Mańǵystaý oblysynda buǵan deıin «QazAgro» ulttyq basqarý holdıngi» AQ-qa qarjylandyrýǵa usynylǵan 5 jobanyń birde-bireýi qarjylandyrylǵan joq. Birqatary komıssııadan ótpeı qalsa, endi bireýleri komıssııadan ótkennen keıingi qarjylandyrý sheshimi alynǵanǵa deıingi merzim uzaqtyǵynan zardap shekti deýge bolady.
Mańǵystaý óńirinde mal sharýashylyǵynyń mańyzy zor. Osyǵan oraı oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Kúzembaı Erǵalıevti áńgimege tartqan edik.
– Kúzembeı Erǵalıuly, Mańǵystaý aımaǵynyń aýyl sharýashylyǵy degende aýyz toltyryp aldymen aıtarymyz – mal sharýashylyǵy. Áıtse de, osy salanyń ózi tolyqqandy túledi dep aıta almaımyz. Nege?
– Mańǵystaý oblysyndaǵy óndiriletin aýyl sharýashylyǵy jalpy ónimniń 80-55 paıyzyna deıin osy mal sharýashylyǵynyń úlesinde. Mal degende, babamyzdan kásip bolǵan dástúrli – jyl boıy tabıǵı jaıylymda baǵyp-kútýge negizdelgen qoı, jylqy, túıe bar. Statıstıka málimetteri oblysta 450 myńǵa tarta qoı-eshki, 50 myńǵa jýyq túıe, 60 myńdaı jylqy, 15-16 myń qaraly múıizdi iri qara bar degendi aıtady. Sıyr, shoshqa, qus jáne egin sharýashylyǵy, onyń ishinde dándi daqyldar men mádenı mal azyǵy sharýashylyǵy bizde tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna baılanysty damymaǵan. Damydy degen mal sharýashylyǵyn odan ári tolyqqandy túletý úshin aıaqqa tusaý bolyp turǵan birneshe qıyndyqtar bar. Mal bolǵan soń oǵan birinshi jaıylym, ekinshi sý kerek. Mal jyl boıy tabıǵı jaıylymda baǵylatyndyqtan jaıylym jetispeıdi. Jaıylym jetispeıdi degende jalpy jer joq emes, biraq mal sharýashylyǵyna jaıylymǵa paıdaǵa jaramdy jer joq. Keńsharlar tarap, el úlesterin alǵan kezeńde «jer jetedi ǵoı» degen oımen jer alý máselesine mán bergen joq. Endi sharýashylyq aınalasyndaǵy jerlerdi ózge sýbektiler satyp, ne uzaq merzimge paıdalanýǵa aldy da, maldyń órisi taryldy. Mysal úshin bir qoıǵa 4 gektar jer qajet bolsa, bizde osynsha jerde 15-20 shartty qoıdan kelip tur. Sondaı-aq, sharýagerler áý basta malymen sý kózderin saǵalaǵandyqtan, qazir qudyq mańdary túgel tozyp bitti. О́simdik óz tuqymynan kóbeıe almaı sıredi, topyraq erozııaǵa ushyrady. Maldyń jegeni bylaı tursyn, «tuıaq kesti» degendeı, olardyń tuıaǵynyń ósimdik tamyryna tıgizetin áseriniń ózi orasan. Bulaı jalǵasa berse, endi 4-5 jyldan soń Mańǵystaýda mal jeıtin shóp mólsheri 40-50 paıyzǵa deıin tómendep ketýi múmkin. Ekinshi qıyndyq – sý kózderiniń jetispeýi. О́ńirde jerdiń betinde paıdaǵa jaramdy sý kózderi joq. Negizgi jol – tuzdylyǵy tómen jerasty sýlaryn qudyq qazý arqyly paıdalaný. Keńestik kezeńde solaı boldy da. Qudyqtarǵa qurmet erekshe boldy, olardy kútip-ustaý úshin kóptegen jumystar, jaǵdaılar jasaldy. Oblysta arnaıy mamandanǵan 3 mekeme osy baǵytta jumys jasaǵan bolatyn. Qazir olar tarady, maldyń 99 paıyzy jekemenshikte, al mal Ústirt qyratyndaǵy jazǵy-kúzgi jaılaýǵa shyǵýyn qoıdy. Júzdegen qudyqtar qaraýsyz qaldy. Shopan-baqtashylar kóship-qonbaıtyn «otyryqshylyq» kásipke beıimdeldi. Bular bylaı qaraǵanda jeńil kóringenmen, as-sýyn jerden aıyratyn maldy ósirý úshin asa mańyzdy jaǵdaı bolyp tabylady. Memleket tarapynan qolǵa alynǵan «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda jaıylymdy sýlandyrý degen úlken másele kóterilgen. Ol óz deńgeıinde júrgiziletin bolsa, úmitimizdi biraz tiriltetin túri bar. Mańǵystaýda mal basyn, ónim óndirýdi molaıtý úshin jaıylymdardy sýlandyrý, qudyq qazý arqyly tyń jaıylymdardy ıgerý kerek. Qazirgi tańda biz qudyq qazýdyń 5 túrli nusqasyn daıyndap, usynyp otyrmyz. Osy qıyndyqtardy sheshý joly tabylyp jatsa, Mańǵystaýda mal basyn 30-35 paıyzǵa ósirýge, ónim óndirýdi molaıtýǵa múmkindik bar. Al, joǵaryda aıtylǵan sıyr, shoshqa, ásirese, qus sharýashylyǵyn damytýǵa ynta bildirgen ınvestorlar boldy, biraq olar esepteı kele ónimniń bizde óndirilgendegi ózindik qunyn tıimsiz dep baǵalap, isti qolǵa alǵan joq. Qazirgi tańda «QazAgro» arqyly qus, jylyjaı sharýashylyǵyn damytý jónindegi jobany sóz etýdemiz. Aqyryn aldaǵy ýaqyt kórsetetin bolady.
– Buryn Fort-Shevchenkoda teńizden balyq aýlaıtyn kemeleri bar, qural-jabdyqtary túgel, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtylý deńgeıi óte joǵary «Mańǵystaýrybholodflot» degen úlken mekeme bolǵany belgili. Búginde ol joq. Qazirgi mańǵystaýlyqtar «telegeı-teńiz jaǵasynda otyryp, ernimizge balyq tımeıdi» degen ráýishtegi áńgimeni kóp aıtady. Bul sharýashylyq júrgizýdegi olqylyq pa, álde orynsyz naz ba?
– Balyq aýlaý kásipshiligin damytý – ońaı is emes, tájirıbege, ǵylymǵa negizdeletin sharýa. Onyń balyqty aýlaý jáne ósirý syndy eki baǵyty bar. Dúnıejúzilik tájirıbe qory azaıyp, ekonomıkalyq ónimdiligi tómendeıtin bolǵandyqtan, balyqty aýlaýdy emes, ósirip, halyqqa usynýdy qolaılaıdy. Bizde uıymdasqan balyq kásipshiligi joq, al jaǵalyq balyq aýlaý jeke kásipkerler kúshimen ǵana qolǵa alynýda. Aldymen bilek sybana kiriskenderdiń ózi eleýli qıyndyqtarǵa tap bolyp jatyr. Balyq baılaýly turǵan qoı emes, ony qaı jerden qalaı aýlaıtynyn biletin kásibı maman kerek jáne jetkilikti qarajat qajet. Sheteldik tájirıbelerdi zerdeleýdiń de zııany joq. Jasyratyny joq, oblysta balyq sharýashylyǵynyń deńgeıi tómen bolǵanymen osy isti damytsam degen kásipkerlerdiń yntasy men qyzyǵýshylyǵy bar. Ashyq teńizden balyq aýlaýdyń qıyndyǵy aıtpasa da belgili. Sondyqtan ony jeke adamdar kúshimen damytý múmkindigin kórip otyrǵanym joq. Al taýarlyq balyq ósirýdi mindetti túrde órkendetý qajet dep oılaımyn. Mańǵystaý oblysynda osy baǵyttaǵy alǵashqy qadam retinde «Osetra-Araldy» degen joba 2012 jyly qolǵa alynǵan bolatyn, sharýashylyq júrgizýdegi tájirıbeniń azdyǵyna, ózge de kedergilerge baılanysty áli iske qosyla qoıǵan joq. 2014 jyly atalmysh jobanyń kóshi túzelip, jolǵa túsip ketse, balyq kásipshiligimen aınalysýǵa ynta bildirýshiler sany artatynyna senim mol.
– Oblys turǵyndarynyń etpen qamtylýy qalaı? Mańǵystaýǵa syrttan et ákeline me?
– О́ńirdegi maldy jan basyna shaǵatyn bolsaq, bir adamǵa 4-5 qoıdan keledi. Bul az mal emes. Elimizdiń Taǵam akademııasynyń málimeti boıynsha, jeke adam jylyna barlyq et túrlerin qosa eseptegende 29,5 kg. shamasynda et tutynady. Mańǵystaýda jergilikti jerdegi maldyń ózimen halyqty kem degende 50 paıyz etpen qamtyp otyrmyz desek, artyq aıtqandyq emes. Syrttan tirileı ákelinip, osynda soıylǵan maldy qosa eseptegende, turǵyndardy 70 paıyzǵa etpen qamtamasyz etip otyrmyz deýge tolyq negiz bar. О́ńirge shetten vagondap et ákelinbeıdi, kórshi oblystardan avtokólikpen ákelingen mal sany bizge belgili. Tek qus etteri ǵana respýblıkamyzdyń basqa oblystarynan jáne shetelderden tasymaldanady. Mańǵystaýda qaı bazar, qaı dúkenge bas suqsańyz da etsiz turǵan sóreni kórmeısiz. Demek, bul ettiń barlyǵynyń, jetkiliktiliginiń dáleli.
– Sala kásipkerleriniń memlekettik qoldaýlardy qajetine jaratý deńgeıi qandaı?
– Úkimet tarapynan kórsetiletin qoldaýlar aıasy keń. Biraq jergilikti halyq arasynda túsinik, úgit-nasıhat júrgizý deńgeıimiz tómen. Sýbsıdııa surap kelgen kásipkerdi keri qaıtaryp jibergen kezimiz bolǵan emes, kerisinshe suranys berip, keıin bas tartý faktileri bar. Mańǵystaý oblysynda buǵan deıin «QazAgro» ulttyq basqarý holdıngi» AQ-qa qarjylandyrýǵa usynylǵan 5 jobanyń birde-bireýi qarjylandyrylǵan joq. Birqatary komıssııadan ótpeı qalsa, endi bireýleri komıssııadan ótkennen keıingi qarjylandyrý sheshimi alynǵanǵa deıingi merzim uzaqtyǵynan zardap shekti deýge bolady. Mańǵystaý oblysynda agroónerkásip keshenin damytýdy qarjylaı qoldaý maqsatynda «QazAgronyń» 4 salalyq qarjy ınstıtýttary jáne jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn «Mańǵystaýagroservıs» JShS-i qyzmet etedi. Osy seriktestiktiń qarajaty turǵyndar úshin qoljetimdi. Sebebi, onyń alý múmkindigi jergilikti aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıyna yńǵaılastyrylǵan. Al basqa qarjy ınstıtýttarynyń talap-erejeleri aýyldyqtardyń ahýalymen, jergilikti aýyl sharýashylyǵynyń ereksheligimen sáıkespeı jatatyn tustary az emes. Bizdiń aımaǵymyzda, jalpy elimizde negizgi aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshiler – jeke úı jáne sharýa qojalyqtary. Aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin aldymen osy sýbektilerge qarjylaı qoldaý kórsetýimiz, qarjy ınstıtýttary kómekteriniń osylarǵa qoljetimdi bolýyna jol ashýymyz qajet dep esepteımin. Biraq, ókinishtisi sol – bizde baǵdarlamalardyń talaptary shaǵyn, orta, ortany iri bızneske aınaldyrýǵa asyǵatyndaı. Áıtse de, qarjy ınstıtýttarynyń oblys aýyl sharýashylyǵy kásipkerlerine bergen kómekteri joq dep aıta almaımyz. Memleket tarapynan bólingen qarjyny durys uıymdastyryp, sharýagerdiń qolyna ońaılyqpen túsetindeı etip qarastyrsa, istiń kózin tabatyn isker, usynaqty azamattar el arasynan tabylatyny anyq.
– Mańǵystaýda asyl tuqymdy mal ósirý isi qalaı jolǵa qoıylǵan? Aldymen olardyń «asyl tuqymdy» ekenin anyqtaý qajet qoı. Oǵan qalaı qol jetkizip otyrsyzdar? Iаǵnı, qandaı da bir ǵylymı-zertteýler júrgizile me?
– Oblysymyzda asyl tuqymdy 21 sýbekti bar. Onyń 13-i jylqy, 4-ýi qoı, onyń ishinde ekeýi etti-maıly edilbaı, qalǵan ekeýi qarakól qoıyn ósirýge beıimdelgen. Túıe túligin ósirýmen aınalysatyn 4 sharýashylyqtyń ekeýi, qazaqsha aıtqanda, qazaqtyń ińgen túıesin, ekeýi bir órkeshti arýana túıe ósirýmen shuǵyldanady. О́ıtkeni, bul qazirgi asyl tuqymdy maldy anyqtaý baǵytyndaǵy úlken kemshilik deýge bolady. Asyl tuqymdy sharýashylyqqa ótý úshin ǵylymı qamtylý buryn bolǵan, qazir joq. Ǵalymdar 5 jyl boıy jumys jasap, maldyń tegin, ónimdiligin, ónim sapasyn zerttep, onyń asyl ne jaı tuqym ekenin anyqtaıtyn, dáleldeıtin de sosyn baryp usynys beretin. Qazir tek menshik ıesiniń qujattar jasaqtap, tirketýi jetip jatyr. Mańǵystaý oblysynda agroónerkásip salasy boıynsha birde-bir ǵylymı qyzmet kórsetý sýbektisi joq. Maldy zerttemeı, tek asyl tuqym retinde tirketý – asyl tuqymdy maldy ósirmeıdi, qunyn ketiredi. Jumys júrgizýdiń bul ádisi, asyl maldy san jaǵynan kóp etýi múmkin, biraq sapa jaǵynan kúnderdiń kúninde opyndyratyny anyq jáne osylaı jalǵasa beretin bolsa, bul baǵytqa memleketten bólingen qyrýar qarjy túptiń túbinde nátıje bermeı qalýy da ábden múmkin. О́ńirde asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn uıymdastyrǵanda óziniń tabıǵatyna, ereksheligine mán berip otyrmyz. Biz asyl tuqymdy maldy iriktep, óz aldyna damytý úshin burynǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizetin tájirıbeni qaıta engizýimiz qajet dep oılaımyn.
– Mal ónimderi – teri men jún biz úshin qajetsiz qoqysqa aınaldy. Iriktegenin tıyn-tebenge alyp ketken sheteldik pysyqtardan baǵasy birneshe ese qymbat ton retinde qaıta satyp alamyz. Teri-tersek, jún-jurqamyzdy kádege jaratý múmkindigimiz qanshalyqty?
– Bul da aýyr másele. Bul baǵytta da biraz jumystanyp kórdik, biraq nátıje shyǵara almaı otyrmyz. Iran, Túrkııa elderinde teri men júndi óńdep, odan ónim shyǵarý isi damyǵan. Osy eldegi kásipkerlermen baılanys jasap baıqaǵanymyzda, bizdiń aımaqtan alynǵan terimen olardyń fabrıkasy tek 1-2 aı ǵana jumys jasap, qalǵan ýaqytta jumyssyz turýy kerek eken. Bul olar úshin árıne, tıimsiz. Sondaı-aq, teri ónim retinde qundy bolmaǵandyqtan bolar, bizde terilerdiń sapasy óte nashar – jyrtylǵan, julynǵan bolyp keledi. Irandyqtar biz usynǵan teriniń 70 paıyzyn jaramsyz dep tapty. Qoıdyń qylshyq júninen jasalatyn ónim túri sanaýly bolǵandyqtan, oǵan suranys joq. О́zimizdiń negizgi qylshyq júndi qoı men túıe ósiretin kórshiles Atyraý, Oral, Aqtóbe, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynyń málimetin jınaqtap qarasaq, jylyna 4,6 myń tonna qoıdyń qylshyq júnin, 550 tonnadaı túıe júnin óndiredi ekenbiz. Qytaıǵa tasymaldaıtyn jeke kásipkerlerdiń jumysy asa aýqymdy emes. Bul aımaqtaǵy, tipti, elimizdegi jún men teri máselesin sheshpeıdi. Sondyqtan, Aqtóbedegi júndi alǵashqy óńdeý fabrıkasyn qalpyna keltirý qajet.
– Mańǵystaýda aýyl sharýashylyǵynyń deńgeıi qandaı dep oılaısyz?
– Qolda bar múmkindik shegindegi damý deńgeıi meni qanaǵattandyrady. Al bizdiń ishki múmkindigimizdi saralap qaraıtyn bolsaq, tómende jatyrmyz. Jasalatyn jumys kóp, halyqtyń umtylysy bar, jaıylym men jerdiń astynda sý bar, memleket qoldaýy bar – osynyń bárin qosyp qarasaq, biz tómendemiz. Mol múmkindikti paıdalanyp otyrǵanymyz joq. Sońǵy 3-4 jylda memleket aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵytynda biraz sharýalardy qolǵa aldy, biraq onyń halyqqa qoljetimdiligi máselesi kúrdeli bolyp tur. Qarjy júrgen jerde úreı júredi, qazir kez kelgen tıisti oryndar osy qarjyny halyqqa qalaı jetkizemin dep emes, osydan aman-saý qalaı qutylamyn dep oılaıtyn tárizdi. Múmkin bolsa, bir-birine ysyryp tastaýǵa, sol arqyly jaýapkershilikten sytylyp shyǵýǵa qushtar. Munyń saldary memleketten bólingen qarjyǵa sharýagerdiń qol jetkizýin qıyndatyp jiberip otyr. Sheti joq qaǵaz, qujat jınaý, kezek kútý, anyqtamalar tapsyrýǵa kásipkerdiń, sharýagerdiń ýaqyty da, qulqy da bola bermeıdi. Memleketten berilgen qoldaý halyqqa kidirissiz jetip, is rasynda sol deńgeıde júretin bolsa, biz kóp nátıjege qol jetkizgen bolar ma edik? Osy turǵydan kelgende biz qolda bar múmkindikten qalys qalyp kelemiz. Damý deńgeıimizdi de osy baǵammen esepteýge bolady. Halyqtyń tamaǵy, kıimi aýyl sharýashylyǵy salasynyń moınynda. Sondyqtan, salanyń damýyn aqsatýǵa quqymyz joq. Qashanda jumysymyzdyń arqaýy, ózegi osy oı bolyp keledi.
Áńgimelesken
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.