Asyl sózim jasyq sózge aınaldy ma?

Til normasy saqtalmaǵan ádebıet – tolyqqandy ádebıet emes. О́nerdiń ishindegi sahnaǵa shyǵatyn dramalyq shyǵarmalar men án mátinderi de talaı súzgiden ótken ádebıettiń bir túri. Tipti Parlament qabyldaıtyn zań jobalary túgelge jýyq orys tilinde daıarlanyp, barlyq alqaly jıyndar baıaǵy Kolbın, Hrapýnovtar «kýrmettı joldastar» dep jıyndy qazaq tilinde bastaǵan bolatyndary sııaqty qazirgi sheneýnikter qazaqsha eki-úsh sóılemmen bastap, ári qaraı Reseıdiń memlekettik tilinde saıraı jóneletinderine ne deýge bolady?

Osyndaıda eske túsedi eken. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary, jetkinshek shaǵymyzda, ujymshardyń óndiris jınalysyna keıde qatysamyz. Sonda ujymshar basqarmasynyń tóraǵasy: «Uly halyqtyń ókili Kýzma usta otyr­ǵandyqtan baıandamamdy oryssha jasaıyn», – dep shala-sharpy biletin orys tilinde baıandamasyn bir-eki ret oqı bastaǵany bar. Sonda zaldaǵy jalǵyz qazǵýar orys Kýzma ustanyń: «Áı, Káke, men kazaksha jaksy bılemın goı. Oz tılınde aıta bersenshı» degen sózi este qalypty. Zamanyna qaraı «beıimdelý» degen jáne «jappaı beıimdelý» degen osylaı bastalǵan eken ǵoı...

Joǵarydan tómenge deıin memlekettik tildi kóterý jóninde jalyndy urandar aıtylyp, qaýlylar qabyldanyp jatsa da qazaq tiliniń mártebesin kótergisi keletin toptar men uıymdar qurylyp, mıllıondaǵan qarjy bólinip jatsa da, bul keleli máseleniń ońaıshylyqpen she­shiler túri kórinbeıdi. «Qorqamyn keıingi jas balalardan» degendeıin, iri qalalardaǵy qazaq mektepterinde oqıtyn shákirt ataýlynyń kóbiniń sabaqta qa­zaqsha sóılegenmen, synyptan shyǵa salyp, ózara oryssha áńgimelesetinderi, aq basty ájeler men atalardyń ertip júrgen nemerelerine: «Serjık, Askarchık, Zarı­nataı, Alına (esimderiniń ózi zamanynyń ozyq úlgisi bolsa kerek), týda nelzıa», dep tárbıeleıtinderi, kóptegen aýyl-kentterdiń, qala kósheleriniń ataýlary áli kúnge deıin belgili memleket, qo­ǵam, ádebıet, óner qaıratkerlerimen qatar, orys-kazak atamandary men pomeshık kýlaktardyń esimderimen atalyp, ony ózgertýge eshkimniń pármen jasaı almaıtyny t.b. qorqytady. Netken  boıkúıez, erteńimizge salǵyrt qaraıtyn jurt edik?! Álde qazaq tilin shyn mánindegi memlekettik dárejege jetkizý úshin ta­ǵy bir 30-40 jyl kerek pe eken?! Áı, qaı­dam, myna túrimizben solaı shyǵar dep qorqamyn.

Ulybrıtanııanyń til zertteýshisi Devıd Krıstall «Tilder ajaly» degen ataýynyń ózi at úrkiterdeı kitabynda: «Álemde 6 myńnan astam til bolsa, onyń 2700-i negizgi til, 4000-ǵa jýyǵy sol tilderdiń dıalektisi, 600-i joıylý aldynda tur», deıdi. Aıtqan jerden aýlaq, 600-ge bizdiń tilimiz ázirge qosyla qoımas. Ol taǵy da «Sol tilde sóıleıtin urpaq óz tilinen bezingen kezde til óledi» deıdi. Osy sózdi ult kósemi Ahmet Baıtursynuly: «Búgin tilimiz joǵalsa, erteń ózimiz joǵalamyz» dep, taǵy da: «...Til – ulttyń jany» dep aıt­qanyndaı kezeńge kelmesek bolǵany. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn ol ultyn – qazaǵyn qalaı saqtandyrǵan, bodandyq qursaýyndaǵy jurtynyń bolashaǵyn kóripkeldeı qalaı ǵana tap basyp aıt­qan deseńizshi. Osynyń týra dáleli dep 1917 jyly Keńes úkimetine qarasty 194 ult pen ulys bolsa, sonyń 70 jylda ­50%-y joǵalǵan eken. Olardyń aldymen ti­li, sonan soń ult retinde ózderi quryp bit­ken. Bylaısha aıtqanda, assımılızasııalanyp (kirigip), tek qana óńderi men tústeri burynǵysha qalǵan. Ibir-Sibirdegi az ulttardyń esimderine deıin Fedor Nıkolaevıch, Varvara Ivanovna bolyp kelýleri osynyń aıǵaǵy.

Bul aıtyp otyrǵanymyz, ábden sóz­­jaýyr bolǵan qazaq tiliniń erteńgi bo­lashaǵy, qaıtkende memlekettik dárejesi bar tilimizdi jerimizde mekendep otyrǵan basqa ulttar men ulystardy «tilimizdi úırenbedi» dep renish bildirmeı-aq, óz jurtymyz onyń qadirine jetip, tolyq mán bere alady deıtin másele. Biz qazir ana tilimizdi jetik meńgerý jolyndaǵy eń basty sharttardyń biri de, biregeıi uǵynyqty da, jatyq sóıleý men saýatty jaza bilý jaıyndaǵy oıǵa túıgen keı máselelerge toqtalǵym keledi.

Sóıleý bilý degenimiz – orfoepııalyq normalardyń saqtalýy ǵoı. О́kinishke qaraı, estiler sózdiń tyńdarmannyń qulaǵyna jaǵymdy bolyp jetýi úshin eń aldymen, sóılem músheleriniń óz ornynda turýy, ıaǵnı sóılemniń durys qurylýy, – úndestik zańy (sıngarmonızm), áýezdiligin (mýzykalylyǵyn) saq­taý, basqa tildiń (oryssha) sózderin ornymen ǵana qoldaný, qazaq tilindegi ábden qalyptasqan sózderdi buzbaı aıtý t.b. jaılar ózekti máselege aınalǵany ras. Almas qylyshtaı ótkir sózimiz ben shuraıly tilimizdi bizdiń jasyq temir­tekteı dárejege jetkizip júrgenimiz de ótirik emes.

Jıyndarda, ártúrli májilisterde sóz alǵandardyń baıaǵy qara sózdi jyrdaı ǵyp, maqaldap-máteldep, qajet jerinde ekpin túsire uıqastyra sóıleıtin Tóle, Qazybek, Áıtekelerdi aıtpaǵanda, bı degen dárejeleri barlardyń barlyǵy derlikteı sóz qadirin oqyp-bilmese de, kókeılerine toqyp, sóıleý óneriniń bıigine kótergen dala Demosfenderindeı bolyńdar dep eshkim talap qoıa almas. Qazir sheshendik mektepteriniń múl­de kózden bul-bul ushqandaryn moıyn­daıyq. Ras, áńgimeleriniń maǵynaly, mándi bolýlarymen birge, sóılemderdiń áýendiligin saqtaı otyryp sóıleıtin Zeınolla Qabdolov, Kákimjan Qazybaev, Ábish Kekilbaev, Asqar Toqpanov, Asqar Súleımenov, Aqseleý Seıdimbek syndy dilmár sheshenderdiń dáristerin, sózderin tamsana otyryp tyńdaǵanbyz. Olar qaǵazdan oqyp otyrǵandaı jańyl­maı sóıler edi. Qazir de ondaı azamat­tar bar. Durys sóıleý degenimiz tildi óz qalaýynsha, bilgeninshe paıdalan­baı, tyńdarmanǵa tildiń barsha zańdy­lyqtaryn saqtaı otyryp, jetkize bilý bolyp tabylady. Orta mektepte oqyp júrgenimizde qazaq ádebıetinen sabaq bergen marqum Qatysh Hasenova tapsyrmany aıtyp turǵanyńda durys sóıleme­seń aýzyńnan qaǵyp, qate sóılemińdi qol­ma-qol eskertip: «Erteń úlken ómir­men aralasqanda durys sóıleı bilý ár­qaısyńnyń boryshtaryń» dep otyrar edi. Árıne, bárimiz de odan dilmar sheshen bola qoıǵan joqpyz. Alaıda ol kisiniń aqyly esten shyqpaıdy. Jıyndarda, tele-radıo habarlarynda, basqasyn qoıǵanda, dárejeli sheneýnikterdiń óz­deri «jańaǵy, sonan sońyn» qaıtalap, aýzynan sózi túsip turǵandaryn kórgende, apaıymyzdyń sol sózi eske túse beredi. Qazirgi, ásirese ádebıet pen tildiń, tipti barlyq pánniń muǵalimderi, balabaqsha tárbıeshilerinen bastap, jetkinshekterdi durys sóıleýge beıimdeı berse degen oı keledi. Sózdi durys sóıleı almaı júrýimizdiń basty sebebi – tilimizge, ony aıta bilý mádenıetine jaýapsyzdyq pen nemquraılylyqtyń saldary. Sonan soń mektepterde til normalaryn, sóıleý mádenıetin úıretýdiń joqtyń qasy ekendiginde.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ana tili» gazetinde bergen suh­batynda qazaq tilin ultaralyq qaty­nas tiline aınaldyrýdy nasıhat­taý qa­jettiligin aıtqan edi. Bul – mem­le­ketimizdiń bolashaqta oryndalýy tıisti basty mindeti. Ol mindet oryndalýy úshin óz qazaǵymyz etek-jeńin jınap, tilimizge oryndy-orynsyz «jańalyqtardy» engizýge qarsy úlken kúresti bastaıtyn ýaqyt jetkendeı.

Qalaı sóılep júrmiz? Qazir orynsyz, tipti josyqsyz sózderdi bireýler oılap tapqan soń, «juqpaly dertteı» tez taralyp ketýine eń aldymen ózimiz kinálimiz. Olaı deıtinim men týyp-ós­ken Zaısanymda da buryn aıtylmaıtyn kirme sózder qazir jaılap alypty. Tańǵaldym. Tipti ol jer ǵana emes, basqa ólkelerde de. Tipti teledıdar, radıo habarlarynda da jıi qaıtalanatyn boldy. Bul – «otyrmyz, turmyz» sııaqty ábden qalyptasqan etistikterdi «jańalyqpen jańartqan» – «otyryq, turyq» sııaqty jekeshe, kópshe jalǵaýsyz, súıkimsiz sózder kóbeıdi. «Qazir qaıdasyń?» deseń, «pálen jerde turyq» nemese «pálen úıde otyryq» dep jaýap beredi. Jalǵyz otyr ma, álde bireýlermen otyr ma, bilip bolmaıdy. Qandaı, qaı «danyshpannyń» oılap tapqanyn bile almaısyń? Uıat bolǵanda teledıdardan joǵary shendi vıse-mınıstr sııaqtylardyń da «otyryq, turyǵyn» estidik qoı. Sol sııaqty «Bola ma? Kele me?» deıtin sóılemniń sońynan keletin suraqty «bola(dy) ma? kele(di) me?» dep ózgeriske ushyratypty. Bul jerde -dy, -di jalǵaýlaryn ne úshin qosyp sóılep júrgenimiz túsiniksiz. Kerisinshe, bul jerde artyq jalǵaý jalǵansa, onyń «kelet pe? barat pa?» degen úndestik zańyna balta shapqandaı qysqartyp aıtý úrdisi de paıda bolypty. Buryndary oń­tústik óńirde erteden qalyptastyryp alǵan «qaı jaq? ol jaq, bul jaq» deıtin pysyqtaýyshtardy meılinshe qysqartyp «qaı ıaq? bu ıaq?» dep sóıleý úrdisin de úırenip ala qoıýshylardyń kóbeıe túskeni baıqalady. Ejeldiń en kúninen «týǵan kún» dep aıtylyp, jazylýshy edi, qazir «týylǵan kún» dep yryqsyz bireý týdyrǵandaı «jańa nusqanyń» qalaı paıda bolǵany tańǵaldyrady. Jańasha sóıleý bul mysaldarmen shektelse jón ǵoı. Qazir bul sózderdi buzyp aıtý sánge aınaldy. «Kóshe basyna bardym» nemese «úı basyna kirip shyqtym» deýdiń ornyna «kóshe basyǵa, úı basyǵa» dep sóıleıtin boldyq.

Tilimizdiń erejesinde «San esimnen keıin bastaýysh sózge kóptik jalǵaý jalǵanbaıdy», dep jazylǵan. Sóz biletin jurt tipti de olaı sóılemeıdi. Qazir «Pálenbaıdyń sharýa qojalyǵynda 154 sıyr(lar) bar» deıtin sózdi jıi estıtin, tipti qaısybir baspasózderde solaı jazylatynyn da kórip júrmiz. Olardyń bári de úırenshikti sóz saptaý úlgisine aınalyp otyr. «Anaý jerde anaý osylaı dedi, mynaý bylaı jazdy» dep mysal keltirip jatpadyq. Sońǵy kezderi sózderdiń ma­ǵynasyn kerisinshe ózgertip paıdala­natyn ádet te qylań bere bastady. «Jol­dyń qıyndyǵynyń arqasynda tórt-bes saǵat keshigip keldik» nemese «Qazirgi daǵdarystyń arqasynda keıbir josparlarymyz oryndalmaı qaldy» dep sóıleıtin boldyq. Bul jerde «arqasynda» emes, «saldarynan» nemese «sebepti» deý kerek qoı. «Arqasynda» deıtin sóz jaqsy nátıjeni anyqtasa, onyń antımaǵyna­sy «saldarynan», «kesirinen» degen sııaq­ty maǵynany bermeıtin be edi. Bul jaı ǵana keltirilgen birer mysal ǵana. Áıtpese búginderi osylaısha sóz saptaý úlgisi molyǵyp tur. Demek, sózdiń maǵynasyna mán bermeı aıta salý – bul da sóz buzýdyń bir kórinisi. Til de zamanyna qaraı jańa sózdermen tolyǵyp, jetilip otyrýy zań­dy qubylys. Qazir ondaı sózderdi kóp­tep keltirýge bolady, Alaıda mán-ma­ǵynasyz, «tilbuzar» sózderdi oryndy-orynsyz paıdalanbaıyq degimiz keledi.

Bulaısha kete bersek, eger HIH ǵa­syrda ómir súrgen babalarymyz tirilip kelse, bizdiń ózderiniń urpaqtary ekeni­mizge daý joq, kúmándanar edi.

Sózderdi buzyp sóıleý qazaqsha qa­lyptasqan ataýy nemese maǵynasy bola tura orys tilinen kalka jasap aýda­rý úrdisinen ázirge qutylar túrimiz kó­rin­beıdi. Aıtalyq, «múıizdi iri qara» dep aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Sonda múıizsiz iri qarasy jylqy túligi bolar. Qazir kásipkerler shet jurttardan toqal sıyrlardyń tuqymyn kóptep ákele bas­tady. Sonda olardy qalaı ataıdy eken? О́zimizdiń sıyr, jylqy, qoı, eshki degen ataýymyz turǵanda «rogatyı» sózin aýdaryp, nege azaptandyq eken? Sıyrdy sıyr dep, jylqyny jylqy dep atasaq, bul janýarlardyń bedelderi túsip qala ma eken? Bul ataýlar az bolsa, tilimizdi tórt túliktiń árqaısysynyń túrine, jasyna qaraı ondaǵan ataýlary bar. Til baılyǵymyzdyń barlyq saladaǵy eresen moldyǵy jóninen esh ulttyń talasa almasy anyq. Tipti jurtymyzǵa jat janýar shoshqa ataýlary ony asyrap júrgen jurttan moldaý eken. Orystar «svınomatka» deı salsa, ony bizde «megejin» dep aıdarlapty. Osy «matka» deıtin de bizdiń keı túligimizge de aýdaryp, telip júrý de jıi kezdesedi. Qazaqtyń «saýlyq qoı» degen ataýy tur­ǵanda nelikten «analyq qoı» dep qı­na­lyp júrgenimiz túsiniksiz. Sibir buǵylaryn oryssha «olen» dep, bizdiń jerimizdegi bul janýardyń jabaıy já­ne qolǵa úıretilgen túrin jalpylama «buǵy, maral» dep atap júr. Tilimizde bul janýardyń atalyǵyn «buǵy» dep, al analyǵyn «maral» dep ataǵan. «Taıynsha buǵy, on eki salaly (múıizin aıtady), buǵy» dep, al tólin buzaý emes, arqardyń tólin «qozyqa» deıtin sııaqty «buzaýqa» dep ataǵan. Balyqtardyń «kókserke, taban, shortan, ushqysh, málim» t.b. ataý­laryn múlde jadymyzdan «syzyp tastap», «sýdak, lesh, shýka, ýských, nalım» dep sóıleıtin boldyq. Tipti as mázirin qazaqsha jazyp júrgen meıramhanalar da osylaı, orysshasyn jazady. Eń ókinishtisi, orysshadan aýdaryp, qazaqshalaı salǵan kalka sózder, tipti kóp-aq. «Týǵan kúnińmen», «merekeńmen», «kelýińmen, ketýińmen» dep sóıleımiz. Ilik septiginiń jalǵaýy jalǵanǵan soń sózdiń sońy aıaqtalmaı qalǵandaı bolyp, «Sonan soń ne bolady?» degen saýal kóńilde turady. Halqymyz «týǵan kúniń qutty bolsyn», «mereke qutty bolsyn», «aman-saý keldiń be?» nemese «qosh kelipsiń», «jolyń bolsyn» dep tilek aıtatyn. Oryssha keıbir oralymdarǵa ábden baýyr basyp alǵanymyz sonsha, qazaqsha ataýlary bola tura orysshadan aýdaryp aıtýǵa beıimdelip boldyq. Aýyzdy «aýyz» deımiz. Taǵy bir qýystardyń baryn umytpaıyq degendeı, «aýyz qýysy» deıtin boldyq. Odan ári úńilgisi kelse, «kómekeı, jutqynshaqtarymyz» bar. Basymyzdaǵy bizdi júrgizip, turǵyzyp otyrǵan aqyl, qabilet qarymymyzdyń basqarýshysyn mı deımiz. Al ony «bas mıy», «súıek mıy» dep bóle-jarýdyń ne qajeti bar. Súıek mıy degendi «julyn» demeýshi me edik.

Teledıdar habarlarynda bolǵan jarnamalardyń qazaqsha nusqalarynda nebir jańasha aýdarmalardy estısiń. Árıne, jarnama degen olar úshin tabys kózi ekeni ras. Alaıda búkil halyq aldynda jaýapkershilik bolý qajet qoı. Tipti oryssha da emes, tańǵalǵanda aıtatyn «Vaý» sózin úırenip ala qoıǵan jastardyń osylaı dep tańyrqaıtynyn estı bastadyq. Qazaqtyń «oho, ehe» sııaqty odaǵaılary turǵanda nemese «oı, bárekeldisi!» turǵanda «vaýǵa» birjola baılanyp ketpesek jarar edi. Jarnama demekshi, dinimizge, mentalıtetimizge, ulttyq bolmysymyzǵa múlde jat áıelder qaýymynyń kúntımesine, erlerdiń ábúıi­rine qatysty kórinisterge, olarǵa qa­tysty jarnamalarǵa shekteý qoıatyn ýaqyt jetken sııaqty. Musylman eli ekenimizdi umytpaıyq...

Orys tilinen engen qystyrma, kir­me: «srazý, znachıt, ýje, ılı, poka, po­chemý-to» sııaqty ury sózderdiń tili­miz­ge ábden sińisip, ornyǵyp alǵany son­shalyqty, olardy qospaı sóıleı almaı­tyn dárejege jetkenimiz ókinishti. Osyn­aý ózimiz qalyptastyrǵan kirme sóz­derdiń «birden, demek, álden, nemese, ázirshe-kerisinshe, óıtkeni-sebebi» sııaqty maǵynalary bola tura tilimizge aldymen oryssha nusqasynyń orala beretini jaýapsyzdyqtyń kórinisi. Sondaı-aq ekiniń biri: «pechenim, jelýdogim, pochkam... aýyryp júr» dep sóıleý sánge aınaldy.

Alda latyn álipbıine kóshkeli otyrmyz. Ǵalymdar men til janashyrlary birazdan beri talqylaýmen, taldaýmen keledi. Buny mádenı, tipti rýhanı ómi­rimizdegi naǵyz ótpeli kezeń dep bilgen jón. Másele áripterdiń sanynda nemese olardy qalaı tańbalaýda ǵana emes, jańa álipbıge kóshken kezde orfografııalyq sózderdi jazýdyń jańa erejelerin, zańyn saqtaýǵa da kúsh salý qajet. Orys tilinen, shet tilderinen engen sózderdi ózimizdiń tildik normalarǵa beıimdep jazýdy qolǵa alsa durys bolar. Aıtalyq, dırektor, traktor, professor sııaqty sózderdi qazaqshaǵa aýdarýdyń qajeti bolmas. Tilimizdiń áýezdiligine saı de­rektir, traktir, propessir dep jazsaq sıngarmonızm zańdylyǵyn saqtap qalar edik. Basqa tilderden aýysqan sózder ǵana emes, óz tilimizdegi biraz sózder qalaı jazylsa, solaı aıtamyz dep, qulaqqa jaǵymsyz estiletin tildiń «qq»-lamaı, «tty-lamaı» jumsaqtap aıtýdy da umytyp baramyz. Mysaly, «Amangeldi» dep aıtýdyń ornyna jazylǵanyndaı «Amankeldi» dep sóıleıtin boldyq. Sol sııaqty «ataqonys» dep jazylyp, «ataǵonys» dep aıtylady. «Jańa kıim – jańa gıim» t.b. daýysty dybystan aıaqtalatyn tirkestiń birinshi sózi ekinshi sózdiń basyndaǵy -q, -k qatań dybys­pen bastalǵanda ekinshi sóz -ǵ, -g dybystarynan bastalyp, uıańdanyp aıtylatynyn da umytyp baramyz. Marqum akademık Rábıǵa Syzdyq: «Orfoepııa normalarynyń jazýdyń quldyǵyna ushyraý qaýpi bar» dep teginnen-tegin jazbasa kerek.

Qazaq tili jalǵamaly til bolǵandyqtan jalǵaý, jalǵaýlyq jurnaqtar arqyly jańa maǵynada sóz jasalady. «Tór-aǵa, jaqsy-lyq, ala-kóz, qara-kóz, jeti-qat» t.b. sııaqty birikken qos sózder sóılem músheleriniń eki túri qosylyp, jańa sóılem múshesin quraıdy nemese jalǵaý, jalǵaýlyq arqyly múlde basqa maǵynadaǵy sóz paıda bolady. Bular qos sózden nemese jalǵaý, jalǵaýlyq arqyly birge jazylyp, basqa maǵynada týyndaıtyn sózder. Al anyqtaýysh pen anyqtalatyn qalqan qulaq, anyqtaýysh pen bastaýysh, pysyqtaýysh pen baıandaýysh tas jol, kók aspan, tolyqtaýysh pen baıandaýysh, bastaýysh pen baıandaýysh arqyly úıge keldik, tez keldi, uzyn qaıyń, Barsakelmes t.b. bólek jazylatyn sózderdiń uıańdanyp aıtylatynyn da eskerip júrgen joqpyz. Sózderdi jazylý nusqasynda aıtý sóz sazyn, áýezdiligin joǵaltyp, qatqyldandyryp aıtýdy, ár sózdi naqtylap, arasyna tynys bermeı áńgimeleý sóılemniń yrǵaǵyn qulaqqa jaǵymdy estilýine nuqsan keltiredi.

Jasyryp-jappaı aıtar bolsaq, orta mektepti aıtpaǵanda, joǵary oqý ornyn bitirgen dıplomdy jastarymyzdyń deni ómirbaıanyn da qatesiz jaza almaıtyny shyndyq. Qazir túrli-túrli jańa pánder qosylyp jatqany ras. Bári de kerek shyǵar. Shákirtterge sapaly bilim berý jolyndaǵy izdenister ǵoı. Alaıda qazaq mektepterinde qazaq ádebıeti men qazaq tili uzaq oqytylatyn pánderdiń qatarynda bolyp, sońǵy synyptarǵa deıin tııanaqty oqytylýǵa tıis dep oılaımyz. Saýatsyz oqý bitirýshi – sala­ýatty maman bola almaıdy.

Qysqasha aıtqanda, til – qa­rym-qatynas quraly, bilim men parasa­ty­myzdyń dál kórsetkishi. Ol rýhanı baı­lyq retindegi ulttyq qazynamyz. Smaǵul Sádýaqasov osydan bir ǵasyr buryn: «Memlekettik til – bir-eki tóreniń isi emes, árbir qazaqtyń namysyna baılaý­ly is» dep jazypty. Sondyqtan til tazarmaı ult tazarmaıdy degimiz keledi.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri