Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda oqýlyqtardyń sapasynyń tómendigine toqtala kelip «men ózim birneshe oqýlyqtardy oqyp, olardyń sapasyzdyǵyna tań qaldym. Tarıhı oqıǵalar men faktiler oqýshylarǵa burmalaýsyz jetkizilýi kerek. Sondyqtan Qazaqstan tarıhy jáne Dúnıe júzi tarıhy boıynsha biryńǵaı mektep oqýlyqtaryn ázirlep, engizýdi tapsyramyn», dedi. Endeshe, buǵan deıin oqýlyq sapasynyń tómen bolýyna ne áser etti jáne táýelsiz elimizdiń bir urpaǵy osyndaı sapasyz oqýlyqpen oqyǵanyna kimder jaýap beredi degen suraq týady.
Biz tarıh oqýlyqtaryn durys qalyptastyra almaı otyryp, basqalardyń bizdiń tarıhymyz týraly aıtqan ushqary pikirlerine qalaı toıtarys bermekpiz? Ony qoıyp, «qazaq tarıhta memleket qurǵan halyq emes nemese bizde memleket bolǵan emes» degen pikirdi elimizdiń «saıası elıtasy», halyq qalaýlysy aıtyp júrse oǵan ne deımiz?! Memleketi bolmaǵan halyqtyń jeri de bolmaıdy. Qaı halyq bolsyn, onyń memleketi bolmaǵandyǵyn dáleldeý sol halyqtyń óz jerine degen ıelik quqyǵyn, egemendigi men táýelsizdigin joqqa shyǵarý degen sóz. Biz úshin bul Reseıdiń «syıǵa bergen», Qytaıdyń «qoldan ketken jerlerin» moıyndaǵandyq bolady. Ondaıda, qazaq qaıda baryp jan saqtamaq? Oqýlyqtarda qazaq halqynyń ata-babasynan osy jerdiń ıesi ekeni, osynda túrli memleketter quryp, urpaqtan urpaq jasap kele jatqany ǵylymı negizde dáleldengen joq. Prezıdent osy máseleni kóterip otyr.
Oqýlyqqa qatysty jaǵdaı bizde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Oqýlyq ortalyǵy, tarıh ınstıtýttary men ǵalymdar bir-birimen sáıkesti jumys isteýi kerektigin kórsetti. Ǵylymı jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstyq qujattamalarda tarıh salasyna qatysty baǵyttar naqtylansa deımiz. Buǵan deıin oryndalǵan jobalardyń nátıjesi qoǵam úshin qoljetimdi bolǵan emes. Qorǵalyp jatqan dıssertasııalar da solaı. Jurtqa jetpeıdi. Mundaıda olardyń jańalyǵynan, ózektiliginen ne paıda?
Onyń ústine, elimizde derektaný, tarıhnama jáne tarıhı zertteý syndy tarıh ǵylymynyń bir-birimen baılanysty osy úsh salasy tolyq jumys istep turǵan joq. Sonyń kesirinen jınaqtalǵan derekter tolyq ıgerilmeı jatyr. Eger biz aldaǵy jazylatyn Qazaqstan tarıhynyń akademııalyq nusqasynda bul derekterdi ıgermesek, onda osyǵan deıin istelgen jumysymyz qumǵa sińgen sýdaı qurdymǵa ketpek. Bul týraly Prezıdent óziniń «Táýelsizdik – bárinen qymbat» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Kezinde «Mádenı mura» baǵdarlamasy ult shejiresin túgendeýge jol ashty. Otandyq tarıh ǵylymy tyń serpinmen damyp, túrli baǵyttar boıynsha kóptegen zertteý júrgizildi. Buryn beımálim bolǵan qanshama tarıhı derekter, arheologııalyq qazynalar tabyldy. Tarıhymyz san myń jyldan tamyr tartatynyn aıǵaqtaıtyn jańalyqtar ashyldy. Elbasynyń osyndaı irgeli bastamalary halqymyzdyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa zor úles qosty. Baǵdarlama aıasyndaǵy eńbekter tom-tom bolyp jaryqqa shyqty. Degenmen, sol qajyrly eńbektiń jemisin kópshilik kórip otyr ma? Zertteý jobalarynyń birazy ǵylymı ınstıtýttar men ortalyqtardyń aıasynda ǵana qalyp qoıǵan joq pa?». О́te durys! Prezıdent jaǵdaıdy biledi eken. Sebebi táýelsizdik alǵaly beri ult pen memleket tarıhyn aıshyqtaıtyn, jańa derektermen tolyqtyrylǵan ári jalpy halyqqa túsinikti tilmen jazylǵan akademııalyq basylym bolǵan joq. Buǵan deıin jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhynyń» bes tomdyǵynda keńestik tarıhnamanyń áseri basym. Bir ǵana mysal, onda Kır men Darııdiń, Aleksandr Makedonskııdiń joryqtary jáne saqtardyń óz Otanyn, elin-jerin qorǵap qalǵan jankeshti soǵystary tolyq ashylmaıdy. Jaı ǵana atap ótiledi. Bul bizdiń jerimizdegi eń alǵashqy memlekettik qurylymdardyń bolǵanyn dáleldeıtin faktiler emes pe!? Eger Otan bolmasa, memleket bolmasa halyqtyń otanshyldyǵy qaıdan keledi? Bul ne qylǵan janqııarlyq! Basylymdaǵy kemshilik – bar faktini tarıhnamalyq turǵydan zerdeleı almaý, esesine, shym-shytyryq zertteýlerden, faktiler men derekterden shyǵa almaý. Tildiń qasańdyǵy men uǵymǵa aýyrlyǵy taǵy bar. Ol týraly Prezıdent: «Mundaı irgeli izdenisterdiń nátıjesi tek osy sala mamandarynyń ıgiligine ǵana aınalýy orynsyz. Ony qalyń jurtshylyqqa túsinikti jáne qoljetimdi etý qajet» deıdi. Qazaqstan tarıhynyń erte zaman bóliminde bizdiń jerimizdegi eń alǵashqy memleketterdiń saıası tarıhy tym qysqa jazylǵan. Olardyń aýmaǵy, bılik júıesi, ishki talas-tartystary jáne aınaladaǵy eldermen baılanysy tolyq ashylmaǵan. Esesine sharýashylyǵy men zattyq mádenıetine kóp oryn berilgen. Bul jaǵdaı mekteptegi tarıh oqýlyqtarynan da baıqalady. Mysaly, 2017 jyly shyqqan jalpy bilim beretin mekteptiń 5-synybyna arnalǵan 166 bettik «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynyń jartysynan astamy arheologııaǵa, etnografııaǵa jáne antrapologııaǵa arnalǵan. Bul árıne oqýshyny jalyqtyryp jiberedi. Nátıjesinde, olardyń tarıh pánine degen qyzyǵýshylyǵy joǵalady. Onyń ústine, mekteptegi tarıh oqýlyqtarynyń tili qatań ǵylymı stılmen jazylǵan, oqýshynyń qyzyǵýshylyǵy men jas mólsheri jáne qabyldaý múmkindigi eskerilmegen.
Prezıdent ásirese jas urpaqtyń tarıhı sanasyn durys qalyptastyrýǵa aıyryqsha kóńil bólýde. Qasym-Jomart Kemeluly atap kórsetkendeı, táýelsizdik jyldary qalyptasqan urpaqtyń sana-sezimi, mentalıteti jáne erik-jigeri basqasha. Olardy biz kóne dúnıemen aldaı almaımyz. Sondyqtan otandyq tarıh ǵylymyna da jańashyldyq kerek. Tarıhı zertteýler men oqytý bir-birinen ajyrap qalmaýy tıis. Ǵylymda qol jetkizilgen jańalyqtar tez arada oqytý úderisine engizilse deımiz. Bul rette, tarıhshylardyń zertteý ádisi men kózqarastaryna da ózgeris kerek. Otandyq tarıhshylar kóp jaǵdaıda qazaq tarıhynyń etno-mádenı keńistigin tek búgingi Qazaqstan aýmaǵymen ǵana shektep keldi. Qazaqstannyń qazirgi shekarasynyń HIH ǵasyrdyń orta kezinen bastap jat jurttyq otarshyldardyń qolymen belgilengenin eskersek, halqymyzdyń ult bolyp uıysýyna, el bolyp eńselenýine negiz bolǵan tarıhı oqıǵalardyń geografııalyq sheńberi budan áldeqaıda keń aýmaqty qamtıdy. Bul aýmaqtyń bir sheti Ortalyq Mońǵolııa men Qytaı qorǵanyna, endi bir sheti Edil men Donnyń boıyna deıin jetedi. Sol sebepten, Qytaı ǵalymy Sý Beıhaı da 1864 jylǵa deıingi qazaq tarıhyn osy aıtylǵan keńistikpen tutas alyp qarastyrady (Sý Beıhaı. Qazaqtyń jalpy tarıhy. Aýd. T.Z. Qaıyrken, t.b. Almaty. «Asyl kitap» baspasy. I,II,III, IV tomdar. 2018, 2019, 2019, 2020 jj.).
Meıli akademııalyq basylymda nemese mektep oqýlyqtarynda bolsyn, qazaq halqynyń Qazaqstan men onyń tóńiregindegi jerlerde memleket qurǵan erte jáne ortaǵasyrlyq túrli etnostardyń, aıtalyq, saqtardyń, ǵundardyń, úısinderdiń, qańlylardyń, túrkilerdiń, oǵyzdardyń, naıman, kereı, merkit, ońǵut, jalaıyr, qońyrat, qımaq, qypshaq, túrkesh, qarluq tektes baıyrǵy jurttardyń genetıkalyq, tildik jalǵasy ekenin ári olar qurǵan memleketterdiń murageri ekenin naqty kórsetýimiz tıis. Bul ǵylymda dáleldengen fakti. Ǵylymda dáleldengen faktilerdi oqýlyqta qaıta zerttep otyrýdyń qajeti joq. Jalpy, tarıhı faktilerdi zertteý prosesi akademııalyq jınaqqa, oqýlyqqa deıin aıaqtalǵan bolýy tıis. Buǵan deıingi problemalar ǵylymı maqalalardyń, monografııalardyń jáne ekspedısııa qorytyndylary men jobalyq zertteýlerdiń, ǵylymı konferensııalardyń jumysy. Solardyń bárin esepke alyp jınaqtap otyratyn ortalyq kerek. Ǵylymı konferensııalar tarıh ǵylymynyń belgili bir kezeńine tán eń negizgi problemaǵa arnalyp, sol boıynsha qorytyndy shyǵarýy tıis. Oǵan ǵylymı ustanymy bar sala mamandary qatysqany jón.
Prezıdent maqalasyna toqtala otyryp, Otan tarıhynyń erte jáne ortaǵasyrlyq kezeńin qaıta bastan keshendi zertteý kerektigin atap ótkim keledi. О́ıtkeni Qazaqstan tarıhynyń erte zaman jáne ortaǵasyrlyq kezeńi bizdiń jańa jáne qazirgi zaman tarıhymyzdyń irgetasy. Onsyz bizdiń qazirgi tarıhymyz, memlekettiligimiz quddy irgetasy qalanbaǵan ǵımaratqa uqsaıdy. Ondaıda bizdiń búgingi aýmaqtyq tutastyǵymyzdy dáleldeý qıynǵa túsedi. Prezıdent te osy máseleni aıyryqsha atap kórsetedi: «Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr». Endeshe, biz ulttyq tarıhymyzdyń irgetasyn soǵurlym tereń kómgen saıyn, bizdiń memlekettiligimizdiń túp negizi, tarıhı dálel-dáıegi soǵurlym bekı túsedi. Sonda ǵana basqalar bizdiń tarıhymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, eldigimizge qurmetpen qaraıtyn bolady. Prezıdenttiń shetel aýdıtorııasyna arnalǵan Qazaqstannyń qysqasha tarıhyn jazyp, álemniń negizgi tilderine aýdarýdy usynamyn, bul – qazaqtyń san ǵasyrlyq shynaıy tarıhyn álemge tanytýdyń birden-bir joly deýi de sondyqtan. Olaı bolsa, shetel aýdıtorııasyna arnalǵan sol oqýlyqtarymyz qandaı bolýy kerek? Mazmunynda ne qamtylǵany jón? Tarıhta bizdiń dalamyzda ómir súrgen qandaı memleketterge basymdyq berýimiz kerek? Bul da aldaǵy jerde jan-jaqty oılanyp, keńesip pishetin másele.
Prezıdent sózimen aıtsaq, «árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarıhyn ózi jazýǵa tıis. Bóten ıdeologııanyń jetegimen júrýge bolmaıdy». Bul bizde álemdik tájirıbege súıenip zertteý júrgizgende basshylyqqa alatyn otandyq tarıhnamalyq prınsıp bolýy kerek degendi bildiredi. Tarıh – ǵylym. Alaıda ony árkim ár túrli maqsatqa paıdalanyp kelgenin de joqqa shyǵara almaımyz. Qazirgi tańda keı iri elderdiń tarıhy sol elderdiń ulttyq ıdeologııasy men syrtqy saıası doktrınasyna qyzmet etýde. Olar túrli oqýlyqtar, ensıklopedııalyq jınaqtar, monografııalar, maqalalar túrinde óz ustanymdaryn bizge búrkemelep ótkizgisi keledi. Buǵan biz tek ózimizdiń tól ulttyq tarıhı tanymymyz ben sergektigimiz arqyly tótep bere alamyz. Mundaıda tarıhtyń ǵylym retindegi fýnksııasynan aınymaı, barlyq faktilerdi ǵylymı negizdeı otyryp, tól tarıh ǵylymymyzdy básekege qabiletti etýge tıispiz. Demek, jazylǵan eńbekterdiń tanymaldylyǵyn jáne paıdalanymyn arttyrý bárinen mańyzdy. О́zgege alaqan jaımaı, elimizde Scopus bazasyna kiretin, Otan tarıhyn zertteýge arnalǵan, halyqaralyq deńgeıdegi, táýelsiz ǵylymı jýrnal shyǵarýdyń ýaqyty keldi. Sol úshin elimizde osy baǵytta tanymaldylyǵy men paıdalanymyn arttyrýǵa umtylyp otyrǵan jýrnaldarǵa memlekettik qoldaý qajet. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, «ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi», sondaı-aq, ol basqalardyń da bizdiń tarıhymyz týraly túsinigin tereńdetip, elimizge degen qurmeti men yqylasyn oıatady.
Tursynhan ZÁKENULY,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ Shyǵystaný kafedrasynyń professory