Bıyl qazaqstandyq arheologııa úshin tabysty jyl boldy. Elimizdiń shyǵysynda otandyq ǵylymda sensasııalyq jańalyqqa balanǵan Saq hanshaıymy jerlengen qorǵan tabyldy. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdany aýmaǵynda júrgizilgen qazba jumystary el men jer tarıhyn taǵy da qundy derektermen baıyta tústi.
Bıyl qazaqstandyq arheologııa úshin tabysty jyl boldy. Elimizdiń shyǵysynda otandyq ǵylymda sensasııalyq jańalyqqa balanǵan Saq hanshaıymy jerlengen qorǵan tabyldy. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdany aýmaǵynda júrgizilgen qazba jumystary el men jer tarıhyn taǵy da qundy derektermen baıyta tústi.
Álbette, ár jerdi túrtip qalsań tarıh til qatady. Biraq ony ǵylymı túrde dáıekteý, dáleldeý qajet. Qatparly tarıh qoınaýy ońaılyqpen syr ashpaıdy. Úrjar óńiri de tamyry tereńde jatqan tarıhı jer. Saq hanshaıymy tabylǵan Altynshoqy aýyldyq okrýginiń ataýyna zer salsańyz, jer ataýynyń da tegin emes ekenin baıqaısyz. Altyndy tóbe degendi bildiredi. Altynshoqyǵa qarasty Laıbulaq jáne Jańatilek aýyldarynyń ortasyndaǵy oba 2011 jyldyń kúzinde júrgizilgen zertteý jumystary kezinde belgili bolǵan edi. О́ıtkeni, Taskesken – Baqty tasjolyn jóndeý jumystary kezinde tas úıindisimen jabylǵan qorǵan alǵash ret kózge túsken bolatyn.
Bir jarym jyl ótken soń jol jóndeý jumystarynyń bastalýyna baılanysty Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty atalǵan tas qorymǵa zertteý jumystaryn júrgizdi. Qazba jumystaryna kómektesýge Pavlodar men Semeıden joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri keldi.
Qorǵannyń syrtqy kelbetiniń ózi belgili aqsúıek áýletiniń ókili jerlengenin ańǵartyp, turmystyq quraldar men zergerlik buıymdar jatqanynan habar berip turǵandaı edi. Túısigimiz aldamapty. Tas sarkofagty arshý barysynda 1,7 metr tereńdikte aýyr granıt tekshetastardyń astynda b.z.d. IV-III ǵasyrlarda ómir súrgen, bıleýshi áýletten shyqqan áıel, onyń altyn syrǵasy men qurbandyq shalýǵa arnalǵan tastan jasalǵan oryn tabyldy. Bul sol kezdegi jerleý dástúriniń atrıbýttary bolyp tabylady.
Qańqa súıekterde jasyl jáne kók tústi matanyń qaldyqtary saqtalǵan. Obanyń janynan qurbandyqqa shalynǵan qoıdyń súıekteri men keramıkalyq jáne aǵash ydystar tabyldy. Jáne atalǵan dúnıeler osy kúnge jaqsy saqtalyp jetip otyr. Árıne, eń basty qundylyq – shoshaq kelgen altyn bas kıim. Bul bas kıim ósimdik áliptes órnektermen jáne zoomorfty aıshyqtar – qııal-ǵajaıyp janýarlardyń sýretterimen ádiptelgen. Oıý-órnekteri men poshymy qazaqtyń sáýkelesi men bórigin eske túsiredi. Mundaı úlgidegi bas kıimder saq jaýyngerleriniń saltanatty sharada kıetin kıimderiniń biri bolǵan. Sondyqtan, ol Tıgrohaýd saqtary kóseminiń qyzy bolýy da ǵajap emes.
Osyǵan oraı tilshiler qaýymy arheologııalyq oljany birden «Úrjar hanshaıymy» atandyryp jiberdi. Hanshaıymnyń qasynda eresek adamnyń qańqasy tabyldy. Ol qurbandyq shalý kezinde qojaıynymen birge ana dúnıege jiberilgen qul nemese kúń bolýy múmkin. Iаǵnı, sol zamannyń qatań ǵuryptarynyń qurbany. Basy men oń qoly joq qyzmetshiniń súıegi jerlengen oryn alshaqtaý jerde taspen qabattalyp qoıylypty.
Dál osyndaı arheologııalyq olja osydan 44 jyl buryn Almaty oblysyndaǵy Esik qorǵanynan tabylǵan edi. Bir qyzyǵy sol, «Altyn adamnyń» jerlengen kezeńi de Úrjar hanshaıymynyń jerlengen ýaqytymen dálme-dál keledi.
Bul – óte biregeı, sırek kezdesetin olja bolǵandyqtan, obanyń arshý jumystaryn murtyn buzbaı, jiti júrgizý kerek boldy. Sebebi, ony ǵylym úshin jáne murajaı qoryna qosylatyn jádiger retinde saqtaý ıdeıasy oıǵa kelgen edi. Osy maqsatta Qyrym Altynbekov bastaǵan restavratorlar toby quryldy. Ol buryn Berel qorǵandarynda jumys istegen kánigi maman bolatyn. Bir jarym apta boıy restavratorlar múrdeni belgileý, tııanaqtaý jumystarymen shuǵyldandy. Monolıtti bloktan aıyryp alýǵa arnalǵan arnaıy qurylym ázirlendi. Alaıda, shuńqyrdyń qabyrǵalary qaıta-qaıta qulaýmen boldy. Hanshaıym tómende jatqan edi, sondyqtan topyraqty bekitý óte qıynǵa soqty. Dene eńbegin jeńildetý úshin kótergish kran jumysyn qoldanýǵa týra keldi. Alaıda, bir tonnadan asa salmaq tartqan monolıtti sarkofagty tasymaldaý máselesinde taǵy qıyndyq týdy. О́ıtkeni, óte osal, mort bólinýi múmkin bolatyn. Biraq biz oıymyzdan qaıtqan joqpyz. О́ıtkeni, hanshaıym qalaı jerlengen bolsa, sol kúıi buzbaı zerthanaǵa jetkizý kerek boldy.
Almatynyń restavrasııalyq zerthanasynda ony ári qaraı arshý, tazalaý jumystary jalǵasty. Osy oraıda topyraqtyń ishindegi dúnıeni muqııat kórý úshin rentgen men basqa da tehnıkalyq múmkindikter qoldanyldy. Bul jerde biz sarkofagty ashpaı-aq qandaı súıek jatqanyn anyqtaýǵa tyrystyq. Qazirgi kezde «úrjarlyq hanshaıymmen» antropologtar jumys istep jatyr. Jýyrda olar onyń jas mólsherin anyqtaıtyn bolady.
Búginde Úrjar ekspedısııasynyń qyzmetkerleri óz jumystaryn jalǵastyrýdy kózdep otyr. Aýdan kóleminde taǵy da qyzǵylyqty arheologııalyq eskertkishter – jartasqa salynǵan sýretter, arshylmaǵan qorǵandar, tas músinder bar. Al, hanshaıymǵa keler bolsaq, arheologııalyq olja budan ári memlekettik murajaıda óziniń laıyqty ornyna jaıǵasatyn bolady. Oqýshylar, stýdentter, kásibı zertteýshiler men tarıhqa qyzyǵýshylyq tanytqan qalyń buqaranyń kózaıymyna aınalady.
Amantaı ISIN,
Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik
Ýnıversıtetiniń professory, Úrjar arheologııalyq
ekspedısııasynyń ǵylymı qyzmetkeri.
Shyǵys Qazaqstan oblysy.