Qaharmandyq ónegesi

Batyrdyń áskerı ómiri 1932 jyldan bastaldy. О́ıtkeni ol osy jyldyń qarasha aıynda ásker qataryna shaqyrylyp, alǵash ret áskerı forma kıdi. 1933 jyly qyrkúıekte Orta Azııa áskerı okrýgindegi artıllerııa polkiniń bir jyldyq kýrsyn bitirip, osy polk­te vzvod komandıri boldy. 1934 jyly  zapastaǵy áskerı retinde bosatylyp, 1935 jyldan О́nerkásiptik banktiń Qazaqstan Respýblıkalyq keńsesinde aǵa keńesshi bolyp jumys istedi. 1936 jyly Qyzyl Armııa qataryna ekinshi ret shaqyryldy, Qıyr Shyǵysta Keńes Odaǵynyń marshaly V.K.Blıýherdiń basshylyǵyndaǵy Qıyr Shyǵys armııa­synda qyzmet etti. 1938 jyly shilde-tamyzda Hasan kólindegi japondyq Kvantýn armııasymen shaıqastarǵa qa­tys­ty. 1939-1940 jyldary Ýkraınada qyzmet etti, Karpattaǵy joryqtaryna jáne Bessarabııany qosýǵa qatysty. 1940 jyly Qazaqstanǵa oraldy. 1941 jyly Qazaq KSR-i respýblıkalyq áskerı ko­mıs­sarıatynyń aǵa nusqaýshysy bolyp taǵaıyndaldy.

Osy jyly 22 maýsymda fashıstik Germanııa KSRO-ǵa qar­sy soǵys ashty. Germanııanyń muzdaı qarýlanǵan Qarýly kúshterin KSRO-ǵa qaraı baǵyttaǵan  Adolf Gıtler: «7 qarashada, ıaǵnı aınaldyrǵan 4-5 aı ishinde Máskeý qalasynda jeńis paradyn ótkizemin», dep jeńisti tez arada aıaqtaıtynyn jarııalady. Bul Keńes halqyna aýyr tıdi.

Barlyq odaqtas respýblıkanyń eńbekshileri Máskeýdi qorǵaýǵa kóterildi. Qa­zaqstannan da ulttyq áskerı qura­ma­lar quryla bastady. Sonyń biri so­­ǵys­ta erligimen erekshelengen 316-at­qysh­­tar dıvızııasy Almaty qala­syn­da quryldy. Osy atqyshtar dıvı­zııa­synyń 1073-polkiniń 1-batalony aǵa leıtenant B.Momyshulynyń qol­bas­shy­ly­ǵymen jasaqtaldy.

 1941 jyly 17 tamyzda dıvızııa Soltústik-Batys maıdanyna kirdi. 1941 jyly 6 qazanda 316-atqyshtar dıvızııasy Soltústik-Batys maıdany­­­­nan Batys maıdanyna aýystyrylyp, 16-armııanyń quramyna kirdi. Máskeý úshin jan alysyp, jan berisken shaıqasta jekelegen batalondar men rotalardyń batyl qımyldary anyq­ta­la bastady. 1941 jyldyń qaharly qy­synda, German armııasynyń belgili qol­basshylary V.Gýderıan toby men fel­dmarshal fon Boktyń brondy bó­lim­deri Máskeýdi basyp alýǵa bar kúshin saldy. Osy ýaqytta basqynshylarǵa qarsy «Taıfýn» operasııasynyń sátti ótýi Keńes áskerlerin rýhtandyrdy. Ol kezde nemisterdiń ozyq bólimsheleri Vıazma men Brıansk qalalaryndaǵy keńestik qorǵanysty buzyp ótip, Más­keý­ge tosqaýyl bolyp turǵan keńestik ásker­lerdi qorshap al­dy. Qazaqstanda jasaq­talǵan jáne Volo­ko­lam­ baǵytynda Más­keý­ge ja­qyn­daǵan 316-atqyshtar dıvızııa­sy tap bol­ǵan jaǵdaı asa aýyr boldy.

Shyn máninde, sol surapyl soǵysta panfılovshylar ózimen salystyrǵanda tórt ese kúshti jaýǵa qarsy turýǵa máj­búr boldy. Biraq mundaı jaǵdaıda da qazaq dıvızııasy alǵa shyqqan jaýymen bir aı boıy úzdiksiz jáne qajyrly shaıqastar júrgizip, Gıtlerlik armııanyń 2-tankishiler, 29-motorly-tehnıkaly, 11-shi jáne 110-jaıaý ásker dıvızııa­la­ryn tolyǵymen jeńdi. Osy qan­dy qyrǵynnyń barysynda Qyzyl Ar­mııanyń ójet ofıseri, aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshuly basqarǵan at­qysh­tar batalony jaýǵa qyrǵıdaı tıip, erekshe kózge tústi.

1941 jyldyń qarashasynda aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshulyn shaıqas kezinde 19-gvardııalyq atqyshtar polkine komandır etip taǵaıyndady. О́ıtkeni general I.V.Panfılov óz zamanynyń kórnekti strategi ǵana emes, sonymen qatar adam boıyndaǵy daryndy qolbasshynyń sırek qasıetterin tanýǵa qabiletti psıholog edi. Ári qaraıǵy is-sharalar onyń  tańdaý jasaýda jańylmaǵanyn dál kórsetti.

316-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyn­ger­leri Máskeýdi qorǵaý jolynda 33 kún boıy Volokolam baǵytyn taban­dy­lyqpen ustap turdy. Olardyń mundaı janqııarlyǵy tarıhta 28 panfılovshy-batyrlardyń erligi degen atpen jalpy jurtshylyqqa málim. Osy áskerı qurama Máskeý túbindegi shaıqasta kórsetken erligi úshin alǵashqylardyń biri bolyp 1941 jyly 17 qarashada 8-gvardııalyq dıvızııa degen qurmetti atqa ıe boldy.

Volokolam shaıqasy týraly B.Momysh­­­uly óz shyǵarmasynda: «Qala­nyń shyǵa beris irgesine jaqyndaı berge­ni­­mizde, jańbyr baıaýlap sylbyr sebeleı bastady... Biz qala shetine shyqtyq, oıpańmen qyrǵa kóterile bergenimizde alystan munarlana orman jıegi kórindi... Iá, ol kóp qalanyń biri. Ol qalaǵa soǵys lebi jetip «erteń úıińdi órtep, kúlińdi kókke ushyryp, taýdan tozań, kólden tamshy shaldyrmaı búlik salyp, basyńa qııamet-qaıym ornatamyn...», degen jalmaýyz qart – soǵystyń yzǵarly úni irgesine jaqyndaǵan saıyn titirkenip, úreılene qaýiptenip, kóshe­sin­de bolashaqta qan tógilerin sezip, so­ǵys bezgegimen qalshyldap turǵan muńdy qalanyń biri. Qalanyń aty Volokalam edi. Ol Moskva ólkesiniń bir qalasy»,  degen edi.

Máskeý irgesindegi jan alysyp, jan berisken soǵysta jaýdyń jelkesin úzip, jermen-jeksen etken qazaqtardyń teń­dessiz erligine kúlli Keńes eli súı­sindi. Orys jazýshysy Aleksandr Bektiń «Volokolam tas joly» atty kitaby «Men Máskeý túbinde bolǵan surapyl soǵys týraly aıtyp bere alatyn, qanquıly urystyń taktıkasy men maǵynasyn ashyp kórsete biletin, bar istiń taǵdyryn sheshetin uryspen tııanaqty tanystyra alatyn adamdy kóp izdedim. Izdegen adamymdy taptym da. Ol – Baýyrjan Momyshuly edi», degen tolǵanyspen bas­­­talady. Sebebi ol bastaǵan jaýyngerler jaýdyń betin talaı márte qaıtarǵan bolatyn. Soǵystyń qanshama aıqasyna qatysyp, 27 ret jaý shebin buzyp shyqqan batalonnan bastap, dıvızııaǵa deıin basqaryp, qolbasshy bolǵan Baýyrjan Momyshuly óziniń biliktiligin, san már­te dáleldegen erjúrek ári daryndy qol­basshy edi.

Dıvızııanyń basqa bólimderimen birge B.Momyshulynyń polki Máskeýdi qorǵaý úshin qulamaıtyn qamal, buzylmaıtyn bógetteı bolyp jaýdyń jolynda turdy. Bul erlik qolbasshylyq tarapynan joǵary baǵalandy. 1941 jyly jeltoqsanda polk komandıri B.Momyshulyna kapıtan ataǵy berildi, sonymen qatar «Lenın» jáne Qyzyl Tý ordenderine usynyldy. Alaıda «Lenın» ordeni oǵan sol sátte de, soǵys bitkennen keıin de berilgen joq.

1942 jyldyń tamyzynan bastap ma­ıor sheninde bolǵan Baýyrjan Momysh­uly, 1942 jyldyń qazan aıynda podpolkovnık shenin, al segiz aıdan keıin polkovnık shenin aldy. «Pravda» gazeti 1942 jyldyń 18 mamyrdaǵy sanynda B.Momyshuly basqarǵan polktiń janqııarlyq erlikteri týraly: «Kalının maıdanynyń bir sektorynda nemistiń jaıaý áskeri bólimshelerdiń birine shab­ýyl jasady. Jaýyngerler Baýyrjan Momyshulynyń basshylyǵymen jaýdy mınomet jáne pýlemet oqtarymen atqylap qarsy aldy, sodan keıin qarsy shabýylǵa ótip, fashısterdi artqa she­gin­dirdi. 120-dan astam jaý soldaty urys dalasynda jaıratyldy, eki tankti talqandap, isten shyǵardy», dep jazdy. Munyń ózi B.Momyshulynyń antalaǵan jaýǵa azýly tisin batyra alatyn, jaýyn­ger­lerin kez kelgen ýaqytta jaýǵa qarsy jumyldyra biletin áskerı strateg ekenin anyq ańǵartady.

Panfılov dıvızııasy jáne Mo­mysh­uly basqarǵan polk jaýyn­ger­leri tabysqa tek ózderiniń sandyq basym­dy­ǵynyń arqasynda ǵana emes, soldattar men komandırlerdiń jaýyngerlik sheberliginiń arqasynda qol jetkizdi. I.V.Panfılov pen B.Momysh­uly urys alańdarynda alýan túrli áske­rı shaıqas taktıkasyn qoldandy. Ás­ke­rı operasııalarda ondaı alýan túrli taktıkany paıdalana bilý tek myqty áskerı qolbasshylardyń ǵana qo­ly­nan keldi. О́ıtkeni nemis vermah­ty­nyń Máskeý túbindegi jeńilisi nemis-fashıst áskerleriniń rýhy men jaýyn­gerlik jigerin buzdy. Gıtler jeńiliske jáne áskeriniń jaýyngerlik qabi­le­ti­niń tómendeýine kórnekti qyz­met­­­ter atqarǵan óziniń generaldaryn kiná­la­dy. A.Gıtler 1941-1942 jyldyń qysynda Qurlyq áskerleriniń barlyq jo­ǵa­ry qolbasshylyǵyn aýystyrdy. 35 general qyzmetinen bosatyldy. Bosatylǵandardyń qatarynda 2-shi jáne 4-tankishiler armııasy men 9-dala ar­­­­mııasynyń belgili qolbasshylary Gýderıan, Gepner jáne Shtraýs boldy.

1944 jyldyń ekinshi jartysynda Baltyq boıy respýblıkalaryn basqyn­shylardan azat etý mindeti turdy. Sóıtip keńes áskerleri Germanııadan Soltústik Germanııa armııasynyń tobyn kesip tastady. Osylaısha, Vılnıýs alyndy, Rıga azat etildi. Dál osy kezeńde Baýyrjan Momyshuly 1-Baltyq maıdanyna baǵynǵan 9-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyna keldi. Bul armııa shtabtarynda aldaǵy shabýyldar men shaıqastardyń josparlary muqııat talqylanǵan eń kúrdeli ýaqyt edi. Baýyrjan Momyshuly 9-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń komandıri retinde ózin operatıvti oılaý qabileti bar, urys taktıkasyn egjeı-tegjeıli biletin, strategııalyq oılaýǵa beıim, urysty sheber uıymdastyra biletin jáne qandy shaıqas kezinde dıvızııany batyl basqaratyn bilikti áskerı basshy retinde tanytty.

Osy kúnderi Gıtler: «Biz ne istesek te, Kýrlıandııany bermeýimiz qajet. Keńes áskeri Baltyq jaǵalaýyna barmaýy kerek. Áıtpese biz Fınlıandııa, Norvegııa, Polsha, Danııadan aıyrylamyz. Shyǵys Prýssııaǵa qatty soqqy beremiz. Sonda qaýip joıylady. Qandaı qorǵanys jasa­sa­ńyz da, Kýrlıandııany qoldan shy­ǵar­­mańyz», dep óziniń maıtalman marshaldaryna naqty tapsyrma berdi.

Eki jaq teketireske túsetin osy mezette Keńes áskeri Kenıgsberg (keıingi Kalınıngrad) operasııasyn bastaýǵa ki­risti. Kenıgsbergti 4 jaıaý ásker dıvızııasy, birneshe bólek polktar jáne Folksshtýrm batalony (barlyǵy 130 myńǵa jýyq adam, 4 myńǵa jýyq myltyq pen mınomet, 108 tank pen shabýyldaýshy myltyq, 170 ushaq) qorǵady.

Momyshuly qolbasshylyq etetin 9-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyna Prıskıýl stansııasyn (Latvııa) jaýdan bosatý úshin jaýyngerlik tapsyrma berildi. Jaýyngerlik tapsyrmany oryndaý úshin 9-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń komandıri B.Momyshuly áskerlerin saqadaı saı daıyndap, urysqa kiristi.

Kenıgsberg operasııasy kezinde jaý­dyń 42 myńǵa jýyq soldaty men ofı­se­ri joıyldy, shamamen 92 myń adam, onyń ishinde 1800 ofıser jáne qamal komendanty O.Lash bastaǵan 4 general tutqynǵa alyndy, 2023 myltyq, 1652 mınomet, 128 ushaq tárkilendi. Kenıgsbergte jeńiske jetý qurmetine KSRO Qarýly Kúshteriniń Prezıdıýmy «Kenıgsbergti alǵany úshin» medalin taǵaıyndady, shamamen 200 jaýyngerge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Osy qandy áskerı operasııada daryndy qolbasshylyq tanytqanymen Baýyrjan Momyshuly batyrlar qatarynan kórinbedi. Polkovnık B.Momyshuly basqarǵan 9-gvardııalyq atqyshtar dıvı­zııasynyń Kenıgsbergti alý kezindegi urys-qımyldary erlik pen ójettiliktiń, janqııarlyq pen qahar­man­dyq­tyń naǵyz úlgisin kórsetti.

1945 jyly 9 mamyrda Uly Otan soǵysy aıaqtaldy. Uly Otan soǵysy aıaqtalǵannan keıin Baýyrjan Momyshuly 1946-1948 jyldary K.E.Voroshılov atyndaǵy Bas shtabtyń Áskerı akademııasynda oqydy. 1950-1956 jyldary V.M.Molotov atyndaǵy «Tyl jáne Qyzyl áskerdi qamtamasyz etý» Áskerı akademııasynda aǵa oqytýshy bolyp qyz­met etti.

Baýyrjan Momyshuly áskerı sala­daǵy taktıkada túrli áskerı tásilderdi paıdalaný arqyly jetistikterge jetti. Onyń áskerı daryny, qarymdy qabileti, qysyltaıań ýaqytta jaǵdaıdy saraptaı bilýi, ozyq oılaý sheberligi soǵys jyldary jan-jaqty kórinis taýyp otyrdy. Batyr sheginýshilerdiń baıaý qozǵalysy áskerdi qurdymǵa tireıdi dep sanady. Ol áskerılerdiń sheber de shapshań qozǵalysta bolǵanyn qala­dy, sheginýshiler tobynyń shıraq qımyl­daýyn jaqtady. B.Momyshuly tereń­de­tilgen soǵys teorııa­­syn qoldady, sol baǵyttyń damı túskenin qalady. Áskerı akademııada qyzmet etip júrgen tusynda dál osy qasıetteri men bilimi ony jappaı qoldaýǵa ıe etip, tanymal bolýyna yqpal etti.

1956 jyldan bastap zapastaǵy pol­kovnık B.Momyshuly QazKSR Jazý­shylar odaǵynyń múshesi boldy. Baýyrjan Momyshulynyń ádebı jáne áskerı-ǵylymı qyzmeti onyń áskerı qyzmetiniń jalǵasy edi. Ol qazaq jáne orys tilde­ri­nde birdeı jazyp, óz ómirinde kórgen-bilgenderin qaǵazǵa túsirdi. Onyń qala­my­nan týǵan, ómir shyndyǵyn arqaý etken tamasha romany men áńgime, povesteri qalyń oqyrmannyń izdep oqıtyn shyǵar­ma­la­ry­na aınaldy. Baýyrjan Momyshuly – «Ofıserdiń kúndeligi», «Bir túnniń tarıhy», «Moskva úshin shaıqas», general I.V.Panfılov týraly «Bizdiń general» atty ómirbaıandyq poves­­­­­ter men áńgimeler jınaǵynyń, «Kýbalyq kezdesýler» atty ocherktik shyǵarmalar men kitaptardyń avtory. Al 1976 jyly Momyshuly Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna ıe bolǵan «Bizdiń otbasymyz» atty novellalar men áńgimeler kitaby eldiń áskerı jáne eńbek ómiriniń taǵy bir jarqyn shejiresi boldy.

B.Momyshuly – tek soǵys pen maıdan­nyń maıtalmany ǵana emes, soǵys strategııasy men psıhologııasyn tereń meńgergen ǵalym. Ol óziniń «Soǵys psıhologııasy» kitabynda: «Tek soǵys óneri týraly ǵana emes, soǵys týraly ádebıettiń qandaı bolýy kerektigi, adamnyń soǵystaǵy minez-qulqy týraly óte oryndy talqylaıdy. Shynaıy soǵys týraly kitap jazý úshin avtordyń pikirinshe, jazýshy áskerdiń jar­ǵysyn bilýi kerek. Al jarǵyny tú­singen jazýshy ǵana ofıser obrazyn, soldat beınesin túsine alady, shaı­qas pen soǵys degendi túsinedi. Soǵys taqyrybyna arnalǵan kitap soǵystaǵy adamnyń negizgi fıgýrasy men onyń psıhologııasyn qamtýy kerek», dep soǵys psıhologııasynyń ózindik ereksheligin eskerip, ony jazýda qandaı ádis-tásilder qajet ekenin tyń tujyrymdap berdi.

Halyq arasynda aty ańyzǵa aınalǵan qas batyr 1982 jyly 10 maýsymda Almaty qalasynda dúnıeden ótti. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tabandylyǵynyń arqasynda 1990 jyly Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoıyldy. Halyq álde­qashan berip qoıǵan bul ataqty, Baýkeń bul joly naqty aldy. О́ziniń: «Aqıqat báribir jeńedi, biraq keshigip júredi», degen qanatty sózi osy joly naqty kórinis tapty.

Máskeý qalasy úshin jan alysyp, jan berisken ataqty 8-gvardııalyq dıvı­zııanyń qaharmandary, Keńes Odaǵynyń Batyrlary general-maıor I.V.Panfılov pen polkovnık Baýyrjan Momyshulyna Elbasynyń tikeleı aralasýymen Máskeý qalasynda eskertkish boı kóterdi. Más­keýdi qorǵaý úshin qandy urystar men óshpes erlikter jasalǵan jerde №229 Más­keý orta mektebine 2010 jyly­ Ke­­ńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshuly­nyń esimi berildi.

Táýelsizdigimizdiń beıbit kúni aıasynda batyrymyz týraly «Baýyrjan Mo­myshuly» fılmi túsirilip, jaryqqa shyqty. Elimizdiń eń iri shaharlary Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda Baýyrjan Momyshulyna arnalǵan eskert­kishter boı kóterdi. Qazaq eliniń árbir aımaǵynda Batyr atyndaǵy kósheler qatary kóbeıdi. Batyrymyzdyń abzal atyn ardaqtaǵan árbir ata-ana onyń esimin yrymdap, myń-myńdaǵan nárestege qoıdy. Baýkeń, sóıtip ańyz adamǵa, búkil bir halyqtyń ardaq tutar azamatyna, erligi men janqııarlyǵy janymyzdan ketpeıtin batyr tulǵaǵa aınaldy.

Baqytjan Ertaev,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Halyq Qaharmany, general-leıtenant,

Bolat SAILAN,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory