Táken jazǵan ashtyq

Keıingi kúnderi:

– Áı, oqýshy bala, kel beri qa­syma! – dep shaqyryp alatyn bolǵan.

– Úlkenderdiń áńgimesin neǵy­lasyń! – dep bir aıtqanyn eki aıtatyn.

 Aýdandyq gazetke úsh-tórt shýmaq óleńim shyqqaly beri odan da maza ketti, menen de maza ketti. Qazir oılasam, men ósken soń ne jazady degenge sonda qalaı myıy jetti deımin. Táken Álimqulovtyń «Qarataý» povesiniń bir úzindisi sol tomar-kempirdi kóz aldyma qaıta ákeldi:

«Kún kóterile bireý mańdaı­shadan úńildi. Attyń ústinen ıilip tur. Kózi shapyrashtanyp ketipti. Zııash: «Kótek!» dep shoshyp tústi.

– Sáskege deıin jumyrtqa shaı­qap jatyrsyń ba?! – dep qam­shymen bosaǵany tartyp jiberdi.

Bul syrdy bilmeıtin IIIáýke tysqa jú­gire shyqty. Eń aldymen Máligajdarovtyń astyndaǵy atty tanydy. О́ziniń kerbestisi! Qysta ákesi aýdannan qaıtaryp jibergen. «Malyn ortaqtastyrmaı ketti» degen qańqýdan qorqyp qaıyrǵan. Sol janýary endi shapyrash kózdi ókildiń astynda tur.

Osy kezde tysqa Zııash shyqty. Sary áıel tuldana shabynyp:

– Adam atqan átiret te bizdiń aýylǵa tımegen. E, ádira qal! – dep ókildi attyń ústinen julyp aldy.

Povestiń osy tusyn oqyǵanda, bizdiń áýlettiń ómirin jazyp otyr­ǵandaı ishi-baýyrym solq ete tústi. Tátem: «Sheshem adýyn­dy adam edi» dep bir áńgimeniń she­tin shyǵarǵan. Soǵys kezinde qyr­mannan kele jatsa, kolhoz bastyq al­dynan shyǵypty. Sondaǵy ańdy­ǵany etegine túıgen bir ýys bıdaı kórinedi.

– Sen Otannyń astyǵyn urlap kele jatyrsyń! – dep qamshymen salyp-salyp jiberipti.

Adýyndy áıel bileginen shap berip ustap, tup-týra Táken Álim­qulov jazǵandaı atynan julyp alypty. Sol úshin bir aı, jarym aı qamaýda otyryp kelse kerek. Keıin kolhoz bastyqtyń ózi usta­lyp, bir jyl, jarym jyl ol da oty­ryp kelipti. Naǵashy ájemiz tá­temdi ertip amandasýǵa barsa, sas­qanynan jer taıanyp ornynan tura almaı qalypty. Sondaǵy kolhoz bastyq álgi tomar-kempirdiń shaly eken!

Bul soǵys kezinde bolǵan oqı­ǵa. Al Táken Álimqulovtyń ja­zyp otyrǵany asharshylyq jyl­darynyń kórinisi. Biraq jazýshy «32-jyl» dep kórsetpegen. Olaı kórsetýi múmkin de emes edi. О́ıtkeni tarıhqa qara árippen tań­balanǵan «32-jyl» jabyq taqy­ryp bolatyn. Alaıda jazýshy onyń basqa emes, naq 32-jyl ekenin bildiretin belgini hıkaıattyń basynda jáne sońynda taıǵa tańba basqandaı etip kórsetip ketipti.

Birinshisinde, Bımendeniń 1928 jyly kóktemde týǵan naǵa­shy­synyń ústi­nen «baı-shonjar» dep aryz túsirgeni kel­tiriledi. «Aryz jazdym keńeske, Keńes óki­metiniń maqsaty – jýandy qurtpaq emes pe?!» dep óleńdetkeni aıtylady. Ekinshisinde el es jıǵan kezdi: «Bo­lat jaýap ornyna qaltasynan gazet shyǵardy. Sháýkege tanys «Sosıaldy sharýa» edi. Sháýkeniń kózi gazettiń mańdaıshasyndaǵy «1934 jyl» degen jazýǵa tústi» dep jazady. Bul tańba bizge jazýshy jasyrǵan kod sekildi oqylyp, júregimiz zyrq etip bir soqqan.

Jazýshy eń aldymen qazaq da­la­synan jylqynyń joǵala bas­taǵanyn: «Aýdanǵa uıalmaı-qyzar­maı esekpen kelýshilerdi kórýi de sol joly edi. Sháýke ishinen: «Elde qylquıryqtyń quryǵany-aý?!» – dep topshylaǵan-dy», – dep beredi. Demek, jazýshy ashtyqtan buryn áýeli er qanaty jylqynyń qyrylǵanyn meńzep otyr. Endeshe ashtyqtyń neden bastalǵany týraly biz estigen ańyzdy jaratylysynda jylqyny jaqsy kóretin Táken Álimqulov ta bilip tur ǵoı.

Shyǵarmanyń dramasy sonda, Sháý­keniń ákesi Noǵaıbaı sol naýqannyń bel ortasynda jú­redi. Ony aýdannan eldiń tyqqan astyǵyn tabýǵa jiberedi. Sol jaq­tan: «Kókeńniń tili baılanyp qa­lypty» degen habar keledi. Son­­da on bes jastaǵy Sháýke áke­si­niń jaıyn bilmek bolyp jolǵa shy­ǵady: «Shym-shytyryq qııal shyr­ǵalańynan shyǵa almaı kele jatqan balanyń kóz aldyna kenet sumpaıy sýret elestedi. Tili baılanyp qalǵan ákesi suq qolyn shoshaıtyp, ymdaǵandaı. Báıek bolǵan áıeline tilsiz aryzyn aıtyp, kem­seńdegendeı»...

Bul epızodtan Táken Álimqu­lovtyń sana aǵymyn erte jáne erkin meńgergenin kóremiz. Keıip­kerlerdiń óz kózderimen kórmegen jaıttardy osylaı sana túk­pirinen tiriltip alýy shyǵarmada birneshe ret qaıtalanady. Sosrealızm tu­synda oǵan postmodernıstik ele­mentter qaıdan kelgen degen su­raq eriksiz týady. О́z tarapymyz­dan Talasbek Ásemqulov týraly jazǵan maqalamyzdaǵydaı, «kúı­den kelgen» degen jaýabymyzdy taǵy da alǵa tosamyz.

«Uralarǵa kómgen astyqty te­­mir asa­men tabady. – Qalaısha tap­ty? – dep surady Sháýke. – Ishi órtelgen ura temirdiń dúminen dúnkildeıdi eken ǵoı, – dep jaýap qaıyrdy Zııash. – Dalany qalaısha tintedi? – Ura qysta qar turmas betkeıde bolady eken ǵoı. Betkeı shirkin sanaýly-aq bolyp shyqty. Sháýke ákesiniń bet-aýzy qısaıyp kelgen sebebin surady. – Jolaı bireý ý beripti-mis degen qaýeset bar, – dedi Zııash».

Osy arada shyǵarma sıýjetin shıe­lenistirgen óte kúshti drama alǵa shyǵady. Ol dramatızmdi ja­zýshy taǵy da postmodernızm ar­qyly beredi. «Sháýke júrip ket­ti. Uzaı kele onyń kóz aldyna Qı­syqmoıyn elestedi» deıdi jazýshy. Iаǵnı sana túkpirinen mıstıka ispettes myna kórinis kólbeń etedi:

«Japanda otyrǵan jalǵyz úı. Úsh esekti, eki attyly, nebári bes adam shańqaı túste tústengeli kele jatyr. Tyrysh Qı­syqmoıyn­nyń namysqa tyrtysyp, baryn das­tarqanǵa salaryn bilip kele jatyr. Kenet... kútpegen quqaı! Ot basy tolǵan tasbaqa!»...

Ádette qazaqtyń as-aýqat ja­ıyndaǵy áńgimesi «magııalyq» sı­patqa ıe. Ulttyq taǵam kýltiniń ara­laspaıtyn jeri joq. Qonaq kel­gende taı soıyp jatqan, qoıǵa bata jasap jatqan, sybaǵa tartyp jatqan el. Endi sol saltanattyń biri de joq. Buǵan qansha belsendi bolsa da Noǵaıbaıdyń ózi de shydamaıdy:

«Shuǵyl kóliktengen jolaýshylar bylaı shyǵa bere, Noǵaı­baı eńirep beredi. Eńireý de eńireý! Sol kúni keshke alystaǵy aýlyna jetkende urty isinip barady. Er­teńine jıylysta sóz sóılep úgit taratqanda tisi aýyrǵan adam­daı jaǵyn shandyp alady. Noǵaı­baıdyń ne sóılegeni belgisiz. Oıy­­nyń osy arasyna kelgende Sháý­­ke daýystap jiberdi. «Bi­reý­­ler sýyqqa shaldyqty deı­di. Bi­reýler ýlandy deıdi. Endi bi­reýler jyndandy deıdi. Ja­nym-aý, qaısysynyki durys?». Bu­ra­lań soqpaq: «Balaqaı, áli kóp ada­­sasyń!» degendeı, ıreńdep ja­tyr.

Osyndaǵy «Noǵaıbaıdyń ne sóı­legeni belgisiz» degende jazý­shy neni jasyrǵysy keldi? No­ǵaıbaıǵa esti azamat retinde el ishin ashtyq jaılaǵanyn aıt­qyzǵysy keldi me? Ony aıtqyzsa, shyǵarmasy senzýradan ótpeı qa­lary anyq edi. Biraq mátinge mu­qııat qaraǵan adam Noǵaıbaıdyń ne aıtýy múmkin ekenin ózi-aq boljasa kerek-ti. Noǵaıbaıdyń ólgenin bala-shaǵasyna astarlap «tili baılanyp qaldy» dep jetkizdirtýinde de bir gáp jatqan joq pa?

Shyǵarmany oqyp otyrǵanda oıyń taqyrypqa arqaý bolǵan ash­tyqta turady. Jazýshynyń ózi de as-aýqatqa qatysty túrli dıalog­tarmen osy oıdy ditteı túsedi: «Qa­­zysyz et jemeıtin qaıran kó­­­­keń. Talqanǵa kórisedi jylaı-jy­­l­aı!»... «Taryny qorlasań, Qı­syq­­­­moıynǵa uqsap tasbaqa terip je!»...

«E, nemene, qazy qaınatpaqshy ma ediń?!.» «Saflordyń talqanyn shylaı­myz da»... «Qyrshyldaq halýa jegen­deı ishtúınek boldym saflory qurǵy­ryńnan!»... «Men qobyzymnyń besigin otqa úıte al­maıdy ekenmin. О́lsem, basyma qoıarsyńdar!»...

 Biraq naǵyz kórkem shyǵarma kótergen taqyrybyn da umyt­ty­ryp, sıýjettiń qyzyǵyna túsi­rip jiberýi kerek. Táken de oqyr­man­nyń esil-dertin Noǵaıbaıdyń óli­mine buryp, yntyqtyryp qoıa­dy. Qala berdi Noǵaıbaıdyń ólimi bir jaǵy detektıvke, bir jaǵy mıs­tıkaǵa aınalyp sala beredi. Shyn ólimdi alǵash «tili baılandy» dep, sodan soń «ý berdi» dep, aqyry ush­tyǵyn belgisiz jaqqa tirep qoıýy da zamanǵa kiná artqanmen bir­­deı. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin mysaldy taǵy da jazýshynyń ózi­nen alǵandy jón kórdik:

«Bolat julyp alǵandaı: – Na­qań­nyń túbine esektiler jetti ǵoı, – dedi. Únsiz otyryp-otyryp: – Bul uzaq hıkaıat, qaraǵym! – deı saldy. – Bımendeniń úıi ý be­­­ripti ǵoı, – dedi Bolattyń áıe­li. – Ottamaı jaıyńa otyr! – dep kúıeýi zekip tastady. – Ý ber­ge­ni anyq. Bımendeniń ózi ashar­shy­lyq bolaryn sezip, jorta jy­raq­tanǵan desedi, – dep Bolat­tyń áıeli kókaıyldyǵyna bas­ty. Bunyń baıybyna barmaǵan bala kóldeneń suraý qoıǵanda, Bo­lattyń sol kózi tartylǵandaı boldy. Álsiz shyraqtyń sáýlesi osyny ǵana ańǵartty. Shym-shy­tyryq oıǵa shomǵan Sháýke kór­pesin tumshalanyp, óksip jylady. Bolat ta oıaý jatyr edi. Bala muńdyqty aıaǵan ol uıqysyraǵan bop sandyraqtatty. «Ymm! Ákeńe ý bergen – Bımende, bizdiń qatyn durys aıtady!»...

Jazýshy bul hıkaıatyn ashtyq­ty kórsetý úshin maqsatty túrde jazǵan. Ondaǵy ashtyqqa qatysty kóptegen kórinistiń berilýi so­nyń aıǵaǵy. Ashtyq týraly jaz­­­ǵan jazýshylardyń bári de bi­­rinshi ana men bala ólimin alǵa tar­­tady. Bul bir jaǵy shyndyqqa ja­qyn bolsa, ekinshi jaǵy tabıǵı túı­sikten týyndaýy da múmkin. Táken Álimqulov ta balalaryna azyq ákelýge ketken ananyń qalaı ajal tapqanyn tómendegishe sýretteıdi:

«Kóktemniń alǵashqy nysha­ny Nesi­beli­ge ekiudaı áser etti. Jer aıaǵy bosap, arqasynyń keńıtini qýantsa, erigen qar­dyń astynan sú­ıegi tabylatyn sheshe shoshytty. Áke ólimin kórmegen Nesibeli sheshe óliminiń qasynda da bolmady. Onyń sheshesi qaı jerde jatyr eken. Qyrańda ma, oıańda ma. Qy­rańda bolsa erte tabylmaq, oıań­da bolsa kesh tabylmaq. Áı­teýir, o basta qasqyr jep ketetin jer­ge qulamasa ıgi edi. Beli só­gile bastaǵan jon áli de jansyz. Álde­qaıdan esine: «Bir ýys buıyrmady topyraǵyń» degen zarly óleń tústi.

Osyndaı epızodtardan hı­kaıat­­ta halyq aýzyndaǵy úreı­li áń­gi­melerdiń barynsha paıdala­nylǵany baıqalady. 1932 jyl Tá­ken Álimqulovtyń on tórt-on bes jastaǵy aqyl-esiniń to­lyq kezi. Asharshylyqtyń neden bas­talǵanyn, qalaı bolǵanyn jaqsy biledi. Oǵan Bolattyń áıeliniń aýzyna: «– Mundaı qubyjyqty talaı kórgenbiz. Tuńǵyshym týǵan jyly asharshylyq bop, qadirin terip kúneltkenbiz», – degen sózdi salýy da dálel.

Hıkaıatta ujymdastyrý kezin­degi asyra silteýshilikter jaıly da aıtylady. Ortaqqa salýdan qorqyp, eldiń kóbi malyn etke ótkizip jibergeni keltiriledi.

«Shash al dese, bas alǵan» sho­laq bel­sendiler týraly da bir­talaı mysal júr.

Joǵarydaǵy kisisi ólgen qara­ly úıdiń bosaǵasyn sabaǵan Máli­gaj­darov sondaı mysaldyń onnan biri ǵana. Sondaı qysymǵa shy­damaǵan Nazar qobyzyn óz qolymen syndyryp qutylǵan. «Na­zar osy kúni eski serigin saǵy­nady. Keı-keıde qobyzdyń sarynyn aýyzsha aıtady. Mundaıda Zııash kóldeneń jurt naqurysqa jorıdy dep jerge kirip kete jazdaıdy», degen ómir sýretteri ashy da bolsa shyndyq.

Ashtyq eldi aqylynan adas­tyrǵany da tereń psıhologııalyq taldaýlarmen berilgen. «Oryn­basar: – «Bir kún qarny ashqan­nan úsh kún aqyl surama» degen osy! – dep kúrsindi». Bul sóılem sóz retimen jaı jazyla saldy degenge kelmeıdi. Úreı bılegen, erkinen aırylǵan, esin jo­ǵalt­qan, rýhy synǵan adamdar suraýsyz to­byrǵa aınalǵan. Olar úshin tamaqtan óter bir túıir astan basqa eshqandaı qundylyq joq. Osy tragedııany jazýshy el arasynyń áńgimesi etip jińishkelep jetkizedi:

«– Otaǵasy, shoshqanyń ma­ıy­­men qalaısyz? – Endi ma­zaq qy­laıyn dediń be, bizdi?! – Aq­sa­­qal-aý, ne mazaǵy bar. Jańa­ǵy ba­ýyrsaq qabannyń maıyna pi­sirilgen. Tuqymy quryǵan qoı­dy men qaıdan tabamyn?!. – Ne deı­di?! – dep qobyzshy shoshyp ketti. Oılanyp otyryp-otyryp, álden ýaqytta: – Qap, qusyp tastaıyn desem baýyrsaǵy túskirdiń keńirdekten beri ótpeı turǵanyn qarashy! – dedi. Kúıeýiniń jol-joryqsyz báldengenine jyny kelgen Zııash: – E, nemene, mysyqtyń kúlimsi eti shoshqanyń tortasynan artyq bolyp pa? Balalardy shoshytpaı jaıyńa otyr, – dep zekip tastady».

Táken Álimqulov ashtyqtyń adam­da­ryna osyndaı obrazdyq taldaýlar jasaıdy. Olar dinnen de, dilden de, tilden de ońaı aıryla salýǵa bar.

О́zderi ash bolǵan soń, ómirde bas­qa eshqandaı qundylyq qalma­ǵan. Jazýshy negizgi keıipkerler­diń biri retinde qobyz­shyny ádeıi engizip otyr. Munda «Qaıda bar­sań da Qorqyttyń kóri» degen Qorqyt ıdeıasyna astarly ma­ǵyna júktelgen. Qar astynda qal­ǵan áıel, súıegin jınap ala al­maı qyrylyp jatqan halyqty beı­nelegeni. Al qobyzyn óz qoly­men syndyryp, qutysyn saqtap qalǵan qobyzshy – tabyt qushaqta­ǵan rekvıemdik tulǵa. Jazýshy ash­tyqty ashyq jaza almasa da, sol qobyzshy obrazy arqyly «qaıda barsań da kór qazyp jatqan adamdar» degen kórinisti bergisi kelgen.

 Ras, hıkaıatta jappaı qyrylyp jatqan halyq joq. Ashtyqtyń naǵ­yz sumdyq qorqynyshty kóri­nisteri de berilmegen. Biraq ashyq, jasyryn dıalogtardan el ishin ashtyqtyń elesi kezip júrgenin anyq kórýge bolady:

«Nazardyń shaǵymyn estigen kisi: – Tórelikke joqpyn. Al eger elge kósh­seń­der, Noǵaıbaıdyń kýá­ligine: «Qyzmet babynda qaıtys boldy» degizip, raıkomnan mór bastyryp alyńdar, – dedi. – Bizdiń elde ıttiń terisine mór bastyryp alǵan bireý ashtan óldi, – dedi Nazar.

Ash adamnyń eki sóziniń biri keńir­dekten óter as. Kelgen qo­na­­ǵyna «Qoregi­miz – tuqymdyq jú­­geri» deıdi. Ony da «jer ta­ty­ǵan júgeri» dep anyqtap aıta­­dy. Qýyrǵanda qaýashaq ashqa­nyn átýer­lep: «Mynany sen je, shyraq» dep jeń­gesiniń qaıny­sy­nyń aldyna ysyr­ǵany júrek ­aýyrtady. Adamdardyń arasyn­daǵy qarym-qatynastyń bári ne jep, ne qoıǵanyna tirelip qalǵan. Ási­rese bir úzim nanǵa kózin satqan bala­lardyń ómiri psıhologııalyq tur­ǵydan óte aýyr sýret­teledi. My­salǵa keltirýge uzaqtaý bolsa da my­na bir úzindiden sony kórer edi­ńiz:

«Nesibeli maıysa qarady da, saf­lordyń talqanyn shy­laý­ǵa kiristi. О́kil bolsa, at ústin­degi qorjynyn aldyryp, bóz das­tarqanǵa baýyrsaq tókti. Balby­raǵan baýyrsaqty kórgende shydamy taýsylyp, aýzynyń sýy qu­rydy. Boıjetken teris aınaldy. – Qaryndas kelińiz. Jeńgeı, siz de kelińiz. Inishek, sen de qosyl. Taǵam jetedi, – dedi Tursynǵalı Nazarov. Osy kezde, tósekte uıyq­tap jatqan jas bala oıandy. Beıǵam baldyrǵan birinshi ret qyzǵanysh bildirip, baýyrsaqtyń denin óziniń aldyna ysyrdy. Nazarovtyń ishin aıanysh jaılady. Ol erteńdi oılamaı qorjynnyń túbin qaqty. Beıtanys úıdiń jandary joǵy tabylǵandaı jadyrady. – Balanyń kózi tar bolady. Mynany erteńge qaldyr, – dedi qobyzshy áıeline».

Onyń keıipkerleri ashtyq pen úreıden minez-qulqy ózgergen adam­dar. Burynǵy asqaq sezimderi men tarpań minezderi alty qyr­dyń as­tynda qalǵan. Qaraly úıge kó­ńil aıta kelgen Orynbasar qu­ran oqıdy. Sol kezde basynda aq kepkisi bar bireý keledi. Otyr­ǵandar ony ókil eken dep oılaıdy. Aýzyndaǵy quranyn jyıyp ala qoıǵan Orynbasar: «Aqqumnyń bir qyzy bar, Ińkár atty» dep ándetip qoıa beredi. Jurt «Mynany jyn qaqty ma?!» dep ań-tań bolady. Shyndyǵynda olardyń basyndaǵy jaǵdaı jyn qaqqannan da beter soraqy edi.

Adamdar kimdi qarǵaryn bil­meıdi. Qudaıdy qarǵasa, Qudaıǵa da sóz ótpeıdi. Sodan soń birin-biri qarǵaıdy. «Yrysbıke: – Jalǵyz aǵańdy syrtynan: «О́lip qal» dep qarǵaýshy ediń. Muratyńa jetip tyndyń, – dedi. Basyna qany shap­qan Nazar: – О́lip qalyńdar. Qyrylyp tynyńdar... – dep shaba jóneldi. – Túıeńdi jetelep shap, shyraq, – dep jeńgesi aıqaılap qaldy. Shamaly ýaqyt ótkende Nazar qaıta oraldy. Ashýy basylyp, jýasyp qalypty. «Qaıteıin, óz qolyńdy óziń kesý joq. Taryq­sańdar, sálem aıtyńdar!» dedi».

Qansha ashtyq týraly jazylyp otyrsa da, bul – kórkem shy­ǵarma. Jazýshy ony mańdaıdan urǵandaı qaradúrsin etip jazbaıdy. Keıipkerleriniń basyndaǵy azapty sátterdi de kórkem etip sý­retteıdi. Keı tusta olardyń ashy taǵdyryna ıronııa da arala­syp ketedi. Adamdar birin-biri qarǵaǵany sııaqty, ózderine ózderi kúledi: «Zııash namysqa shapty. – Qazy shaınap, qabyrǵa qajaǵan meniń ákem, ishin kebek tesken se­niń ákeńnen kem bolyp pa?! Na­zar shyrt ete qaldy. Shókimdeı she­kesi qýshıyp, shaqsha basy shoshaıyp, qońqaq murny qısaıyp ketti. Betiniń túgi jybyrlady. – Aqymaq, ákem menen ótken tyrash-ty. «Jegenim qysy-jazy ekshegen sók, yrymǵa arpa, talqan jep kórgem joq», – dep óleń shyǵarǵan. Zııash myrs etip kúldi de, jaýabyn ile qaıtardy. – «Qyz úıinde jegeni aq jarma edi, ákem tazǵa berdi dep armandap edi» – degen óleń de sizdiń aýyldan shyqqan ǵoı. – Aqymaq, jarmany sary maıǵa shylaıdy. Sonda ishekke jabyspaıdy. «Ishin kebek tesken» deýge aýzyń qalaı bardy. Zııash shamaly oılanyp: – Sary maıǵa obal eken, – dep qoıa saldy.

Bul dalada ashtyq týraly sum­­dyq ańyzdar týǵan. «Altyn-kú­­mis tas eken, arpa-bıdaı as eken» degendeı maqal-mátelder shyq­­qan. Sonyń bári ashtarmen bir­ge ólgen, saýlardyń da sanasynan syzylǵan. О́li arýaqtar tiri beı­baqtarǵa uıqy bermegen zamandar da bolǵan. Tipti otyz jetinshi jylǵy qýǵyn-súrgin otyz ekinshi jylǵy ashtyqty umyttyrý úshin oılap tabylǵan dese de senesiń. «Ádebıet – ardyń isi» dese, sol qaǵıdany Tákendeı ustanǵan jazýshy joq shyǵar. Osynyń bárin attap ótýge ar-uıaty jibermegen eken.

Bir qadaq bıdaı tabýdyń ózi úlken hıkmetke aınalǵan zaman edi ol. «Tamynyń qabyrǵasy bıdaı qoımasy eken desedi. Tiri jan bilmeıtin qupııany ólerinde hatqa jazyp ketipti-mis». Táken Álimqulov jazǵan osy sóılemdi oqysa, qabyrǵaǵa altyn tyqqan talaıdy oılandyratyn shyǵar. Biz basqa emes, óz basymyzdan ót­ken osyndaı qasiretti kúnderdi de azalaı almaǵan halyqpyz. Ja­syratyn nesi bar, Táken Álim­qulov halqymyzdyń jartysyn jalmaǵan sol qasiretti qazaqsha emes, evreıshe túzgen. Senzýradan da ótkizgen, my­na zamanǵa da jet­kizgen. Ári-beriden soń onyń ult úshin jasaǵan eń qundy shy­ǵarmasy osy «Qarataý» povesi bolýǵa tıis.

Árıne, kórkem shyǵarma bol­ǵannan keıin úmitsizdikpen aıaq­talmaıdy. Turar Rys­qulov sııaqty tulǵalardyń prototıpi munda da bar. Ol ákesiniń aty qobyzshy Na­zarmen attas Tursynǵalı Na­zarov. Ja­zý­shy ashtyqqa ushy­raǵandardy qutqarýǵa kelgen Na­za­rovtyń óz jurtynda qandaı qar­sylyqtarǵa ushyraǵanyn da jasyr­maı jazady. Biraq ol Tákendeı tarlan qa­lamgerdiń óz ultyna degen ishki armanynan týǵan tulǵa. Son­dyqtan da eńirep júrip ólgen er Noǵaıbaıdyń ornyn toltyrýǵa kelgen kózi ashyq, kókiregi oıaý azamat retinde mynandaı kepti bastan keshedi-dúr:

«– Erteńnen bastap qoǵamdyq kóje uıym­dastyrý kerek. Oǵan sheıin júrek jalǵaı turý úshin jan basyna úsh júz gramnan astyq berý kerek, – dedi. – Tu­qym qordyń bir qadaǵy úshin bes jyl be­redi, – dedi Bımende. – Eı, basqarma tur­ǵanda seniń aýzyń nege qyshı beredi, – dedi Álııakpar dúńk etkizip. – Tuqym qor­ǵa esepshiniń jany ashıdy-daǵy, – dedi Bımende. – Joldas bastyq, siz ne aıtasyz?! – dedi Tursynǵalı Nazarov kórneý kekesindi keskinmen. – Aýdandyq saıası bólimine senemiz ǵoı, – dedi Orynbasar. – Tek, aýyzsha is­tet­peı, iz-miz qaldyrsańyz jaqsy bo­lar edi. Tursynǵalı Nazarov oılanbastan: – Tuqym qordan qansha astyq alǵanyn hattap, akt jasaý kerek. Qoǵamdyq kóje de sol jol­men iske asyrylady, – dedi. Qo­ǵamdyq kójeniń qazanshysy bo­lyp Nazar belgilendi. Árıne, Na­zarov Tur­synǵalı emes, kádimgi qobyzshy Nazar. Ashtar esin jınaı bastady».

Sóıtip «Qarataý» povesinde Ke­ńes ókimeti qazaq halqyn ózi uryn­dyrǵan ashtyqtan ózi qut­qarady. Ashtyqtan esi aýǵan ań­qaý halyq ta soǵan baladaı se­nedi. Bul sıýjet shyǵarmada: «Sháý­ke hat tasýshy boldy. Kúni boı­ǵy qydyrystan sharshaǵan ini­sin Nesibeli tańerteń terbep, shaı­qap oıatady. «Ash, uıqym, ash! Ket, uıqym, ket!». Osy joldar­dy oqyǵanda jazýshy ólgen-tiril­gen keıipkerlerin túgel osylaı terbetip oıatqysy kelgendeı kóri­nedi. Sen de sony ishińe óksik ty­ǵylyp únsiz qaıtalaı beretin sekildenesiń. «Ash, uıqym, ash! Ket, uıqym, ket!»...

Maqalamdy mine, men de osylaı aıaqtaǵym kelip otyr. Biraq povestiń ekinshi jartysyn qaıda syıǵyzarymdy bilmeımin. Ol jar­tysynyń ne týraly ekenin aıt­qym da kelmeıdi. Eger kerek bol­sa, oqyrman ózi taýyp alar de­gen oıdamyn. Bir ǵana aıtarym, shyǵarmanyń sol jartysyn­da Sháýke jańa turmysqa tuıaq iliktiredi. Povest osylaısha «Eki qyz eki jaqta. Sháýke ortada. Úsheýi de jetim» dep aıaqtalady. Sóıtip bizdiń ultymyz jetim qalypty. Jetim qalǵan ultymyzdy Keńes ókimeti asyrap alypty...

Kóshede qaı zamanǵy ekeni bel­gisiz, irik-shirik bir dáý qara tomar jatatyn. Ústinde jasy qanshaǵa kelgeni belgisiz, beti bujyr-bu­jyr bir dáý qara kempir otyratyn. Tomar-kempir qolyndaǵy taıa­ǵymen jerdi nyǵarlaı shuqyǵanda, týra jelkemnen nuqyǵandaı eńke­ıip ketetinmin.

 

Júsipbek QORǴASBEK