Elordadaǵy Ulttyq Akademııalyq kitaphanada Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń qatysýymen «Azattyq jolyndaǵy aqtańdaqtar: asharshylyq zardaptaryna shynaıy tarıhı kózqaras» taqyrybyna arnalǵan dóńgelek ústel ótti, dep jazady Egemen.kz
Is-shara barysynda otandyq jáne sheteldik belgili ǵalymdar qazaq dalasyndaǵy asharshylyqtyń zardaby, sebebi men saldary týraly pikir bildirip, osy baǵyttaǵy máselelerdi keńinen talqylady.
Máýlen Áshimbaev óz sózinde asharshylyq taqyrybyn saıasılandyrmaı, oǵan ǵylymı turǵydan qaraýdyń mańyzdy ekenin aıtty. «Asharshylyq tek qazaq halqynyń ǵana basyna túsken náýbet emes, bul barsha adamzattyń alapat gýmanıtarlyq qasireti dep aıtýǵa bolady. Sol sebepti, asharshylyq taqyrybyn saıasılandyrmaı, eń aldymen, oǵan ǵylymı turǵydan qaraǵanymyz abzal», – dedi Senat Tóraǵasy.
Sondaı-aq, ol obektıvti ǵylymı qorytyndy jasaý úshin sol kezdegi keńestik júıeni tolyq qamtý kerektigin jáne sol tustaǵy bolshevıktik bıliktiń maqsaty, jospary qandaı boldy, ony qalaı júzege asyrdy, qandaı qatelikteri boldy degen saýaldarǵa naqty jaýap izdeý qajettigin tilge tıek etti. О́ıtkeni alapat ashtyqqa ujymdastyrýdyń daıyn emes ortada júrgizilýi, josparlaý isinde jergilikti jerdiń turmys-tirshiligi men sharýashylyǵy eskerilmeýi jáne sol kezdegi rejımniń kózdegen maqsatqa jetý úshin adam ómirin esepke almaýy sııaqty ozbyr saıasattyń zardaby tıgeni sózsiz. Totalıtarlyq rejımniń osyndaı saıasaty Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan elderdiń bárinde júrgizilgeni málim.
«Qazaqstanmen qosa, Ýkraına, Belarýs, Moldova, Reseıdiń birneshe aımaǵy, onyń ishinde Edil boıy, Soltústik Kavkaz halqy ashtyqqa ushyrady. Osy turǵydan alǵanda, ashtyqty belgili bir ultqa qarata jasalǵan qylmys dep aıtýǵa kelmeıtin shyǵar. Bul – eń aldymen, sol kezdegi bılik júıesiniń qate saıasatynyń aýyr saldary. Asharshylyq – Keńes Odaǵynyń quramynda ómir súrgen halyqtardyń ortaq tragedııasy degenimiz oryndy», dedi Máýlen Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat Tóraǵasy asharshylyq Keńes úkimeti kezinde jabyq taqyryptardyń biri bolǵanyn, tek táýelsizdiktiń arqasynda Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtar memlekettik deńgeıde kóterile bastaǵanyn aıtty. Sondaı naqty jumystardyń nátıjesinde 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilengeni belgili. «Bıyl 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqqa 100 jyl tolyp otyr. Alapat náýbettiń 30-jyldardaǵy ekinshi kezeńine de 90 jyldyń júzi boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda osy taqyrypqa toqtalyp, tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin muqııat zertteý kerektigin aıtqan bolatyn. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıli belesinde memleket tarapynan bul máselege basymdyq berilýi óte oryndy», – dedi Senat Tóraǵasy. Ol asharshylyq taqyrybyn kóterý egemendiktiń qadirin tereń túsiný, birtutas táýelsiz ulttyq sana qalyptastyrý jáne tarıhtan taǵylym alý úshin kerek ekenin aıtty.
«Bul taqyryp, eń aldymen, Táýelsizdigimizdi nyǵaıtý úshin qajet. О́ıtkeni, qazir álemdik ahýal óte kúrdeli jáne qubylmaly ekenin kórip otyrmyz. Kún ótken saıyn qarama-qaıshylyqtar tereńdep, túrli qaqtyǵystar qarqyn alyp keledi. Elimizdiń egemendigine de tónetin syn-qaterler joq emes. Dál osyndaı jaǵdaıda Táýelsizdigimizdi myzǵymastaı berik etý – bizdiń basty mindetimiz. Sol úshin onyń qadirine jete bilýimiz qajet. Al, Táýelsizdikti qadirlep, ulyqtaý tól tarıhymyzdy jáne onyń sheshýshi kezeńderin tereń tanýdan bastalady», dedi Máýlen Áshimbaev.
Odan bólek, Senat Tóraǵasy tarıhty daýryqpa daý úshin emes, damylsyz damý úshin paıdalanýdyń mańyzy zor ekenine nazar aýdardy. Rasynda, keshegimiz arqyly búginimizdi bederlep, bolashaǵymyzdy baǵdarlaı alamyz. Sol arqyly ult retinde jolymyzdyń dańǵyl bolatyny anyq.
«Bizdiń asharshylyq taqyrybyn jańasha zerdeleýimizdiń sebebi osy atalǵan faktorlardan bastaý alady. Prezıdentimizdiń bul máseleni kóterýiniń negizgi mán-mańyzy da osynda jatyr. Osy rette birinshi kezekte, ǵylymı kózqarasqa basymdyq berýimiz kerek. Sebebi, halqymyzǵa asharshylyqtyń ashy aqıqatyn ǵalymdarymyz ǵana ashyp, dáleldi túrde jetkize alady. Jalpy, tarıhı taqyryptarǵa qatysty qoǵamdyq oı ǵylymı pikirge negizdelýi kerek», dedi Máýlen Áshimbaev.
Senat Tóraǵasy osyǵan oraı otandyq tarıhshy ǵalymdarǵa úlken jaýapkershilik júkteletinin aıtyp, náýbet jyldardyń ashylmaı, tasada qalǵan tustary áli de bolsa kóp ekenine nazar aýdardy. Ol bul jumysta tarıhı faktilerge súıengen tereń ári jan-jaqty zertteýler kerektigine de basa mán berdi.
Sondaı-aq, osy baǵytta tıisti arhıv derekterine, onyń ishinde kórshiles elderdegi materıaldarǵa qol jetkizýdiń, olardy júıeleý jáne muqııat zerdeleýdiń, óńirlermen, ondaǵy asharshylyq taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdarmen tyǵyz baılanys ornatýdyń jáne ashtyqty bastan keshken kýágerlerdiń estelikterin jınaqtaýdyń mańyzy zor ekenin aıtty. Máýlen Áshimbaev aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy qundy zertteýler ǵylymı ortada ǵana qalyp qoımaı, qoǵamda keńinen dáriptelýi kerektigin de aıtyp ótti.
«Bul rette jas aýdıtorııaǵa basymdyq bergen jón. Memleket basshysy 30 jyldyq mereıtoıdy atap ótýge arnalǵan jıynda sharalar negizinen jastarǵa arnalýy kerek ekenin aıtty. Sebebi, barlyq bastama bolashaq urpaqtyń ıgiligi úshin iske asyrylýda. Asharshylyq taqyrybynda da biz osy ustanymnan aınymaýymyz kerek», degen Senat Tóraǵasy asharshylyq taqyrybyn zertteýde jas ǵalymdardy da keńinen jumyldyrýdyń mańyzdy ekenin aıtty.
О́z kezeginde Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov 1921-1922 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy asharshylyq taqyrybynda baıandama jasap, zobalańnyń sebepterine jáne onymen kúres jumystaryna toqtaldy. Al, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil asharshylyq fenomenin zertteýdiń teorııalyq jáne ádisnamalyq máselelerine nazar aýdardy.
«Qazaqstandyq qoǵamnyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý – ulttyq tarıhtyń qaıshylyqsyz, júıeli, defragmentasııalanǵan jáne «aqtańdaqtardan» arylǵan kartınasyn jasaý mindetteriniń biri. Keńestik kezeńniń, ásirese, onyń alǵashqy onjyldyqtarynyń tarıhyn obektıvti zerdeleý bizge qazirgi qazaq ultynyń qalyptasý qısyny men tetigin, qazaq halqynyń beıimdelý jáne jańǵyrtý strategııalaryn neǵurlym tolyq túsinýge múmkindik beredi», dedi Erkin Ábil.
Sonymen qatar dóńgelek ústel kezinde asharshylyq taqyrybyn keńinen zerttep júrgen AQSh-tyń belgili tarıhshy ǵalymy Sara Kameronnyń beınebaıandamasy tyńdaldy. Ol qazaq halqynyń basynan ótken asharshylyq densaýlyq saqtaý salasy turǵysynan áli zerttelmegenin aıtty.
«Asharshylyq qazaq halqynyń bolmysyna orasan zor zardabyn tıgizgeni anyq. Qazaqtardyń óziniń tól mádenıetinde mańyzdy rólge ıe bolǵan kóshpeli ómir saltynan bas tartýynan týra keldi», dedi Sara Kameron.
Odan bólek, jıyn barysynda Talas Omarbekov, Berik Ábdiǵalıuly, Smaǵul Elýbaı, Beıbit Qoıshybaev jáne taǵy basqa ǵalymdar baıandama jasady. Jıyn qorytyndysy boıynsha arnaıy usynymdar ázirlenip, tıisti memlekettik organdarǵa joldandy.
Is-sharaǵa elimizdiń bir top ǵalymdarymen birge Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov, Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva jáne BAQ ókilderi qatysty. Aýqymdy jıyn Parlament Senatynyń, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen ótkenin aıta ketken jón.