Shámil

Sodyr saıasattyń qurbany bolyp, taǵdyr taýqymetin molynan tartqan ór tulǵa ádiletsizdikke tóze almaı 1989 jyldyń 22 qarashasynda óz-ózine qol saldy.

Shámil Serikov 1956 jyldyń 5 naý­ryzynda Almaty qalasynda dúnıege keldi. Klassıkalyq kúrestiń qyr-syryn ol bilikti bapker Aıanbek Aldabergenovten úırendi. Maıtalman mamannyń qol as­tynda jattyǵyp júrgen kezinde jasós­pirimder saıysynda jasyndaı jarqy­rady. Qazaqstan birinshiliginde tórt márte top jaryp, Búkilodaqtyq mektep oqýshylary spartakıadasynda jeńimpaz atandy. 1972 jyly Aıanbek Ysqaquly jumys babymen basqa jaqqa aýysqaly jatqanda ol óziniń súıikti shákirtin árip­tesi Anatolıı Jarkovqa tabystady. Mine, osy aıtýly qos bapkerdiń qamqorlyǵy jáne qajyrly eńbeginiń arqa­synda sport­tyń sıqyrly áleminde Shámil Seri­kov esimdi jas balýannyń jul­dyzy jarqyraı jandy.

Eresekter qataryna qosylǵannan keıin Serikov elishilik jarystarda qarsylas shaq keltirmedi. О́ziniń myqtylyǵyn túbe­geıli moıyndatqannan keıin 1977 jyly Tashkentte ótken KSRO chempıonatynda kúsh synasý qurmetine bólendi. Biraq 21 jastaǵy jigittiń alǵashqy qadamy sátsiz boldy. О́zbekstannyń bas shaharyndaǵy jarysta Shámil qos birdeı qarsylasynan taza utyldy. Sóıtip, Odaqtyń oǵylandary bas qosqan básekede kósh sońynda qalyp qoıdy.

Shámil sol sátsizdikten tıisti qorytyn­dy shyǵardy. Tashkentten oralǵan bette bapkeri ekeýi barlyq jaǵdaıdy oı eleginen ótkizdi, saralady, izdendi, eńbektendi. Jatpaı-turmaı daıarlanyp, buǵan deıin de oryndap júretin ádis-tásilderin odan ári jetildirip, sharyqtaý shegine deıin jetkizdi. Serikovtiń sheberliginiń shyńdala túsýine uzaq jyldar boıy Qazaqstan qurama komandasyn baptap, bir shoǵyr juldyzdy shyǵarǵan dańqty bapker Vadım Psarevtiń da qosqan úle­si orasan zor. Nátıje kóp kúttirmedi. Aı­nal­dyrǵan bir jyldyń ishinde jańa qy­rynan tanylyp, ekinshi tynysy ashyl­ǵan týma talant qarsy kelgenderdiń bar­­lyǵyn qoǵadaı japyra bas­tady. Ra­synda da jetpisinshi jyldardyń sońy men sekseninshi jyldardyń basynda keń baıtaq Qazaq eli men kúlli Keńes Odaǵy bylaı tursyn, tipten tórtkúl dúnıede sharbolattaı Shámilge teń keler eshkim tabylmady.

Qandasymyzdyń jeńisti joly bylaı bastaldy: 1978 jyldyń basynda Mınskide ótken Ivan Poddýbnyıdyń memorıalynda 57 kılo salmaq dárejesinde synǵa túsken Shámil Serikov bas júldeni oljalady. «Kishi álem chempıonatyna» balanǵan talaı jylǵy tarıhy bar dás­túrli týrnırdiń sheshýshi tusynda ol Ýlıa­novskiden kelgen 29 jastaǵy apaı­tós, Monreal Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem jáne Eýropa chempıony Vıtalıı Konstantınovpen kúsh synasty. Ekeýara báseke barysynda uzaq ýaqyt boıy tarazy basy teńselip turǵanymen, sońǵy sátte Almatynyń týmasy áıgili qar­sylasynyń osal tusyn taýyp, qajetti upaıdy qorjynǵa saldy. Osy jeńisiniń arqasynda Serikov jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.

Mınskidegi jeńistiń kezdeısoq emes­tigin Shámil arada birer aı ótkennen soń Zaporojede uıymdastyrylǵan KSRO chempıonatynda dáleldedi. Dnepr ózeniniń jaǵalaýynda ótken jarysta alty ret boz kilemge shyqqan qandasymyz bes qarsylasyn urshyqsha ıirip, jaýy­rynymen jerge qadady. Tek Vıtalıı Konstantınovtiń ǵana qazaq balýanymen sońǵy sekýndtarǵa deıin kúresýge ál-qýaty jetti. Sonyń ózinde áıgili balýan Seri­kovke jarytyp qarsylyq kórsete aldy dep aıta almaımyz. Oǵan tablodaǵy esep kýá – 11:3. Shámil Serikov – KSRO chempıony!

Joǵarydaǵy aıtylǵan jaıttardan-aq sol kezderi Shámil Serikovtiń she­ber­lik deńgeıi ózge básekelesterinen qan­sha­lyq­ty joǵary bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. Osy oraıda Alashtyń maqtan tutar azamaty, Olımpıada jáne álem chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń tanymal jýrnalıst Tólegen Jákitaıulyna bergen suhbatynda: «Oı-boı, Shámildiń boıynda ne joq dep surasańyzshy odan da. Tula boıy tunyp turǵan sheberlik edi ǵoı. Onda bári bar. Barlyq jaǵynan da qarsylastarynan basym bolatyn. Ol naǵyz balýan edi. Grek-rım kúresiniń eń ádemi ádisteriniń kóbin álem kóz tikken jarystarǵa alyp shyqqan dáp osy Shámil bolatyn. Tehnıkasy minsiz edi ǵoı», dep aıtqany eriksiz eske oralady.

1978 jyldyń tamyz aıynda Shámil Serikov Mehıkoda jalaýy jelbiregen álem chempıonatyna attandy. Astekter elinde de Alashtyń asyl azamaty atoı saldy. Alty básekeniń barlyǵynda ol kúmánsiz jeńiske jetti. О́zge beldesýlerdi aıtpaǵanda, sheshýshi kezeńde jolyqqan qarsylastary da Shámildiń myqtylyǵyn eriksiz moıyndaýǵa májbúr boldy. Atap aıt­saq, jerlesimiz kúsh-qýaty tasyǵan qa­rýly balýan Paskal Pısarellıdi 29:9 ese­bimen utty. Italııada týyp-ósip keıinnen Germanııaǵa qonys aýdarǵan bul sportshy ýaqyt oza Los-Andjeles Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem jáne Eýropa chempıony atandy. Qandasymyz Iýgo­slavııanyń ókili, Monreal Olım­pıada­synyń kúmis jáne álem chem­pıo­naty­nyń úsh dúrkin júldegeri, Eýropa chempıony Ivan Frıgıchti esh qınalmaı utty.

1979 jyly AQSh-tyń San-Dıego qa­la­synda Shámil Serikov ekinshi márte álem chempıony atandy. Bul joly da jer-

j­a­hannyń dúleı kúsh ıeleriniń eshqaısysy onyń tegeýrinine shydas bere alǵan joq. Aıqas alańynda erkin oıqastap, eń kúrdeli ádis-tásilderdi erekshe eptilik, kóz ilespes jyldamdyq jáne asqan sheberlikpen minsiz oryndaǵan qazaq jigitiniń ónerine súısinbegen jankúıer joq-aý, sirá! Dál sol kezderi Batys basylymdary Shá­mil­di «Boz kilemniń Nýrıevi» dep atap, ony dańqy jer jarǵan balet óneriniń shoq­juldyzymen salystyrǵan edi.

1980 jyly Máskeýde XXII jazǵy Olımpııa oıyndarynyń alaýy tutandy. Klassıkalyq kúres sheberleriniń saıysynda qos qazaq balýanynyń juldyzy jarqyraı jandy. 48 kılo salmaqta kúsh synasqan Jaqsylyq Úshkempirov altyn tuǵyrdan qol bulǵasa, kóp uzamaı 57 kılo salmaqta beldesken Shámil Serikov te dál sondaı qurmetke bólendi. Dúbirli do­dada qos qazaq qatar kúresip, ekeýi de ol­jaǵa keneldi. Jaqsylyq aǵa óziniń dosy ári komandalyq áriptesiniń ónerin bylaı dep sýrettegen edi: «Shámildiń Olımpıadadaǵy kúresin óz kózimmen kórdim. Eshkimdi shenine keltirmeı qoıdy emes pe. Iri jarys dese, Shámildiń arqasy qozatyn. Ondaıda ádettegiden on ese qaırattanyp ketetin. Olımpıadanyń altynyn Shámil syrt kózge oınap júrip utqandaı áser qaldyrdy. Biz bolsaq, ár jekpe-jegimizdi toǵyz mınýttan, silemiz qatyp, dińkemiz quryp júrip áreń uttyq. Al Shámildiń kúresin qarańyz. Olımpıadadaǵy alty beldesýdiń tórteýi taza jeńis. Máskeý Olımpıadasynda dál osyndaı sapaly kúres kórsetken eshkim bolmady. Sondaǵy Shámildiń «Osy joly terlep, sharshap kúreseıin dep edim, taǵy sáti túspedi, Jáke!» dep basyn shaı­qap, jadyraı kúlip turǵan tulǵasy áli kóz aldymda» (Tólegen Jákitaıuly, «Jaqsylyq»).

Máskeý Olımpıadasynyń altyn tuǵyryna kóterilgende Shámil Serikov nebary 24 jasta edi. Tórtkúl dúnıeniń myq­tylaryn tegisteı tizerletip, ózge­ler­di aıtpaǵanda, ataǵy alysqa ja­ıyl­ǵan dúldúlderdiń ózderine soqyr upaı us­tatpaǵan jalyndy ári qarymdy jigit­tiń kelesheginiń jarqyn bolatynyna eshkimniń kúmáni joq edi. Áli talaı ret Olım­pıada men álem chempıonattary jáne basqa da asa iri halyqaralyq jarystarda Shámildiń olja salatynyna barshamyz ımandaı sendik. Biraq bári biz oılaǵandaı bolmady. Tómende baıandalǵan myna bir keleńsiz oqıǵa asa ataqty balýannyń sport­taǵy jolyna kedergi bolyp qana qoımaı, onyń taǵdyryna da balta shapty.

1981 jyldyń kókteminde KSRO Kommýnıstik partııasynyń sheshimimnen sportshylar BAM-ǵa (Baıkal-Amýr ma­gıstrali) barýǵa tıis edi. Alaıda úıimde jóndeý jumystaryn júrgizýim kerek, degen jeleýmen Shámil bul sapardan bas tartty. Onyń sebebi – Olımpıadadan keıin jeńis tuǵyryna kóterilgen qazaq­standyq órenderge úsh bólmeli páterdiń kilti berildi. Al Serikovke eki bólme ǵana buıyrypty. Onyń ózi eski úı bolǵan kórinedi. Soǵan narazy bolǵan balýan Qıyr Shyǵysqa barmaı qoıady. Ol kezde kommýnıstik partııanyń buıryǵyn oryndamaý – óz bolashaǵyńa balta shap­qanmen teń edi. Aıtqandaı-aq, sodan keıin keıipkerimizdiń ómiri kúrt ózgerdi. Odaqtyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi laýazymdy tulǵalardan bas­tap, maıda-shúıde sheneýnikterge deıin Shámilge shúılige bastady. Kóńili pás, sanasyn san­syz oılar sharlaǵan balýannyń kór­setkishteri de tómendeı bastady. Aqy­ry ol KSRO quramasy komandasy sapynan shettetilip, stıpendııadan qaǵyldy. Bul jaǵdaı Serikovtiń naǵyz jalyndap turǵan shaǵynda úlken sporttan qol úzýine májbúr etti.

Jańa ómirge beıimdelý ataqty sport­shyǵa ońaıǵa soqpady. Osy tusta da «BAM-ǵa barýdan bas tartqany» aldy­nan shyqty. Basshylar Ortalyqtyń nus­qaýyn oryndamaǵan azamatqa esh aıaýshylyq tanytpady. Oǵan bizdiń sholaq belsendiler qosyldy. Osy oraıda onyń KSRO sportyna sińirgen orasan zor eńbegi de eskerilgen joq. Kerisinshe, artynan sham alyp túskender qaıda júrse de ba­lýanǵa maza bermedi. Sonyń saldarynan Shámil jóni túzý jumysqa da tura almady. Ornalasqan jaǵdaıdyń ózinde bir jerde kóp turaqtamaıtyn. Sebebi áldekimder Serikovtiń osy salada qyzmet etkenin qalamady. Al buryndary arqasynan qaqqan aǵalary «ash páleden qash pále» dep teris aınalyp, aıtýly balýannan boılaryn aýlaq ustaýǵa tyrysty. Aqyry ol túrli kásiptiń basyn bir shalyp kórdi. Júrgizýshi de boldy, káýap ta satty, jemis te tasydy...

Jalyndap turǵan jastyq shaǵyn sport salasyna arnap, balýandyq ónerge sheksiz berilgen Shámildiń jany jaı tappady. Birte-birte namysshyl jigittiń júıkesi syr bere bastady. Temir emes qoı, tózimi de taýsyldy. Sondaı qıyn shaqta Shámil ishimdikke áýestengen de kórinedi. Bárinen buryn kúni keshe ǵana kúlli álemdi aýzyna qaratqan aptaldaı azamat qoǵamǵa qajetsiz bolǵanyna qorlandy. О́z qandastarynyń, óz aǵalarynyń ózekke tepkenine qatty kúıindi. Shámil ózin japan dalada jalǵyz qalǵan adamdaı sezindi. Aqyry 33 jastaǵy órimdeı jas óz-ózine qol saldy.

Mine, kezinde tórtkúl dúnıe jurt­shylyǵy teńdessiz talantyna tamsanyp, ónerine aıryqsha súısingen sańlaq sport­shynyń aıanyshty taǵdyry osyndaı. О́z dáýirinde KSRO men Qazaqstannyń sporttyq dańqyn arttyryp, san mıllıon kórermenniń kózaıymyna aınalǵan Shámil Serikovteı serke ul aqyry eshkimge kereksiz bolyp qaldy. Qoǵam da qushaǵyn jaımady, qazaq ta qajet etpedi...