Bul qalada qysta jaryq ta, jylý da úzilmeıdi
Qystyń kózi qyraýda úıimiz uıadaı jyly jáne jaryq bolýy úshin jyldyń tórt mezgilinde, táýlik boıy, mereke, demalys demeı tynymsyz jumys isteıtin adamdar bar. О́z isin bes saýsaǵyndaı biletin mundaı mamandar «Samuryq-Energo» AQ-tyń enshiles uıymdarynda qyzmet etedi. Qys kirip kele jatqanda halyqty úzdiksiz jaryqpen, jylýmen qamtamasyz etip jatqan jandardyń jumysyn, sondaı-aq «Samuryq-Energo» AQ-tyń enshiles kompanııalarynda sońǵy jyldary atqarylǵan jumystardy kórý úshin bir top jýrnalıst jolǵa shyqtyq.
Bul qalada qysta jaryq ta, jylý da úzilmeıdi
Qystyń kózi qyraýda úıimiz uıadaı jyly jáne jaryq bolýy úshin jyldyń tórt mezgilinde, táýlik boıy, mereke, demalys demeı tynymsyz jumys isteıtin adamdar bar. О́z isin bes saýsaǵyndaı biletin mundaı mamandar «Samuryq-Energo» AQ-tyń enshiles uıymdarynda qyzmet etedi. Qys kirip kele jatqanda halyqty úzdiksiz jaryqpen, jylýmen qamtamasyz etip jatqan jandardyń jumysyn, sondaı-aq «Samuryq-Energo» AQ-tyń enshiles kompanııalarynda sońǵy jyldary atqarylǵan jumystardy kórý úshin bir top jýrnalıst jolǵa shyqtyq.
Aldymen «Samuryq-Energo» AQ-tyń Almatydaǵy enshiles kásiporny – «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ-qa qarasty Alataý bókterindegi «Ermensaı» qosalqy stansasyna keldik. Almatynyń ońtústigin jaryqpen qamtamasyz etip otyrǵan bul stansany elimizdegi eń zamanaýı stansanyń biri dep aıtýǵa bolady. Batys Eýropadan ákelingen elektr jabdyqtary qaı jaǵynan alsań da tıimdi. «Ermensaı» stansasynyń múmkindikterimen «AJK» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Nıkolaı Týshınskıı tanystyryp shyqty. Sapaly qural-jabdyqtardyń tehnıkalyq artyqshylyqtaryn sıpattap, qalaı basqarylatynyn kórsetti.
– «Ermensaı» 2010 jyly iske qosyldy. Osy kúnge deıin osyndaı 30 shaqty qosalqy stansa saldyq. Zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan stansalardy salý úshin óz qarajatymyzdy, jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjettiń qarajatyn tarttyq. Qazir Almatyny aınaldyra 220 kerneýlik elektr sheńberi qurylyp jatyr. Biz bul kúnderi osy sheńberge kiretin barlyq qosalqy stansalardy iske qosatyn bolamyz. Sol kezde qalany 100 paıyz kepildendirilgen jaryqpen qamtamasyz etý júzege asyrylady. Osy ýaqytqa deıin qalada 110 kerneýlik stansalar qosylyp turdy. Bul atqarylǵan sharalar – qalany úzdiksiz ári senimdi túrde elektr energııasymen qamtamasyz etip otyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ atqarýshy dırektory Ánýarbek Qabylbekov.
«Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ-tyń 207 elektr stansasy bar bolsa, onyń 73-i qala ishinde, qalǵany oblys aýmaǵynda. Qazirge «AJK» AQ qala ishindegi stansalardyń 31-in jańalap úlgergen. Orasan qarajatty qajet etetin bul jumystar aldaǵy kúnderi de jalǵasa bermek.
Osydan keıin biz qalada ornalasqan Ortalyq dıspetcherlikke keldik. Joǵaryda atap ótkendeı, bul mekemede otyrǵan mamandar jyl boıy kún-tún demeı, bir sátke de alyp monıtordan uzamaı, qalany elektrmen qamtamasyz etýdi baqylap, basqaryp otyr. Ortalyq dıspetcherlik te qazirgi zaman tehnologııalarymen jabdyqtalǵan. Máselen, biz barǵan «Ermensaı» sııaqty barlyq stansalardyń jumysy osy jerden qadaǵalanady. Kompıýterlik tehnologııalar megapolıs qalanyń ár tusynda turǵan elektr stansalaryna sabylyp barmaı-aq, jumysyn osy jerden basqarýǵa múmkindik berip tur.
Osylaısha, shańyraǵymyzǵa jaryǵyn shashyp turǵan elektr shamy úzdiksiz jarqyraý úshin jumys istep otyrǵan mamandarmen tildesip, jańa tehnologııalardyń artyqshylyqtaryn tamashalap, endi jylýmen qamtamasyz etetin nysanǵa qaraı saıahatymyzdy jalǵastyrdyq.
Biz taban tiregen Almatydaǵy nómiri birinshi Jylý elektr ortalyǵyn (TES-1) eń baıyrǵy mekeme dep aıtýǵa bolady. Sonaý 1930 jyldary boı kótergen jylý ortalyǵynda eki ǵasyrǵa kýá bolǵan alyp keshen qala turǵyndaryn jylýmen qamtamasyz etip keledi.
Endi eki jyldan keıin 80 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan JEO-1 – «Almaty elektr stansalary» AQ-qa qaraıdy. Qaladaǵy eń iri jylý berýshi ortalyqtyń da talaı jabdyqtar tozǵandyqtan, munda da jańartý jumystary júrgizilip jatyr eken. О́z qyzmetin ótep bolǵan eski qural-jabdyqtar jańasymen aýystyrylýda.
Munda bizdi JEO-1 basshylary jaqsy jańalyqtarymen, tolymdy tirlikterimen qarsy aldy. 1935 jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan jylý ortalyǵynyń kókeıge qonatyn isiniń biri – kómirden gazǵa aýystyrylǵan. Munyń ekologııasy kókeıkesti máseleler qatarynda turǵan megapolıs qalanyń aýasyn tazartýǵa tıgizetin paıdasy ólsheýsiz. Degenmen, JEO-1 – erekshe jylý elektr ortalyǵy ekenin aıtýǵa bolady. Munda otynnyń úsh túrin: kómir, gaz, mazýtty paıdalanýǵa bolady.
JEO-nyń basqarýshy dırektory Isahan Syrǵabaev otynnyń úsh túrimen de jumys isteıtin mundaı ortalyq Qazaqstanda jalǵyz ekenin, tipti, TMD aýmaǵynda da joqtyǵyn aıtady.
Almatynyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý úshin tek gazben jumys isteýge kóshken mekeme kómir men mazýtty tótenshe jaǵdaılar oryn alǵandaı bolsa, qaýipsizdik úshin ǵana ustap otyrǵanyn aıtady.
Qysqasy, kezinde qala sheti dep salynǵan JEO-1 qazir qalanyń qaq ortasynda tur. Munda qazir bilikti mamandar qaıta jabdyqtaý jumystaryn qyzý júrgizýde. Sol sııaqty qylyshyn súıretip qys kelgenshe «Samuryq-Energonyń» barlyq enshiles kompanııalary saqadaı saı daıyndalyp úlgergenin kórdik. Máselen, «Almaty elektr stansalary» AQ-tyń barlyq kásiporyndarynda otynnyń qajetti paıdalaný qory jasaqtalyp, 514 myń tonna kómir, 45 myń tonna mazýt jınaqtalǵan. «AlES» AQ-tyń barlyq energııa nysandarynda jóndeý jumystary atqarylǵan. Atap aıtqanda, 19 energetıkalyq jáne 19 sý jylytý qazandyqtary, 13 bý týrbınasy, 20 sý týrbınasy jóndelgen. Jóndeý jumystaryna kerekti qarajat 3,9 mıllıard dep josparlanǵan bolsa, 10 aı barysynda ıgerilgen qarjy somasy 3,71 mıllıard teńgeni (95 paıyz) quraıdy.
Atqarylǵan jumystardy kózben kórip, kóńilge túıgennen keıin jýrnalıstik sapar sońynda Samuryq-Energo» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Valerıı Lı baspasóz brıfıngin ótkizip, kóptegen saýaldarǵa qatysty tyńǵylyqty jaýaptar berdi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.