Magıstrler men PhD doktorlar daıyndaý – bilim berý salasyn ǵylymı negizde jańǵyrtýǵa jol ashady. Bul týraly Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Damyǵan básekege qabyletti memleket bolý úshin biz joǵary bilimdi ult bolýǵa tıispiz», dep atap kórsetken. Bul keleshekte eńbek narqy talap etetin maman daıyndaý kerektigin meńzeıdi. Onyń ishinde, zaman aǵymynyń qandaıyna bolsa da tótep beretin jáne adam kapıtalynyń básekelestik qabilettiligin qamtamasyz etýde matematıka men ınformatıka mamandaryn ázirleý qajettigi de jatqany anyq.
Magıstrler men PhD doktorlar daıyndaý – bilim berý salasyn ǵylymı negizde jańǵyrtýǵa jol ashady. Bul týraly Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Damyǵan básekege qabyletti memleket bolý úshin biz joǵary bilimdi ult bolýǵa tıispiz», dep atap kórsetken. Bul keleshekte eńbek narqy talap etetin maman daıyndaý kerektigin meńzeıdi. Onyń ishinde, zaman aǵymynyń qandaıyna bolsa da tótep beretin jáne adam kapıtalynyń básekelestik qabilettiligin qamtamasyz etýde matematıka men ınformatıka mamandaryn ázirleý qajettigi de jatqany anyq.
Elimiz 2010 jyly álemdik ortaq bilim berý keńistigine ený maqsatynda Eýropa elderiniń bilim berý júıesin úılestiretin Bolon úderisine kirdi. Bul qadam HHI ǵasyr basyndaǵy bilim berýdegi basty júıeli ózgeris bolyp tabylady. Bolon úderisi – basqa elderdiń dıplomdaryn moıyndaý, oqytýdyń tehnologııalary men ádistemeleri, tájirıbe almasýda úlken múmkindikterge jol ashady. Munymen qatar, ol stýdentterdiń óz betinshe talpynysy men belsendiligin, ǵylymı jáne ádistemelik jumystardyń júıeli júrýine múmkindik beredi. Bul oqytýshylardy jınaqylyqqa jumyldyrýdy, oqý oryndarynyń materıaldyq jáne tehnıkalyq bazalaryn jańartýdy talap etedi. Osy ózgeriske oraı, joǵary jáne joǵary oqý oryndarynan keıin bilim berý mamandyqtary jiktemesi birneshe topqa bólinedi. Onyń negizgileri – bilim berý jáne tabıǵı ǵylymdar bolyp tabylady. Matematıka men ınformatıka, sol sekildi, fızıka, bıologııa, hımııa, tarıh, geografııa, t.b. mamandyqtardaı osy eki topqa jatady. Biz onda aıtqan barlyq mamandyqtar boıynsha daıyndaý eki baǵytta – bilim berý jáne tabıǵı ǵylymdar boıynsha baklavr – magıstr – PhD doktor daıyndaý júıesi iske asyrylady.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan joǵary jáne joǵary oqý oryndarynan keıingi mamandyqtardyń jańa jiktemesi bilim salasyna barynsha ǵylymı turǵydan qaraýdy qamtamasyz etýmen qatar, bilim salasyn zamanaýı talaptarǵa, Bolon úderisine saı damytýǵa múmkindik beredi. Mysaly, mamandyqtardyń burynǵy jiktemesi boıynsha bilim berý baǵytyndaǵy matematıka men ınformatıka jiktemesi pedagogıka tobyna jatqyzylatyn. Al, jańa jiktemede matematıka men ınformatıka mamandyqtarynyń aıasy keńeıip otyr. Shyǵys ǵylymy tarıhy men pedagogıkasy boıynsha kórnekti ǵalym Aýdanbek Kóbesovtyń jurtshylyqqa, ásirese, matematıkter qaýymyna onyń «Matematıcheskoe nasledıe al-Farabı» («Ál-Farabıdiń matematıkalyq murasy») monografııasy keńinen málim. Bul eńbek óz kezinde aǵylshyn tiline aýdarylyp, shetel Ál-Farabı zertteýshileriniń joǵary baǵasyn alǵan. Iá, aıtýly zertteý Ál-Farabıdiń matematıkalyq eńbekteri júıeli túrde tereń zerdelengen birden-bir qundylyq ekeni ras. Onyń mańyzdylyǵy el bolǵan tusta artpasa, kemigen joq. A.Kóbesovtyń bul eńbegi shetelde, ıaǵnı Amerıkanyń Mıchıgan ýnıversıtetiniń kitaphanasynda sıfrlanǵan kóshirmesi jasalynyp, oǵan ýnıversıtettiń ıelik jasaýda (11 shilde 2007 jyly sıfrlanǵan, barlyǵy 246 bet). Osynyń ózinen-aq qazaq oqymystysynyń keremet bilim, biligin ańǵarýǵa bolady. Buǵan qosa, A.Kóbesovtyń bastamasymen, belsendi qatysýymen jáne ǵylymı redaktorlyǵymen shyqqan Ál-Farabıdiń «Matematıcheskıe traktaty» («Matematıkalyq traktattary»), atty kitabynyń sıfrlanǵan kóshirmesine de sol Mıchıgan ýnıversıtetiniń (1 aqpan 2010 jyly sıfrlanǵan, barlyǵy 523 bet), sol sııaqty, «Kommentarıı k «Almagestý» Ptolemeıa» zerdeli zertteýiniń sıfrlanǵan kóshirmesine Kalıfornııa ýnıversıtetiniń (27 tamyz 2008 jyly sıfrlanǵan, barlyǵy 324 bet) ıelikti iske uıytqylyq jasaýy kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Jalpy, ǵylymı jańalyqtardy bilim salasyna, onyń ishinde bilim berý pánine endirý ońaı dúnıe emes. Ol uzaq ýaqytty, tapjylmaı otyratyn eńbekti, zertteýlerdi talap etedi. Aıtalyq, fızıka ǵylymynyń jalpy bilim berý pánine aınalýyna 300 jyldaı ýaqyt ketken eken. Al, ınformatıka ǵylymynyń pedagogtardyń ǵylymı-ádistemelik zertteýleri negizinde jalpy bilim berý pánine aınalǵanyna 40 jyldaı-aq boldy. Árıne, ǵylymı jańalyqtyń bilim pánine tezirek aınalýy zamanaýı jaǵdaılarǵa, ómir talabyna, ǵylymı-ádistemelik zertteýlerdiń nátıjesine tikeleı baılanysty. Informatıka ǵylymynyń jalpy bilim berý pánine tez aınalýy, dáýirdiń jedel qarqynyna baılanysty bolsa kerek. Onyń ústine, bilim berý ınformatıkasy bilimdi aqparattandyrýdyń ǵylymı-praktıkalyq turǵyda jańa sala retinde qalyptasýda.
Aıta keterlik nárse, «aqparat» degen ataý – «ınformasııa» degen halyqaralyq ataýdyń qazaq tilindegi dál balamasy dep bilemin. Ony osy ǵasyrdyń bas kezinde bizdiń qazaq jýrnalısteri qalyptastyrdy. Qazirgi kezde «aqparat» ataýy jýrnalıstik ataýdan asyp, ǵylymda, bilimde, tehnıkada, turmysta eń jıi qoldanylatyn boldy.
Matematıka men ınformatıkanyń sapaly bilim berýde mańyzynyń zor ekendigi týraly aıtpasa da túsinikti. Sonymen, bilim berý matematıkasy men ınformatıkasynan maman daıyndaýda ǵylym men bilimdi ıntegrasııalaý úlken ról atqaryp, «ǵylymnan bilimge», «bilimnen ǵylymǵa» sııaqty ıntegrasııalaý jelileri ornyǵyp keledi.
Bilim berý matematıkasy men ınformatıkasy boıynsha maman daıyndaý tek pedagogıka emes, ǵylymı-pedagogıkalyq negizde ádisnamalyq, ádistemelik qaǵıdalarmen qarýlanǵan joǵary dárejeli matematık-ádiskerler (ınformatık), naǵyz matematıkti (ınformatıkti) ázirleýdi qolǵa alý kerektigi týyndap otyr. Bul keleli is bizdiń ınformatıka, matematıka jáne bilimdi aqparattandyrý kafedrasynda tolyǵynan eskerilgen. Bul jumysqa belgili ǵalym-professorlar: D.Jumabaev, A.Asanova, A.Aqyshev, Sh.Bılıalov, M.Qalımoldaev, A.Dúısebaev, taǵy basqa áriptester qoldaýshy bolyp júrgenin atap ketsem artyq bolmas.
Informatıka, matematıka, bilimdi aqparattandyrý kafedrasy Ombynyń, Qazannyń, Novosibirdiń, Krasnoıardyń memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetterimen, Novosibirdegi Reseı Ǵylym akademııasynyń bólimshesi S.Sobolev atyndaǵy matematıka ınstıtýtymen, О́zbekstannyń Ǵylym akademııasynyń matematıka jáne aqparattyq tehnologııalary ınstıtýtymen, Ispanııanyń Santıago de Kompostela ýnıversıtetimen, Túrkııanyń Izmır ýnıversıtetimen, Avstrııanyń Kernten/Vıktor Frankl ýnıversıtetimen yntymaqtastyq kelisimder jasalyp, birlikte bilim berý, ǵylymı izdenister boıynsha jumys jasap kelemiz.
Qoryta aıtqanda, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ulttyq joǵary bilikti mamandarǵa degen talaptaryn barynsha qanaǵattandyrýǵa kúsh salýdamyz. Sonyń ishinde matematıka men ınformatıka boıynsha magıstrler men PhD doktorlar daıyndaý isin zaman suranysyna saı oryndaý basty mindet bolyp tur. Bul ınformatıka pánin ómir mánine aınaldyrýdaǵy batyl qadam dep bilemiz.
Esen BIDAIBEKOV,
Abaı atyndaǵy qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń
kafedra meńgerýshisi, professor.