2013 jylǵy 13 jeltoqsan, Astana qalasy
Memlekettik qupııalardy qorǵaý máselelerin retteıtin zańnamanyń keıbir normalaryn qylmystyq sot isin júrgizýde qoldaný týraly
Memlekettik qupııalardy qorǵaý máseleleri jónindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyn durys jáne birkelki qoldaný maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi:1. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1999 jylǵy 15 naýryzdaǵy № 349-1 «Memlekettik qupııalar týraly» Zańynyń (budan ári – Memlekettik qupııalar týraly Zań) 1-babyna sáıkes, halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdeı qabyldanǵan normalaryna qaıshy kelmeıtin áskerı, ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, syrtqy ekonomıkalyq, syrtqy saıası, barlaýshylyq, qarsy barlaýshylyq, jedel-izdestirýshilik jáne ózge de qyzmetti tıimdi júzege asyrý maqsatymen memleket olardyń taratylýyn shekteıtin, memlekettik jáne qyzmettik qupııalardy quraıtyn, memleket qorǵaıtyn málimetter - memlekettik qupııalar dep tanylatyny túsindirilsin.2. 1997 jylǵy 16 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń (budan ári – QK) 172, 173 jáne 386-baptarynda kózdelgen qylmystarmen keltirilgen nuqsannyń mólsheri, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2003 jylǵy 17 shildedegi № 701 qaýlysymen bekitilgen, «Memlekettik qupııalardy quraıtyn málimetterdi jarııa etý nemese joǵaltý saldarynan Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigine nemese memlekettik organdar men uıymdardyń múddelerine keltirilgen nemese keltirilýi múmkin zııannyń, sondaı-aq málimetter kózderiniń ıesine olardy qupııalandyrý nátıjesinde keltiriletin nuqsan mólsherin anyqtaý erejesine» (budan ári - Ereje) sáıkes belgilenedi.3. Nuqsan mólsherin anyqtaýdy memlekettik organnyń nemese uıymnyń memlekettik qupııalardy qorǵaý jónindegi turaqty jumys isteıtin komıssııasy (budan ári - TJIK) qylmystyq is boıynsha sotqa deıin is júrgizý satysynda júzege asyrady. Uıymda TJIK bolmaǵan jaǵdaıda nuqsan mólsherin anyqtaýdy málimet joǵalǵan nemese jarııa etilgen uıymdaǵy basshynyń buıryǵymen qurylatyn saraptama komıssııasy (budan ári - saraptama komıssııasy) júrgizedi. 4. Qylmystyq is boıynsha nuqsannyń mólsherin anyqtaý kezinde TJIK nemese saraptama komıssııasy Erejeniń 8-tarmaǵyn basshylyqqa alýy kerek. Erejeniń 9-tarmaǵyn qoldanǵan jaǵdaıda, TJIK nemese saraptama komıssııasy Erejeniń 8-tarmaǵynda kórsetilgen kórsetkishterdi óz qorytyndysynda osy kórsetkishterdiń negizderi men dálelderin kórsete otyryp, mindetti túrde eskerýge tıis. 5. Qylmystyq prosesti júrgizýshi organ saraptama komıssııasynyń aldyńǵy qorytyndysy jetkiliksiz negizdelgen ne onyń tujyrymdary kúmán týdyrǵan jaǵdaılarda nuqsan mólsherin anyqtaý jóninde qaıtadan saraptamalyq zertteý taǵaıyndaıdy, saraptamany júrgizý vedomstvoaralyq saraptama komıssııasyna tapsyrylady. Kórsetilgen komıssııanyń quramy memlekettik qupııalardy quraıtyn málimettermen jumys isteý jóninde ókilettikter berilgen Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik organdary TJIK nemese saraptama komıssııalary múshelerinen qurylady.6. QK-niń 172, 173 jáne 386-baptarynda kózdelgen aýyr saldarǵa shet elderdiń arnaıy qyzmetteriniń, terrorıstik jáne ekstremıstik uıymdardyń nemese uıymdasqan qylmystyq toptardyń ıeligine málimetterdiń kóshýin, Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıası múddelerine nemese ulttyq qaýipsizdigine keltirilgen nuqsandy, qylmystyq áreketterdiń saldarynan ǵalamdyq ǵylymı zertteýlerdiń, memlekettik is-sharalar men halyqaralyq kelissózderdiń ótkizilmeı qalýyn, rejımdik obektiniń kóshirilýin, quqyq qorǵaý jáne arnaıy memlekettik organdar qyzmetkerleriniń, osy organdarǵa qupııa járdem kórsetetin (kórsetken) adamdardyń, sondaı-aq olardyń otbasy músheleriniń qaza tabýyn, densaýlyǵyna aýyr zııan keltirilýin ne qamaýǵa alynýyn jáne t.s.s. jatqyzǵan jón.7. Qylmystyq is boıynsha is júrgizý memlekettik qupııalardy qorǵaý máselelerin retteıtin zańnama qatań saqtala otyryp júzege asyrylýǵa tıis. Eger qylmystyq is materıaldarynda memlekettik qupııany quraıtyn málimetter bolǵan jaǵdaıda, qylmystyq prosesti júrgizýshi organ, olarǵa qol jetkizýdi shekteý týraly tıisti qaýly shyǵaryp, qylmystyq proseske qatysýshylardy bul týraly jazbasha habardar etýge jáne olarǵa osyndaı málimetterge qol jetkizý tártibin túsindirýge tıis.Tıisti ruqsaty joq adamdardyń memlekettik qupııalardy quraıtyn málimettermen zańsyz tanysý múmkindigin boldyrmaý maqsatynda, memlekettik qupııalardy qamtıtyn qylmystyq is materıaldaryn qupııa emes materıaldardan bólek iske (jeke tomdarda) tirkeý usynylady.8. Qylmystyq isterdi talqylaý barlyq sottar men barlyq sot satylarynda ashyq júrgiziledi. Memlekettik qupııany qorǵaý múddelerine qaıshy kelgen jaǵdaılarda sot talqylaýynyń jarııalylyǵyn sot qaýlysynyń negizinde shekteýge bolady. 1997 jylǵy 13 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń (budan ári – QIJK) 29-babynyń 1-bóliginde jabyq sot talqylaýyn júrgizýdiń basqa da negizderi kózdelgen. Onda kórsetilgen tizbe túpkilikti bolyp tabylady jáne keńinen túsindirýge jatpaıdy.Qylmystyq is boıynsha QIJK-niń 29-babynyń 1-bóliginde kózdelgen sot talqylaýynyń jarııalylyǵyn, sonyń ishinde memlekettik qupııalardy qorǵaýǵa baılanysty shekteý negizderi bolmaǵan kezde adamnyń aýyr nemese asa aýyr qylmysty, mysaly bandıtızm, terrorızm jáne t.s.s. jasaýynyń bir ǵana faktisi jabyq sot talqylaýyn ótkizý úshin mán-jaı bolyp tabylmaıdy.9. QIJK-niń 53-babynyń 4-bóliginiń talaptaryna sáıkes, memlekettik qupııalardy quraıtyn málimetteri bar dáleldemeler jabyq sot otyrysynda zertteledi. Oǵan tıisti nysan boıynsha memlekettik qupııalarǵa ruqsaty bar proseske qatysýshylar ǵana qatysady.Memlekettik qupııalarǵa ruqsatty sot otyrysyna deıin sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý jónindegi ýákiletti organ (sot apparaty) – sýdıalarǵa, alqabılerge, sot otyrysynyń hatshysyna jáne sottyń basqa da qyzmetkerlerine qatysty, prokýratýra organdary – memlekettik aıyptaýshyǵa qatysty, ádilet organdary – advokattarǵa jáne qylmystyq prosestiń basqa da qatysýshylaryna qatysty resimdeıdi. Rezervtiń bolmaý sebebi boıynsha nemese zańmen kózdelmegen ózge de negizder boıynsha advokattarǵa memlekettik qupııalarǵa ruqsat berýdi shekteýge jol berilmeıdi.Sot talqylaýy kezinde qorǵaýshy aýystyrylǵan jáne memlekettik qupııalarǵa ruqsaty joq basqa advokat iske qatysqan jaǵdaıda, sot advokat tıisti ruqsat alýy úshin sot talqylaýyn keıinge qaldyrady. Osy rette sottyń qaýlysynda QIJK-niń 321-babynyń 1-bóligine sáıkes, is keıinge qaldyrylatyn merzim, sondaı-aq ádilet organdary advokatqa qatysty memlekettik qupııalarǵa ruqsatty resimdeý týraly máseleni mindetti túrde sheshetin merzim belgilenedi.Tóraǵalyq etýshi memlekettik qupııalardy quraıtyn málimetteri bar dáleldemelerdi jabyq sot otyrysynda zertteý kezinde sot prıstavtarynyń, aıdaýyldardyń jáne sot otyrysyn qamtamasyz etetin ózge de adamdardyń memlekettik qupııalardy jarııa etýine jol bermeıtin sharalardy qabyldaıdy.10. QIJK-niń 29-babynyń 3-bóligine sáıkes, sot úkimi men is boıynsha qabyldanǵan qaýly barlyq jaǵdaılarda, sonyń ishinde jabyq sot talqylaýy ótkizilgen kezde kópshilik aldynda ashyq jarııa etiledi. Bul rette sot úkimderi men qaýlylary memlekettik qupııalardy jarııa etýge jol bermeıtin redaksııada baıandalýǵa tıis. Is boıynsha qabyldanǵan jáne kópshilikke ashyq jarııa etilgen sot úkimi men qaýlysy qupııalandyrylýǵa tıis emes.11. Jedel-izdestirý is-sharalaryn (budan ári - JIISh) uıymdastyrý men ótkizý tásili týraly málimetter Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaıtyn tártippen memlekettik organdar ázirleıtin, qupııalandyrýǵa jatatyn málimetter tizbesi bar vedomstvolyq aktilerge sáıkes qyzmettik nemese memlekettik qupııany quraýy múmkin.Osyǵan baılanysty jedel-izdestirý qyzmeti prosesinde alynǵan materıaldar, olar QIJK erejelerine jáne memlekettik qupııalardy qorǵaý máselelerin retteıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes jınalǵan, tekserilgen jáne baǵalanǵan jaǵdaıda ǵana qylmystyq is boıynsha dáleldeý barysynda qoldanylady.Qylmystyq proseste jedel-izdestirý qyzmetiniń nátıjelerin paıdalaný qajet bolǵan jaǵdaıda qylmystyq prosesti júrgizýshi organ «Memlekettik qupııalar týraly» Zańnyń 22-babynyń jáne QIJK-niń 130-babynyń talaptaryn eskere otyryp, memlekettik qupııalardy quraıtyn málimetterdi qupııasyzdandyrý týraly qaýly shyǵarady.12. QIJK-niń 130-baby 4-bóliginiń talaptaryna sáıkes, qylmystyq izge túsý organdary jedel-izdestirý qyzmetiniń materıaldaryn QIJK-niń 121 jáne (nemese) 123-baptaryna sáıkes jáne QIJK-niń 53 jáne 100-baptarynyń talaptaryn saqtaı otyryp, zattaı dáleldemeler men (nemese) qujattar retinde qylmystyq iske tirkeıdi. Jedel-izdestirý qyzmetiniń nátıjeleri boıynsha alynǵan zattaı dáleldemeler men qujattardy qylmystyq is materıaldarynyń tizimdemesine tirkeý mindetti bolyp tabylady.Osy tarmaqta kórsetilgen qylmystyq is júrgizý zańynyń eskertpelerin saqtamaý QIJK-niń 116-babynyń talaptaryna sáıkes jedel-izdestirý qyzmeti barysynda alynǵan naqty derekterdi dáleldemeler retinde jaramsyz dep tanýǵa ákep soqtyrady.13. Jedel-izdestirý qyzmeti nátıjesinde alynǵan dáleldemelerdi, sonyń ishinde naqty derekterdi zertteý jáne baǵalaý kezinde, sottyń QIJK-niń 130-baby 2-bóliginiń erejelerin eskere otyryp, jedel-izdestirý qyzmetin júzege asyratyn organnyń qyzmetkerinen kýá retinde jaýap alýǵa quqyǵy bar. Jedel-izdestirý qyzmetin júzege asyratyn organdarǵa qupııa negizde járdem kórsetetin adamnyń kelisimimen osy adamnan da kýá retinde QIJK-niń 130-babynyń 2-bóligine sáıkes jaýap alynýy múmkin. Bul rette, eger QIJK-niń 100-babynyń negizinde olarǵa qatysty qaýipsizdik sharalary qoldanylmasa, sot atalǵan adamdardan kýá retinde jaýap alýdy QIJK-niń 351-baby 1-6-bólikteriniń qaǵıdalary boıynsha jalpy tártippen júzege asyrady.14. Tıisti qaýlynyń negizinde qaýipsizdik is júrgizý sharalary qoldanylǵan kýáden jaýap alý QIJK-niń 101-babynda jáne 351-babynyń 7-bóliginde kózdelgen qaǵıdalar saqtala otyryp júzege asyrylady. Mundaı jaǵdaıda jaýap alý bastalar aldynda sýdıa (sot) proseske basqa qatysýshylar bolmaǵan kezde osy kýániń jeke basyn ózi anyqtaýǵa, osy adamnyń kýá bola alatynyna kóz jetkizýge, sondaı-aq oǵan qaýipsizdik sharalaryn qoldanýdyń negizdiligin tekserýge tıis. Sodan soń sot QIJK-niń 101-babynyń 2-bóliginde belgilengen qaǵıdalar boıynsha, sonyń ishinde kýániń búrkenshik atyn paıdalana otyryp nemese sot otyrysy zalyndaǵy basqa qatysýshylardyń ony tanyp qalýyn boldyrmaıtyn jáne sot talqylaýyna qatysqan basqa qatysýshylar da ony syrttaı baqylaı almaıtyndaı jaǵdaıda osyndaı kýádan jabyq sot otyrysynda jaýap alýdy júrgizýge quqyly.Bul rette kýálardyń jáne qylmystyq sot isin júrgizýge qatysatyn basqa da adamdardyń qaýipsizdik sharalary osy adamdarǵa qatysty zorlyq jasaýdyń nemese qylmystyq zańmen tyıym salynǵan ózge de árekettiń naqty qaýpi bolǵan kezde ǵana QIJK-niń 99-babynyń 1-bóligine sáıkes qabyldanýy múmkin ekendigin eskerý kerek.Qaýipsizdik sharasyn qoldanýdyń árbir jaǵdaıynda sottar Qazaqstan Respýblıkasynyń 2000 jylǵy 5 shildedegi № 72-II «Qylmystyq proseske qatysýshy adamdardy memlekettik qorǵaý týraly» Zańynyń 23-baby talaptarynyń oryndalǵan-oryndalmaǵanyn, sonyń ishinde qylmystyq proseske qatysýshy adamdarǵa qatysty qylmystyq zańmen tyıym salynǵan árekettiń jasalý qaýpiniń anyqtalýyna baılanysty qylmystyq prosesti júrgizýshi organnyń oǵan negizder bolǵan jaǵdaıda qylmystyq is qozǵaýǵa mindetti ekenin tekserýge tıis. Kýádan óziniń shyn esimimen de, búrkenshik atymen de birneshe nusqada jaýap alýǵa jol berilmeıdi. Eger adamnan oǵan qaýipsizdik sharalary qoldanylǵanǵa deıin kýá retinde jaýap alynsa, onda odan jaýap alý hattamasy qylmystyq is materıaldarynan alynýǵa jáne qorǵalatyn adam týraly basqa da málimettermen birge negizgi is júrgizýden bólek saqtalýǵa tıis. Budan ári osy is boıynsha QIJK-niń 100 jáne 101-baptarynda belgilengen qaǵıdalarǵa sáıkes odan kýá retinde jaýap alý, onyń búrkenshik atymen júrgizilýge tıis.15. QIJK-niń 24-baby 1-bóliginiń talaptaryn qamtamasyz etý maqsatynda sýdıaǵa onyń talap etýi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń 1994 jylǵy 15 qyrkúıektegi № 154-XIII «Jedel-izdestirý qyzmeti týraly» Zańynyń (budan ári - JIQ týraly Zań) 5-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes, qarastyrylyp jatqan qylmystyq iske qatysy bar qupııa kómekshiler men shtattaǵy jasyryn qyzmetkerlerdiń jeke basy týraly málimetterdi qospaǵanda, qolda bar barlyq jedel-qyzmet qujattary qosymsha berilýge tıis.Bul rette sot talap etilgen qujattardy zertteý kezinde qylmystyq proseste paıdalanylmaǵan jedel-izdestirý qyzmeti nátıjeleriniń, sondaı-aq qupııasyzdandyrýǵa jatpaıtyn ózge de málimetterdiń, sonyń ishinde jedel-izdestirý qyzmetin uıymdastyrý týraly, naqty JIISh týraly, derekkózder men aqparat alý tásilderi týraly málimetterdiń jarııa etilýine jol bermeıtin qajetti sharalardy qabyldaýǵa mindetti.16. Aıyptalýshynyń jeke basyn sıpattaıtyn mán-jaılar qylmystyq proseste QIJK-niń 117-baby 1-bóliginiń 5-tarmaǵyna sáıkes dáleldeýge jatady. Sondyqtan qylmystyq izge túsý organdary memlekettik qupııalardy quraıtyn málimetteri bar jedel-qyzmettik qujattardyń bar ekeni týraly silteme jasalǵan qylmystyq is materıaldaryna aıyptalýshynyń zańǵa qarsy áreketterge qatysýy týraly nemese onyń jeke basyn teris sıpattaıtyn ózge de derekterdi tirkegen jaǵdaılarda, sot osy qujattardy talap etýge jáne zertteýge quqyly. Resmı qujattarmen rastalmaǵan jedel málimetter nazarǵa alynýǵa tıis emes. Bul rette adamnyń uıymdasqan qylmystyq topqa qatysy bolý faktisi QK-niń 235-babynyń 2-bóliginde kózdelgen qylmys quramyn quraıtynyn jáne qylmystyq proseste dáleldeýge jatatynyn nazarda ustaǵan jón.17. Dáleldemeleri arnaıy jedel-izdestirý is-sharalarynyń (budan ári – AJIISh) nátıjesinde alynǵan qylmystyq ister boıynsha prokýror sanksııa bergen osy is-sharany ótkizý týraly qaýlyny is materıaldaryna tirkeý mindetti bolyp tabylady. Eger JIQ týraly Zańnyń 12-babynyń 6-tarmaǵyna sáıkes, AJIISh prokýrordyń sanksııasynsyz ótkizilgen bolsa, onda AJIISh-niń zańdylyǵy týraly prokýrordyń qaýlysy AJIISh ótkizý týraly qaýlymen birge qylmystyq is materıaldaryna tirkeledi.Prokýror sanksııa bergen AJIISh ótkizý týraly qaýlynyń nemese prokýrordyń AJIISh-niń zańdylyǵy týraly qaýlynyń qylmystyq is materıaldarynda bolmaýy AJIISh nátıjeleri boıynsha alynǵan naqty derekterdi dáleldemeler retinde jaramsyz dep taný úshin negiz bolyp tabylady.18. Jedel satyp alý nemese ózge JIISh (arnaıy nemese jalpy) ótkizilgennen keıin, jalǵastyrylmaıtyn, bir mezgilde ǵana júzege asyrylatyn qylmystardy qujattandyrý úshin, mysaly, esirtki quraldaryn ótkizý, osyndaı qylmysty anyqtaý úshin naq sol adamǵa qatysty qaıtadan AJIISh ótkizýge ony ótkizýdiń zańda kózdelgen negizderi kórsetile otyryp tıisti qaýly shyǵarý arqyly jol beriledi.19. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, sondaı-aq jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne resmı túrde jarııalanǵan kúnnen bastap kúshine enedi.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Q.Mámı.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy,jalpy otyrys hatshysy D.Nuralın.