Kitap oqıtyn, jazý-syzýmen aınalysatyn kez kelgen adamnyń basynda qarǵa týraly biraz málimet bar. Al dál sol qarǵaǵa qatysty ondaǵan maqal-máteldi qarǵa tamyrly qazaqtyń kóbi biletinine kúmánimiz joq.
Qarqyldaǵan, qap-qara qus sanamyzda súıkimsizdiktiń, sumpaıylyqtyń, qarǵystyń, qara nıettiń sımvoly sııaqty qalyptasty. Tipti «qarǵa» degen ataýdyń ózin qupııa tylsymmen baılanystyryp qaraıtyn adamdar bar. Olar, árıne, oqymystylar. Áıtpese «eı, aspanda ushyp júrgen qara kitap» (M.Salyq) dep sóz arnaı ma? Aınalyp kelgende, basqany qaıdam, qazaq qarǵaǵa beıjaı qaramaıdy, eleýsiz qaldyrmaıdy. Aýlaqtaý jerde toptalyp alyp, «sóılesip» otyrǵan qarǵalardy kórgen qazaq «qarqyldap jamandyq shaqyrýyn qarashy» dep qabaǵyn tyrjıtyp, kúbirlep ótedi qasynan. Aqyn ári jazýshy zamandasymyz Serik Saǵyntaıdyń «Qarǵa» degen áńgimesin qyzyǵýshylyqpen oqyǵanymyzdyń bir sebebi osy edi.
Qalamger áńgimesine kókten túsken tórt kitapta baıandalatyn eń ejelgi ańyzdy – Qabyl men Ábil oqıǵasyn ózek etkenimen, oqıǵa osy zamanda ótedi. Ańyz boıynsha adamzat tarıhyndaǵy eń alǵashqy qanisher Qabyl men áńgimedegi qarǵa óltirgish Qabyl – parallel beıneler. Adamzat tarıhyndaǵy eń alǵashqy qurbandyq Ábil men áńgimedegi bala Ádil beınesi parallel órilgen. Ańyzda Allaǵa ataǵan sapasyz dáni qabyl bolmaǵan Qabyl dıhan edi. Al qurbandyqqa shalǵan qoshqary qabyl alynǵan Ábil malshy bolatyn. Sol oqıǵada qyzǵanyshtan inisin óltirip qoıǵan Qabyldyń kózine qarǵa túsedi. Qarǵanyń ólgen qarǵany jer qazyp, kómip jatqanyn kórgen soń, inisin jer baýyryna beredi. Al Serik Saǵyntaıdyń áńgimesindegi qarǵalar obal-saýapty bilmeıtin, júregi qatty Qabyldyń pármenimen óltirilip, jerge kómiledi.
Áńgimeniń qysqasha mazmuny boıynsha oqıǵany kózben kórip, júreginen ótkizgen bas keıipkerdiń Jákesi jer satyp alyp, onyń kóp bóligine kúnbaǵys, tebingideı, toqymdaı, alashadaı bólikterine qartop, qııar, sábiz egedi. Onyń aýyr da mazasyz kúnderi kúnbaǵys kúnge qarap ósip, qaýyzyndaǵy dánder jetile bastaǵanda bastalady. Kúnbaǵysty kózdegen qarǵalardy úrkitý úshin aýyldaǵy úı-jaıyn qulyptap, otbasymen qos basyna kóship keledi. Jazýshy qarǵalardyń kúnbaǵysqa qonyp alyp, piste shaqqanyn, Jákesiniń, balalardyń sol kezdegi kóńil-kúılerin bylaı sýretteıdi: «Qona ketedi de, sol aıaǵyna salmaǵyn salyp, oń sıraǵyn yrǵap-yrǵap, soıaý tyrnaǵyn batyra qulamastaı jaıǵasady. Sosyn tómenge úńilip, ıile ketip shoqyp ala bermek. Shyrt etkizip shaqqany kedeıdiń bıt syqqanyndaı. Jer jaralyp, sý aqqaly piste shaǵyp júrgen sekildi. Keıde janyna taqap kelseń, qyp-qyzyl kózimen ata qarap, «qǵarqq» deıdi de, aspanǵa atylady. Esil eńbek rásýá. Jákem jylarman. Balalar sharshaýly. Qarǵa qaptap keledi. Kún sanap kóbeıetin tárizdi. Jeke-jeke topqa bólinip ap, básekeni qyzdyryp júrgen syńaıly».
Rasynda ózen jaqtan toptanyp, qaraqurymdanyp ushyp kelip, egistikten «nápaqa aıyryp» júrgen qarǵalar bir otbasynyń esil eńbegin rásýa etip, ózderin sharshatyp, odan qutylýdyń amalyn aıtqan kisige syılyq bergizerdeı kúıge jetkizedi. Sondaı kúnderdiń birinde Jákeńniń dosy Qabyl keledi egistik basyna. Ary qaraı oqıǵa naǵyz amerıkalyq kınolardyń sıýjetine uqsap qoıýlanady, adamdy mazasyzdandyrady, úreılendiredi, qorqytady. Eń bastysy, janyn aýyrtady. Azappen óltirilgen qarǵalardyń ashy daýsy qulaǵyńa keledi. «Qara qaýyrsyndary shashyla, judyryqtaı ǵana deneleri qanǵa malshynǵan beıbaqtar ózara baquldasyp jatty-aý deımin. «Qǵǵ-ǵarqq. О́ldim. О́ldim. О́ldim! Qarǵys atsyn! Qarrrr-ǵǵys atsssyn, adam ataýlyny! Qqqqqaıdasyńdar, balapandarym? О́ldim!» dep, zarlady bir kári quzǵyn. «Qǵǵǵaaaa-aaa-aaaaa! Qap! Qarrr-ǵys tiledim!» «О́ldim! О́ldim!» dep jylasty qarǵalar. Úsh júz, úsh myń, úsh júz myń jyldar boıy boıyna jınap kelgen qaraly qarǵystar atyldy qarǵalardyń júreginen. Tozaqtyń bar turǵyny arqalaǵan ah urǵan ajal zary tógildi qarǵalardyń úninen».
Qarǵalardy adam oıyna kelmeıtin sumdyq ádispen jazalap, olardyń zar ılegen ashy únin basqa qarǵalardy qorqytý úshin magnıtofonǵa jazyp alǵan Qabyldyń áreketin jazýshy asqan sheberlikpen sýretteıdi. Sanańa súıkimsiz qus retinde ornaǵan baıǵus qusqa degen aıaýshylyq oıanyp, endi qarǵany kórseń, onyń atyna birdeńe demek túgil, keshirim suraǵyń keletin sezimdi bastan keshesiń.
«Qarǵa» – tasqa qashap jazylǵandaı boıaýy qalyń, áseri kúshti, sanańda mórlenip qalatyn áńgime. Toptanyp ushyp, tegin oljaǵa dánikken qarǵalar, olardy jazalap óltirgen Qabyl, qarǵalardyń jerdi titirkendirgen ashy daýsynan úreıi ushqan balalar, ókinish pen yzadan júzi qaraýytqan dıhan, osy oqıǵalardy baıandaýshy bas keıipker, qysqasy báriniń beınesi kóz aldyńda bir tizbekte terbelip turady. Aýyldan qashyq, ózen jaǵasyndaǵy «tastandy» qý taqyrdy zańdastyryp alǵan Jákeńniń eginin nege qarǵalar basyp aldy? Al olardy aıaýsyz jazalaǵan soń, Saryesikte qarǵa túgil, basqa qustardyń qalmaýy neniń belgisi? Keler jyly sýǵa ketip ólgen Ádil balanyń denesi nege tabylmady? Bizdińshe, jazýshynyń negizgi aıtar oıy osy úsh suraqtyń tasasynda tur. Basqasyn emes, tek Ádildiń denesiniń tabylmaı qalýynyń jaýabyn bylaısha túsindire alamyz. Joǵaryda eski ańyzda, ıaǵnı Qabyl men Ábil oqıǵasynda eki qarǵa talasyp qalyp, bireýi ekinshisin óltirip, jerge kómip tastaıtynyn aıttyq. Adamdardyń ólgen adamdy kómýdi dástúrge aınaldyrýy osy ańyzdan bastaý alady. Eger marqumnyń táni jerge kómilmeı qalsa, onyń rýhy shat bolmaıdy deıtin kóne zamannan kele jatqan senimdi eskersek, «Qarǵa» áńgimesinde Ádildiń denesiniń tabylmaýy – qarǵalardyń qarǵysymen tikeleı baılanysty. Iаǵnı sol oqıǵada eń kóp qaıǵyryp, azap shekken bozym balanyń bul ómirdegi talqanynyń erte taýsylǵany azdaı, tym bolmaǵanda, ólgen soń rýhy da shat bolmady, katarsıs jaǵdaıyna jetken joq...
«Qarǵa» áńgimesin oqyp shyqqan soń basymyzǵa kelgen alǵashqy oılar osy boldy. Bastysy, jazýshy bas keıipker keshken sezim-kúılerdi oqyrmanǵa tógip-shashpaı jetkizip bergen.