Memleket tarapynan barlyq óńirdi damytý maqsatynda jyl saıyn mıllıondaǵan qarajat bólinedi. Al onyń ıgerilip, ıgilikke jaraýy jergilikti basshylarǵa tikeleı baılanysty. Túrli deńgeıdegi ákimder jyl sońynda esep bergende de bólingen qarjynyń tolyqtaı ıgerilgenin, onyń el ıgiligi úshin jumsalǵanyn aıtyp baǵady. Shyndyǵynda solaı ma? Bul turǵyda áýlıeatalyq ákimderdiń, jalpy túrli salaǵa jaýapty basshylardyń qarjylyq saýattylyǵy qandaı degen saýal týyndaıdy. Áıteýir, jyl saıyn qaǵaz júzinde bári jaqsy bolady da, naqty esep berý kezinde kóptegen kórsetkishtiń kóńil kónshitpeıtini baıqalyp qalady.
Igerilmegen qarajat ıgilikke qashan jaraıdy?
2020 jyldyń sońynda Jambyl oblysynda óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi joǵary boldy. Jahandy jaılaǵan koronavırýs indeti qalypty tirshilikti edáýir ózgertkenimen, der kezinde qabyldanǵan sheshimder nátıjesinde negizgi basymdyqqa ıe salalardyń damý qarqyny tómendegen joq dese de bolady. Deı turǵanmen, aımaqta ekonomıkalyq kórsetkishterdiń oryndalý deńgeıi tómen bolyp tur.
Máselen, oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasynyń basshysy Gúldana Jaýynbekovanyń aıtýynsha, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda turaqty ósim qalyptasqan. Alaıda oblystyń birqatar aýdanynda negizgi ekonomıkalyq kórsetkishterdiń oryndalmaý qaýpi bar. Byltyrǵy 11 aıdyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip óniminiń óndirisi negizinde Merki jáne Moıynqum aýdandarynda kórsetkish oryndalmapty. Sol sekildi ınvestısııa kólemi Shý men Sarysý aýdandarynda, qurylys jumystary men paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi Sarysý aýdanynda tómen qalyptasqan. Sonymen qatar bólshek saýda Jambyl, Qordaı, T.Rysqulov, Moıynqum, Shý, Sarysý aýdandarynda jáne Taraz qalasynda da bıyl tómen bolyp otyr.
Al oblystyq qarjy basqarmasynyń basshysy Roza Isaevanyń aıtýynsha, oblys boıynsha bıýdjettik qarajattan 30,2 mlrd teńge sol qalpy ıgerilmegen. «Taraz qalasynda 5 mlrd 894,1 mln, Qordaı aýdanynda 2 mlrd 231,6 mln, Baızaq aýdanynda 1 mlrd 944,3 mln, Jambyl aýdanynda 1 mlrd 452,2 mln jáne Shý aýdanynda 1 mlrd 149,4 mln teńgeden astam qarajat ıgerilmegen. Al qalǵan T.Rysqulov, Merki, Sarysý, Jýaly, Talas jáne Moıynqum aýdandarynda ıgerilmegen qarajat 400 mln teńge men 1 mlrd teńge aralyǵynda qalyptasyp otyr», deıdi ol.
Sondaı-aq oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynda 2 mlrd 713,9 mln, aýyl sharýashylyǵynda 2 mlrd 354,4 mln, densaýlyq saqtaý salasynda 2 mlrd 264,3 mln, qurylysta 2 mlrd 189,6 mln, bilim salasynda 2 mlrd 136,4 mln, jumyspen qamtýda 1 031,2 mln teńge áli de bolsa ıgerilmeı otyr eken. Sonymen qatar 6 baǵdarlama ákimshilerinde 100 mln teńge men 500 mln teńgeniń aralyǵyndaǵy kólemde qarajat ıgerilmeýde. Jyl aıaǵyna deıin 30 mlrd teńgeden astam qarajatty ıgerý qajet. Bul oraıda, Sarysý aýdanynyń ákimi Baqytjan Jaqsylyqov oryndalmaý qaýpi bar úsh kórsetkish boıynsha rezerv bar ekenin jáne ınvestısııa kórsetkishteri oryndalmaıtynyn aıtty. Biraq barlyq aýdannyń ákimderi men oblystyq deńgeıdegi basqarma basshylary kórsetkishter oryndalyp, qarajat tolyqtaı ıgeriletinin aıtty.
Turǵyndardy tolǵandyrǵan máseleler qandaı?
Bıýdjet qarajatyn ıgerýden bólek, aýdandarda turǵyndardy tolǵandyrǵan máseleler de bar. Máselen, Baızaq aýdanynyń ákimi Nurjan Nurjigitovtiń aıtýynsha, belgilengen kórsetkishterdi tolyq oryndaýǵa múmkindik bar. Ol bólingen qarjyny ıgerý 99 paıyzdan asatynyn aıtty. Biraq aýdanda elektrondy saýdanyń damý qarqyny men qanatqaqty jobanyń júzege asýy nashar baǵaǵa ıe bolǵan. Atalǵan aýdanda jergilikti áleýmettiń áleýetin kóterý maqsatynda qolǵa alynǵan jobaǵa eki aýyl engenimen, ekeýiniń de nátıjesi oıdaǵydaı bolmaǵan. Sonymen qatar Jambyl aýdanynda jeke turǵyn úı qurylysyna qajetti jer telimderin berý jumystary baıaý júrip jatyr. 300-den asa telimge sý, gaz tartylǵanymen, elektr energııasy jelileri áli jetpepti. Al munda myńdaǵan turǵyn jer telimderine qajetti nárselerdiń jetýin kútip júr.
Jýaly aýdanynyń ákimi Narbaı Ergebekovtiń sózine sensek, aýdannyń kórsetkishteri kóńil kónshiterlik deńgeıde. О́ńirlik ónim kólemi 53 mlrd teńgeni quraǵan. Biraq aýdandaǵy azyq-túlik baǵasy kúrdeli bolyp tur. Bul rette ákimdik halyqqa asa qajetti áleýmettik taýarlardyń baǵasyn turaqtandyra almaǵan. Munda súttiń lıtri 220 teńgeden bolsa, qant kılosy 300 teńgeniń ústinde saýdalanyp júr eken. Bul aýdan túgili, oblys ortalyǵy úshin de qymbat baǵa. Sonymen qatar Talas aýdanynda sýarmaly jerlerdi kóbeıtý jáne áleýmettik nysandardy gazben qamtý máseleleri asa ózekti. Talas aýdany negizinen mal sharýashylyǵyna jáne baqsha salýǵa qolaıly bolǵandyqtan, turǵyndar úshin de atalǵan másele mańyzyn joıǵan joq. Sondaı-aq munda da jumyrtqa, qaraqumyq, qant sekildi kópshilik jıi tutynatyn taýarlar quny shekti baǵadan qymbat bolyp shyqty. Áleýmettik nysandardy gazben qamtý, sýarmaly jerlerdi kóbeıtý, mańyzdy azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn baqylaý máselesi T.Rysqulov aýdanynda da bar. Aýdan ákimi Erbolat Sadyrqulovtyń aıtýynsha, bul máseleler aldaǵy ýaqytta sheshimin tabady. Merki aýdanynda da másele az bolmaı tur. Aýdanda veterınarlyq pýnktter jetispeıdi. Sonymen qatar aýdan ortalyǵyndaǵy bazar men mal bazarynyń máselesi de kópshilikti talaı jyldan beri tolǵandyryp keledi.
Jalpy, qazyna qarjysynyń ıgerilýi sııaqty máseleler de halyqtyń ál-aýqatyna, turmys jaǵdaıyna áser etpeı qoımaıdy. Jyl aıaqtalyp, kórsetkishter saralanǵanda osyndaı jaıttar anyqtaldy. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev túrli jıynda barlyq aýdan ákimderine bıýdjet qarajatyn tıimdi ıgerý, kópshilikti tolǵandyrǵan máselelerdi der kezinde sheshý, aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqynyn báseńdetpeý jóninde tapsyrma berip keledi. Biraq onyń oryndalý barysy oıdaǵydaı emes.
Jambyl oblysy