Sońǵy ýaqytta kópshilik arasynda vaksınasııa, ıaǵnı ekpe týraly áńgime jıi aıtyla bastady. Bul, árıne, búkil álemdi dúrbeleńge salǵan koronavırýs ınfeksııasynyń adamzatqa tajal seýip, aýyr zardap shektirip, aıylyn jımaı otyrǵanyna tikeleı baılanysty týyndap otyr. Vaksınalaý kóptegen ınfeksııalyq aýrýlardyń aldyn alý maqsatynda erteden-aq keń qoldanylyp keledi.
Aýrýǵa qarsy egý sharalary erte kezden bastalǵan. Dúnıe júzi boıynsha sheshekke qarsy vaksına qajet ekendigi týraly sóz 1100 jyly Qytaıda qozǵalǵan. Araǵa júzdegen jyldar salyp, ıaǵnı 1721 jyly tuńǵysh ret Ulybrıtanııada sheshekke tótep beretin dári shyǵarý qolǵa alynady. Edvard Djenner 1796 jyly alǵash ret «vaksınasııa» (latyn tilinen aýdarǵanda vaksına sózi «vacca» - sıyr, vaccinus – sıyrdiki, ıaǵnı sıyr ospasy degen sózden bastaý aldy) sózin engizdi. Sol jyly sıyr sheshegine qarsy vaksınany qoldanyp, ekpe jasaıdy. Ýaqyt ótken saıyn kezdesken túrli juqpaly aýrýlarǵa qarsy vaksınany ǵylymı turǵyda dáleldep shyǵý úshin talaı ter tógýge týra keldi. Izdenimpaz ǵalymdardyń kóp jylǵy eren eńbekteri arqyly aýrý túrlerine qarsy vaksınalar paıdalanylyp keledi. Ol jyldar boıǵy eńbektiń nátıjesi.
Vaksınasııa balalar men eresekterdi polıomıelıt, qyzamyq, qyzylsha, kókjótel, gepatıt, sirespe, týberkýlezdiń kúrdeli túrleri sııaqty qaýipti aýrýlardan qorǵaýǵa kómektesedi. Oǵan basym kópshilik túsinistikpen qaraıdy. Muhammed Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) hadısterinde: «Alla Taǵala aýrýdy jiberse, onyń emin de jiberedi jáne emin taýyp emdelińizder» deıdi. «Eger oba aýrýy týǵan jerdi bilseńiz ol jerge barmańyzdar. Al sonyń ishinde bolsańyzdar, ol jerden shyqpańyzdar» degen de bar», deıdi din qyzmetkerleri. Vaksınalarǵa qarsy adamdar árdaıym bolǵanymen, kópshilik XX ǵasyrdyń eń úlken densaýlyq jetistikteriniń biri retinde vaksınasııalaýdy qoldaıdy. Ulybrıtanııadaǵy ıslam dárigeri Abdýl Madjıd Katme musylman balalaryn túrli aýrýlarǵa qarsy vaksınamen egýge tyıym saldy. Olardyń oıynsha, adam men janýardyń talshyqtarynan jasalǵan dári-dármekke ıslam dini qarsy. Máselen, keıbir vaksınanyń quramynda shoshqa dirildegi (jelatın) bar eken. Islam dárigerleriniń basshysy Abdýl Madjıd Katmeniń aıtýynsha, sábıdi eki jasqa deıin emizý arqyly musylman balalarynyń aǵzasy kez kelgen aýrýǵa tótep beredi eken. Katmeniń bul aıtqan sózin Nıgerııa, Aýǵanstan, Pákistan elderiniń dárigerleri de qoldap otyr. Biraq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine súıensek, osy elderde vaksına qabyldaýshylar sany artty.
Egýlerge qarsy úgitteý elimizdiń keıbir aımaqtarynda áli de tirkelýde. Ol halyq densaýlyǵyna úlken zııan keltirýde. Mysaly, TMD elderinde 90-jyldary dıfterııa syrqaty órshigen. Qazaqstanda dıfterııanyń órshýi 1995 jyly tirkeldi, onda respýblıkada bir jylda dıfterııamen 1 105 adam syrqattanyp, onyń 66-sy qaıtys boldy. О́rshý jaǵdaıy halyqty vaksınalaý arqyly ǵana toqtatyldy.
Vaksınalaý arqyly búgingi tańda 20-dan asa juqpaly aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Onyń barlyǵy Ulttyq ekpe kúntizbesine engizilgen jáne olardy tegin alýda. Biraq sońǵy jyldary qoǵamda egý máselesine teris qaraıtyndar (ásirese, dinı aǵymdar jeteginde júrgender arasynda), tipti oǵan qarsy pikir aıtatyndar paıda boldy. Onyń tıimdiligin teriske shyǵaryp, jas balalaryn indetke qarsy ekkizbeýdiń saldarynan keı aımaqtarda qaýipti ınfeksııalar bas kóterip, sábılerdi aýrýǵa ushyratyp, ólim-jetimge jetkizip jatqany ókinishti. Qazir de kovıdke qarsy em-sharalar arasynda vaksınalaý isi aldyńǵy orynda tur. Biraz memleketterde (AQSh-ta, Anglııada, Reseı Federasııasynda, Qytaıda, Izraılda, Germanııada jáne t.b.) COVID-19 qarsy egý sharalary bastalyp ketti. Bizdiń elde de qasireti mol aýrýdan qorǵaý maqsatynda halyqty jalpy vaksınalaý taıaý aılarda júrgiziledi dep kútilýde. Ádette vaksına daıyndaý tehnologııasy men óndirisine 3-5 jyl kerek, sebebi vaksınalar kóptegen testilerden ótedi jáne kelesi test aldynǵy testi nátıjeli bolǵan jaǵdaıda ári qaraı testilenýi jalǵastyrylady. Biraq qazirgi ómir talabyna saı, kovıdke qarsy ekpe aýadaı qajet bolyp turǵan sátte, ǵalymdar ýaqytpen sanaspaı, onyń daıyndaý mezgilin barynsha qysqartyp, qysqa ýaqytta qoldanýǵa berdi.
Vaksınalaý degenimiz ne? Vaksınalaý – adam ınfeksııa qozdyrǵyshtarymen baılanysqa túskenge deıin aýrýdan qorǵanýdyń qarapaıym, qaýipsiz jáne tıimdi ádisi. Vaksınalaý aǵzanyń tabıǵı qorǵanys mehanızmderin qoldana otyryp, kóptegen juqpaly aýrýlarǵa tózimdilikti arttyrady jáne ımmýndyq júıeńizdi kúsheıtedi. Aýrýlar sııaqty vaksınalar da ımmýndyq júıeni arnaıy antıdeneler jasaýǵa úıretedi. Alaıda vaksınada tek aýrý qozdyrǵyshtarynyń – aýrý týdyrmaıtyn jáne onymen asqyný qaýpin týdyrmaıtyn qozdyrǵyshtarynyń óltirilgen nemese álsiregen túri ǵana bar. Vaksınalardyń kóbisi ınemen egiledi, degenmen aýyzǵa salynatyn jáne muryn aerozolderi de bar. Vaksına egilgen organızmde aýrýǵa qarsy ımmýnıtet 2-3 aptadan keıin qalyptasyp, birneshe jyl boıy saqtalady.
Elimizde profılaktıkalyq egýdiń Ulttyq kúntizbesi bekitilgen. Soǵan sáıkes ár emhanada egý kabınetteri jasaqtalyp, balalarǵa josparly túrde vaksınasııa júrgizilýde.
Vaksınalaý nesimen mańyzdy? Vaksınalaý – ınfeksııalyq aýrýdyń aldyn alyp, adam ómirin saqtap qalýdyń qaýipsiz jáne tıimdi ádisi. Qazir dıfterııa, sirespe, kókjótel, tumaý jáne qyzylsha sııaqty aýrýdan qorǵaıtyn vaksına bar. Jalpy alǵanda, bul vaksınalar jyl saıyn 3 mıllıondaı adamnyń ómirin ártúrli dertten qorǵaıdy. Eger vaksına alsaq, biz ózimizdi ǵana emes, aınalamyzdaǵy adamdardy da qorǵaımyz. Keıbir adamdarǵa, mysaly aýyr naýqastarǵa belgili bir vaksına alýǵa bolmaıdy, sondyqtan olar aýrý taratpaý úshin basqa adamdardyń vaksınalaýyna táýeldi. Bul kúnderi COVID-19 pandemııasy kezinde vaksınalaý óte mańyzdy bolyp otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) COVID-19 týdyrǵan qıyndyqqa qaramastan, ımmýnızasııa jáne densaýlyq saqtaý qyzmetin úzdiksiz jetkizýdi qamtamasyz etýge shaqyrdy.
Vaksına qalaı jumys isteıdi? Vaksınalar qozdyrǵyshqa ımmýnıtetti qalyptastyrý úshin tabıǵı qorǵanys mehanızmin iske qosý arqyly aýrý qaýpin azaıtady. Vaksınalaý aǵzanyń ımmýndyq reaksııasyn týdyrady, ıaǵnı antıdeneler shyǵara bastaıdy. Antıdene – bul aǵzanyń ımmýndyq júıesi aýrýmen kúresý úshin tabıǵı jolmen túziletin aqýyzdar. Olar bolashaqta aýrýmen kúresý úshin qozdyrǵyshty este saqtaıdy. Eger sol qozdyrǵysh aǵzaǵa qaıta ense, ımmýndyq júıe aýrýdyń damýyna jol bermeı, onyń kózin joıady. Adam boıyndaǵy ımmýndyq júıeniń este saqtaý qasıeti jaqsy damyǵan. Bir nemese birneshe vaksına alǵannan keıin, belgili bir aýrýdan ondaǵan jyl boıy, tipti ómir boıyna qorǵanysh alamyz. Sondyqtan vaksınany tıimdi etedi. Vaksına bizdiń aýyryp qalýymyzǵa jol bermeıdi. Qazirgi kezde aldyn ala egýdiń nátıjesinde kóptegen juqpaly aýrýlar (mysaly sheshek) joıyldy. Biraq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine súıensek, jylyna 500 mln adam juqpaly aýrýǵa shaldyqsa, onyń 400 mln-daıy egilmegender ekeni anyqtalyp otyr. Sondyqtan ár túrli juqpaly aýrýlarǵa qarsy kúreste egýdiń mańyzy zor ekenine esh kúmán keltirilmeıdi.
Immýndy júıe qyzmeti týraly bilimniń jetile túsýine baılanysty vaksınalar qoldanýy ári qaraı keńeıtilýde. Onkologııalyq aýrýlardyń ımmýnoterapııasyna qoldanatyn preparattar óndirilip jatqanyn, tipti jatyr moınynyń qaýipti obyryn boldyrmaý úshin ekpe júrgiziletini belgili. Keleshekte – allergııa, aýtoımmýndy aýrýlardyń aldyn alýyna jáne emdeýge arnaıy daıyndalǵan vaksınalar shyǵarý mindetteri tur.
Vaksına adam men qaýymdy qalaı qorǵaıdy? Vaksınalar ımmýndyq júıeni vırýs pen bakterııalardy tanýǵa, onymen kúresýge úıretýge baǵyttalǵan. Eger denege keıinirek osy patogendik qozdyrǵyshtar áser etse, ony tez joıýǵa daıyn bolady, bul aýrýdyń aldyn alady. Eger adam aýrýǵa qarsy vaksına alǵan bolsa, juqtyrý qaýpi tómendeıdi, demek, aýrýdy basqalarǵa taratýy azaıady. Qoǵamda neǵurlym kóp adamǵa vaksına egilse, soǵurlym aýrý qozdyrǵyshtyń adamnan adamǵa berý múmkindigi tómendeıdi. Eger halyqtyń kóp bóligine vaksına egilse, ujymdyq ımmýnıtetke qol jetkiziledi. Bul juqpaly aýrýlardyń taralýyn báseńdetedi. Biraq ujymdyq ımmýnıtet kóp adam vaksınalanǵanda ǵana tıimdi. Mysaly, sirespe indeti qorshaǵan ortadaǵy bakterııalardyń áserinen bolady jáne ony basqa adamdar taratpaıdy. Sondyqtan qoǵamda kóp adam vaksına almasa, vaksınalanbaǵan adam bul aýrýdan qorǵana almaıdy.
Vaksına alý qajet pe? Vaksına almasaq, qyzylsha, menıngıt, pnevmonııa, sirespe jáne polıomıelıt sııaqty aýyr dertpen aýyratyndar sany óse túsedi. Bul aýrýlar adam ómirine, densaýlyǵyna qaýip tóndiredi. DDU vaksına jyl saıyn 2-3 mıllıon adamnyń ómirin saqtaıdy dep málimdeıdi. Keıbir ınfeksııalyq aýrý sırek kezdesse de, onyń qozdyrǵyshtary álemniń keıbir nemese barlyq aımaǵynda bar. Qazir álemde juqpaly aýrýlarda shekara joq, bir elden ekinshi elge ońaı enip, ımmýnıteti tómen kez kelgen adamǵa juǵady.
Vaksına alýdyń eki negizgi sebebi: ózińizdi jáne aınalańyzdaǵy adamdardy juqpaly aýrýlardan qorǵaýǵa kómektesedi. Mysaly, jyl saıyn shtamyn ózgertip otyratyn grıpp, ıaǵnı tumaý aýrýynyń turǵyndar arasynda jeńil ótýin qamtamasyz etý maqsatynda kúzde oǵan qarsy ımmýnızasııa júrgiziledi. Sonyń nátıjesinde, tumaý el arasynda asqynbaı, jeńil-jelpi ótýde. Eger mundaı shara ótkizilmese, ótken ǵasyrda 50 mıllıon adamnyń ómirin jalmaǵan «ıspan tumaýy» sııaqty, mıllıondaǵan adam ómirine qaýip tóner edi. Búginde kovıd ınfeksııasy álemdi sharlap ketti. Júzdegen myń (sońǵy málimetter boıynsha 1,5 mıllıonnan astam) adam KVI-den kóz jumyp jatyr. Ǵalymdar aýrýdyń shyǵý tegin zerttep, dertke qarsy em-dom izdep álek. Ony joıýdyń bir joly – oǵan qarsy vaksına ázirlep, halyq arasynda ekpe júrgizý. «Vaksına nege kerek?» degen suraqqa jaýap osyndaı. Reseı ǵalymdary ázirlegen «Spýtnık V» vaksınasy kelisim boıynsha Qaraǵandyda óndirile bastady. Bul adamdardy KVI-den qorǵaýǵa úles qosady dep kútilýde.
Jambyl oblysy Qordaı aýdanyndaǵy Gvardeısk áskerı kentindegi Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǴZI ǵalym-mamandary koronavırýsqa qarsy vaksına ázirleýdi 2020 jyly qolǵa alǵan bolatyn. Zaman talaptaryna jaýap beretin qondyrǵylar jáne kúrdeli tehnologııalyq baǵyttar kómegimen qazir onyń birneshe túri daıyndalyp, eki kezeńdilik synaqtan ótip, endi úshinshi klınıkalyq synaǵy tájirıbe júzinde Almaty (2 myń adam) jáne Taraz (1 myń adam) qalalarynda eriktiler toby arasynda ekpeniń klınıkalyq qoldaný jumystary bastaldy. Alǵashqy nátıjeler jaman emes, vaksına adam densaýlyǵyna qaýipti emes eken degen ońdy málimetter bar. Ǵalymdardyń aıtýynsha, elimizde óndirilgen vaksına tıimdiligi jaǵynan sheteldik analogtardan esh kem túspeıdi eken. Kúni erteń elimizde daıyndalǵan vaksına medısınalyq tájirıbege engiziletini, elimizdiń turǵyndaryn kovıd tárizdi qaýipti indetten saqtaýǵa eleýli úles qosatyny kúmán týǵyzbaıdy.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,
Nıý-Iork akademııasynyń múshesi
TARAZ