El táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy tusynda, memlekettilik jańǵyryp ornyqqan kezde kóptiń kókeıinde júrgen máseleni qaıta qaraýdyń qısyny bar. Alǵash ret, sonaý 1993 jyly túrli geosaıası, basqa da qıyndyqtarǵa qaramaı Tuńǵysh Prezıdent - Elbasy N.Nazarbaev osy baǵyttaǵy saýapty qadamǵa uıytqy bolǵanyn bilemiz.
Sonda «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanyp, olardy eske alý kúni belgilengen. Odan beri kóp nárse ózgerdi, eń bastysy - erkin sana-sezim ornyqty. Ultymyzdyń ardaqty tulǵalary týraly shyndyqty aıtyp, olardy aqtaý tek olardyń urpaqtary úshin ǵana emes, jalpy qoǵamdyq sanany jańǵyrtý úshin qajet.
Muny el úshin janyn qurban etkender men jeke basynyń qamynan asa almaǵandardyń ara jigin ajyratý úshin qajetti shara dep qabyldaý oryndy. Ár dáýirdegi, kezeńdegi azamattyq qoǵam belsendisiniń, tulǵanyń, qaıratkerdiń saıası-praktıkalyq is-áreketi úshin tarıhtyń ádil baǵasy bolatynyn qalyptastyrý joly dep qarastyrýǵa bolady.
Sonaý “azamattyq soǵys”, álemdik quqyq praktıkasynda qoldanylmaǵan “halyq jaýlary” degen uǵym-termınderdiń zańdy anyqtamasyn qaıta tarazylaý kerek shyǵar. Sovettik kezeńde saıasatty túsinbeı bas kótergen kóterilisshilerdiń, baıdyń tuqymy, dinı tulǵalar retinde atylyp nemese “ıt jekkenge” aıdalǵandardyń obal-saýabyn izdeý, suraý salyp, aq-qarasyna kóz jetkizý - búgingi urpaq úshin arylý paryzyndaı bolar edi. Odan keıingi 1920-1921 jyldardan bastalǵan ashtyq qurbandarynyń jáne asharshylyq sebepterin áshkerelegen saıası tulǵalardyń taǵdyry da tragedııaǵa ulasty.
Sondaı-aq ótken ǵasyrdyń 30-50 jyldary bılikke qarsy turǵan qazaq jastarynyń túrli uıym, bastamalary týraly jýrnalıstik izdenisterden basqa tyńǵylyqty zertteýler joqtyń qasy. Munyń syrtynda repressııalanǵan azamattardyń urpaǵy kórgen azap pen mehnatqa baǵa berilmedi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qurbandaryn, tutqynda, lagerlerde azaptalǵan, atylǵan tulǵalardy qaı sanatqa jatqyzarymyzdy bilmedik. Olardy tek «soǵys qurbany» deý az, óıtkeni bul beıbaqtar saıası júıeler teketiresiniń qorlyǵyn basynan ótkerip, janyn qıdy. Qyraǵy qaraýlar kózine ilinip, ǵumyryn ańdýdyń astynda ótkizgender qanshama?
Joǵaryda aıtylǵan mindetterdi oryndaý barysynda memlekettik komıssııa músheleri men tıisti jaýapty oryndar mynadaı usynystardy eskergeni jón shyǵar:
Birinshiden, saıası zardabyna ádil baǵa berilmegen sovet ókimeti kelmeske ketti. Biraq sol qoǵam aýyr saıası aıyp taqqandardyń urpaǵy tiri. Ata-babasynyń aqtalýyn jáne saıası qetelikterge baǵa berilýin eń alǵash solar kútip otyr. Osy turǵyda kelmeske ketken patsha ókimetiniń de qýǵyn-súrginderine, onyń qurbandaryna laıyqty saıası baǵa berilgeni durys.
Ekinshiden, biz Ashtyq pen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýdy bir kúni atap ótýimiz kerek pe, joq buǵan eki bólek data arnaýymyz qajet pe – osy jaǵyn qaıta qaraý mańyzdy dep oılaımyz. Bizdińshe, «Qazaqstan ashtyǵy» nemese «Asharshylyq qurbandaryn joqtaý» - asa qasiretti oqıǵa. Sondyqtan ekeýin bir-birimen baılanysty, biraq eki bólek kúrdeli de tragedııaly data retinde sanada da, tarıhta da ornyqtyrǵan jón bolar edi.
“Arhıvterdi ashyp, jarııa etý abyroı ákelmeıdi, az qazaqtyń arasyna iritki salady” degen pikirler de aıtylyp qalyp júr. Bul - áldeneshe ret qaıtalanyp kele jatqan erinshekterdiń shóp basyn syndyrmaı, “erteńge syrǵytpa syltaýy” nemese kózqamandar men máńgúrtterdiń kerenaýlyǵy. Sonda “jaýyrdy jaba toqý” kimdi bedelge shyǵarmaq? Bizdińshe, qıyn taǵdyrlardyń, tragedııalyq jaǵdaılardyń da elimizdi toptastyratyn, birligin bekemdeı túsetin tustarynyń ózin túgendep zerttep alsaq ta jetkilikti bolar edi. Onyń ústine, qazirgideı kózi ashyq, saýatty urpaǵy bar halqymyzdyń óresi, ótken-ketkenine toqtam aıtar minezi men baısaldy oıyn, qorytyndy jasaı biletin qasıetin nege eskermeske? Mine, qalyń kópshilik tıisti komıssııa múshelerinen osyndaı nıetke saı, aqylǵa qonymdy, temirdeı tártipke baǵynǵan, tereń de baıypty jumysty kútedi.
Memleket basshysynyń "Táýelsizdik bárinen qymbat" maqalasy atalǵan komıssııa týraly oıymyzdy bir jańǵyrtsa, ekinshi jaǵynan tarıhqa ári sabaq, ári aına retinde qaraý jónindegi kózqarasymyzǵa túsinik engizdi. Iá, Táýelsizdik jolyndaǵy tar jol, taıǵaq keshý - jaı joqtaý men qaraly tragedııa ǵana emes, rýhtaný men namysty qaıraýdyń negizi. "Myń ólip, myń tirilý" de - Qazaq eli máńgiliginiń arqaýy. Fenomen-fenıks - bizdiń jol, bizdiń taǵdyr.
Qasym-Jomart Kemeluly maqalasynda ult tarıhynyń aýyr kezeńderi, kúres paraqtary Táýelsizdiktiń taǵylymy retinde baıyptalǵan. Máselen, asharshylyqty alaıyq. Memleket basshysy asharshylyqty jańashyl zertteý nysanasy etýdi másele etip kóterdi.
Ol: "Mıllıondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi - 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótti. Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi" dep jazady. Qazaqtyń "Kóp qorqytady, tereń batyrady" degen naqyly - saqtyq pen murat ısharaty. Buıyrsa, ondaı kúnge de jetermiz.
Memleket basshysy: "Tipti, ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek", deı otyryp, kásibı tarıhshylarǵa azamattyq mindet te júktegendeı.
Qazirgi kún - ásire emosııa men jadaǵaı kóńil-kúıdiń ýaqyty emes. Shyn tarıh bardy da, joqty da baǵalaýdy úıretedi. Onyń ashysy da, aqıqaty da - taǵylym berýinde. Bizdińshe, Qasym-Jomart Kemeluly máseleniń osy jaǵyna el nazaryn aýdardy. Táýelsizdik muraty - eldi de, erdi de laıyqty baǵalaı bilýde. El - birliktiń, er - erliktiń qadirin bilgizedi.
Darhan MYŃBAI
QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty