Onyń mol tájirıbesi álemniń iri megapolısteri men basqa da qalalarda tıimdi paıdalanyldy.
«Sizderdiń qalalaryńyz barynsha jasyl, aǵashtary kóp, kóshelerińiz keń eken. Bul trotýarlardy, velosıped, tramvaı joldaryn, avtomobıl qozǵalysyn syıdyrýǵa múmkindik beredi. Qala kelbetin ózgertýde múmkindikterińiz óte mol. Kólik qurylymyn teńestirýge ábden bolady», deıdi Iаn Geıl.
О́z kezeginde Almaty ákimi megapolıste kólik keptelisin azaıtýda qyrýar jumystar atqarylyp jatqandyǵyn, velosıpedti utymdy paıdalaný isi keńinen nasıhattalýda ekendigin jetkizdi. Mysaly, sońǵy bes jyl ishinde velosıped satý qalada 6 ese ulǵaıǵan, ony jóndeıtin sheberhanalar da paıda bolýda. Almaty konsepsııasynda jerasty parkıngterine, mýnısıpaldy kólikke úlken mán berilýde.
«1600 avtobýstyń teń jartysy mýnısıpıaldiki ári gazben jumys isteıdi. Budan ózge biz 195 jańa trolleıbýs satyp aldyq, metropolıtenniń jańa stansalaryn salýdamyz, JRT-tiń jobasy da qolǵa alynýda. Qoǵamdyq kóliktiń jumysyn retke keltirgen soń keıbir kóshelerde jeńil avtomobılderge shekteý qoıylady. Sóıtip, biz jaıaý júrginshi men velosıpedshilerge keń jol ashatyn bolamyz. Almatyda sońǵy jyldary velosherý jıi ótip keledi, men ózim aıtyp ótkendeı, velosıped sport bolýmen qatar, qozǵalys kóligi», – dedi Ahmetjan Esimov.
Shara sońynda Almaty ákimi Ahmetjan Esimov pen dızaıner Iаn Geıl álemniń iri qalalarynda kólikke qatysty júzege asqan ozyq ıdeıalardyń Almatyda da qolǵa alynýy úshin birlesip jumys isteýge ýaǵdalasty.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.