Jeltoqsanshy

Osy oraıda, kópshilikke tanymal myna bir sýrettiń tarıhyna toqtalyp otyrmyz. Eki soldat jas jigittiń qos qolyn artyna qa­ıyryp, buıra shashynan ýys­tap tartyp, jelkelep áketip bara­dy...

Atalǵan foto gazet-jýrnaldarda kóp jaryq kórdi, teleekrandardan talaı kórsetildi. «Bul jigit kim boldy eken?» de­gen suraq sanaǵa san ret oral­dy. Sóıtsek, bul azamat as­ta­na­da­ǵy Qalıbek Qýanysh­baev atyn­daǵy qazaq mýzykalyq-dra­ma teatrynyń ártisi Meıram Qaısanov eken. Keshegi jeltoq­san­shy, búgingi tanymal ártis osyndaǵy tarıhı foto jaıly by­laı dedi:

– 1986 jyldyń 16 jeltoqsany bolatyn. Sol kúni jataqhanaǵa ke­sheýildep oraldym. Kelsem, bir­­ge turatyn joldastarym Baq­­tybek Qurmanǵojaev, Qur­manǵazy Aıtmurzaev, Saǵyn­dyq Jumadilovter otyr eken. Bular menen bir-eki ıt kóılekti bu­ryn tozdyrǵan saqa jigitter. О́zara birdeńelerdi talqylap jat­qanǵa uqsaıdy. Sálden keıin bólmege Muhtar Qapalbaev kirip keldi. О́ńi abyrjýly. «Stýdentter jınalyp, kóshege shyǵyp jatyr», dedi aptyǵyp. Biz de da­ıyndaldyq. Kórkem sýret kes­kindeme fakýltetiniń jigit­teri dereý lozýngter daıarlap shy­ǵardy. Oǵan «Ár eldiń óz kóse­mi bolý kerek» dep jazyp ta qoıdyq. Sóıtip, yntyǵý men úreı arasynda kóz ilindirip aldyq. Kim bilgen, osyndaı tátti uı­qy­nyń kópke deıin arman bolyp qalatynyn...

Tańǵy saǵat alty-jetiler shamasy. Bir top stýdent jataqhana mańyna jınaldyq. Jolaı QazMÝ, Medısına ınstıtýtyn aralap, ilesem deýshilerdi qosyp alyp, Brejnev alańyna bet­tedik. Deni jastar. Eshteńeden tar­tynar emes. Boılaryn namys bılep alǵan. «О́z elimizde óz ultymyzdyń azamaty basshy bol­syn!», «Ár ulttyń óz kósemi bol­syn!» dep aıǵaıǵa basyp tur­myz. Bir kezde jastar Shám­shiniń «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqaı jóneldi. Asqaq án jastar rýhyn kóterip, namysyn qaıraı túsken tárizdi, sherý ekpindep ketti. Biraq tártip buzǵan joq.

Sherýshiler bir orynda tol­qyp turmaı, qalany aralaýǵa ki­risti. Abaı kóshesin boılaı oty­ryp, Lenın (Dostyq) dań­ǵy­lyna qaraı óttik. Lenın dańǵylynan tómen qaraı jyl­jydyq. Adamdar ár jaqtan bizge qosylyp jatty. QazPI-ge keldik. Áskerı adamdar esikti ja­ýyp ustap tur eken. Olardy qaq jaryp ótip, ishtegilerdiń shyǵýyna járdemdestik. Syrtqa shyqqandar bizge qosyldy.

Tús aýa sap túzegen áskerıler alańǵa jınalǵan jastardy tyqsyra bastady. Oǵan qarap turǵan biz joq. Beıtanys bireý kelip, meni moınyna mingizip aldy. Qolymda uran jazylǵan lozýngtyń bir sheti. Lozýngtyń ekinshi shetin menen bir kýrs joǵary oqıtyn Jeńis degen jigit ustady. Ol da bireýdiń moınyna minip alǵan. Keıin osy jigit 2,5 jylǵa sottalyp ketti. Ashynǵan jurt tarqar emes. «Qonaev qaıda ketti, óz erkimen ketti me? Shaqyryńdar. О́z aýzynan estıik», dep aıǵaılaǵan daýys­tan qulaq tunady. Biraq qarsy jaqtan esh jaýap joq. Biz minbege jaqyndap, baspaldaqpen joǵary órledik. Sol kezde baıqadyq, aq úı jaqtan samsaǵan ásker alańdy betke alyp kele jatyr eken. Muzdaı qarýlanypty. Olar qolynda eshbir qarýy joq jandarǵa shabýyl jasaıdy dep áste oılamappyz. Biz es jıyp úlgergenshe, qarsy jaqtan «Alǵa!» degen qatqyl buıryq estilip, álgiler bizge lap berdi. Qııan-keski qaqtyǵys bastaldy da ketti. Alań ý-shý. Qyp-qyzyl qanǵa boıalǵan. Jan ushyrǵan shyńǵyrys. Qańsyrap jatqan adamdardy áskerıler odan saıy­n mertiktirip, alańnyń syrtyna qaraı súırep áketip jatty... Meniń de jaıym shamaly edi. Eki búıirden qatar tıgen soqqy esimdi tandyrdy. Esimdi jısam, áldekimder shashymnan tartyp, súırelep barady. Qarsy aldymda shaqyraıǵan jap-jaryq birnárse kóz ashtyrmaıdy. Myna sýret osy oqıǵanyń qalt etken bir sáti.

Sodan bárimizdi bir mashınaǵa tıep, alyp ketti. Qaıda ekendigin eshkim bilmeıdi. Áıteýir bir jerge kelip toqtadyq. Ishi dym tartqan, ıisi qolqany qabatyn tar bólmege ákep qamap qoıdy. Keshikpeı bir-birden tergeýge shaqyrdy. Meniń de kezegim keldi. Jaý túsirgendeı qaharly aıdaýyl aldyna salyp aıdap keledi. Dálizdi boılap júrip kelemin. Temirmen torlanǵan kóne esiktiń ar jaǵynan «Meniń Qazaqstanym» áni estildi. Kenet júregime qýat quıylǵandaı boldy. Qaırattana tústim. Qandaı qıyndyq kórsem de moıymaýǵa bel býdym.

Sodan uzaq-sonar tergeý bas­taldy. Alǵashqy kúni: «Aty-jóniń kim? Meken-jaıyń qaıda? Qaıda turasyń? Alańdaǵy oqı­ǵa­ǵa qatysyń bar ma?» degen ádet­te­gi suraq boldy. Ýaqyt ótken saıyn teýgeýshiler aýysa berdi. Meni bir emes, birneshe tergeýshi ter­gedi. Solardyń ishinde Aq­kózov degen famılııa ǵana esim­de qalypty. Tergeý osylaı jal­ǵa­sa bergende sózsiz sottalatyn edim. Kezdoısoq jaǵdaı meni qutqaryp qaldy. Jataqhanada birge turatyn jigitter birigip, me­niń atyma televızor jalǵa alǵan edik. Televızor jaldaǵan mekeme meniń pasportymdy alyp qalyp: «ınstıtýtyńa baryp anyqtama qaǵaz ákel de, pas­portyńdy al» dep, qoıa bergen-tin. Sol anyqtamany qaltama salyp qoıǵam. Kamerada birge otyrǵan jigitter jospar qurdyq: «Bárimiz sottalǵansha, ebin taýyp qutylýdy oılaıyq. Meıram sen myna «anyqtamany» kórsetip, she­rýge eshqandaı qatysym joq, televızor alýǵa ketip bara jatqam», dep tergeýshige jaýa­p ber, dedi. Kelesi kúni tergeý bastalǵanda: «Meniń sherýge eshqandaı qatysym joq. О́z ja­ıymmen anyqtama qaǵazyn ót­kizýge bara jatqanmyn. Alań­da jınalǵan adamdardy kó­rip, «ne bolyp jatyr» degen qyzyǵýshylyqpen baryp, qol­ǵa tústim», deýden bir tanbadym. Tergeýshi qazaq meniń aıtqanymdy tyńdap aldy da: «Balam, bul ótirigiń uıqasty eken, osy sózińnen tanba» degeni. Aqyry, ótirigim sátti shyǵyp, qamaýdan bosadym. Qaqpadan shyqqan soń denem titirkenip ketti. Aıaǵymdy ilbip basyp, jataqhanaǵa áreń jettim.

Osymen tergeý bitti dep júr­ge­nimde, 1986 jyldyń soń­­­ǵy 31 jeltoqsan kúni qa­ıyra shaqyrǵan «povestka» keldi. Ekinshi ret tergeý jańa­­dan bastaldy. Baıaǵy bir saryn­dy suraqtar. Tergeýshi qaıtalaýdan jalyqpaıdy, men óz aıtqanymnan tanbaımyn. Biraq ótirigim áshkerelendi. Sherý kezinde túsirilgen beınetaspalardy súzip qarap shyqqan eken, bir jigittiń moınyna minip alǵan qolymda jalyndy uran, aıǵaıdy salyp men júrmin. Ne isteımin? Bultartpas dálel. Moıyndaýdan basqa amal joq.

Bir kúni syrttan syptyǵyrlaý kelgen qazaq jigiti kirip keldi. Ol da ter­geýshi eken. Maǵan jaq­sy­lap qarap aldy da: «Osy sen Qaırattyń inisi emessiń be?» dedi. «Iá, Qaırattyń inisimin, ol – meniń aǵam». Sóıtip, oıda-joqta aǵamnyń tergeýshi dosynyń kómegi tıip, aman qaldym. Báribir uran kóterip, urysqa shyqqanym izsiz qalmady. Oqýdan shyǵaryp jiberdi. Artynan Rabıǵa Qany­baeva, Asylbek Yqsanov syn­dy sha­rapaty mol jaısań ustaz­da­rym­nyń arqasynda oqýǵa qaıta qabyldanyp, aman-esen bitirip shyqtym ...

Jeltoqsanshy Meıram Iebek­uly qazir óner qaıratkeri, ta­nymal ártis, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatrynda qyzmet istep júr. 30- dan astam qoıylymda negizgi rólderdi somdady. Keshegi soldat súıregen buıra shashy búgin bý­ryl tartqan. Jan jary Gúl­mıramen birge Japar atty ulyn ósirip, Arqanyń saýmal aýasyn jutyp, aman-esen júrip jatyr.