О́ner-bilim bar jurttar...

Keń-baıtaq qazaq dalasyndaǵy ór­ke­nıet bastaýynyń tamyry tym te­reń­de ekeni barshaǵa aıan. Álimsaqtan ma­my­rajaı zamandy armandaǵan ata-baba­myzdyń bul tilegi – adamzattyń ǵasyr­lar boıǵy maqsaty desek, artyq aıtqandyq emes. Uly dalanyń tórinde ádilettilikti ómirlik muratyna aınaldyrǵan Aıaz bıden bastap, Jelmaıaǵa minip Jeruıyqty iz­degen Asan qaıǵy, izgilikti qoǵam qa­ǵı­­­dalaryn taıǵa tańba basqandaı aı­shyq­taǵan oıshyl ál-Farabı, táýelsiz ǵy­lymǵa, ulttyq salt, dástúrge negiz­delgen zańǵa súıene otyryp, Japo­nııa­nyń úlgisindegi ozyq memleket qurýdy ańsaǵan Álıhan Bókeıhanǵa deıin – bári-bári osy jolda, halqynyń «qoı ústinde boztorǵaı uıalaǵan zamanda» ómir súrýi úshin aıanbaı eńbek etti.

Bul izgi tilek búgingi Qazaqstannyń da basty basymdyqtarynyń biri bolyp jal­ǵasyn tapty. HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı, ıaǵnı 2050 jyly elimiz álemniń eń damyǵan 30 eliniń biri bolýdy maqsat etedi. Sol jolda ózgelerge qarap boı túzep, ótkenin baǵamdap, bolashaqqa nyq senimmen qaraıdy.

Biz órkenıetti dep júrgen elder nesimen erekshelenedi? Barlyǵymyz bile­tindeı, olar eń aldymen damyǵan eko­nomıkasymen, ózge eldermen salys­tyr­ǵanda tehnologııalyq ozyq ınfra­qu­rylymymen oq boıy alda turady. Odan bólek, adam áleýetiniń damý ındeksi (HDI), saıası turaqtylyq, ishki jalpy ónim, ındýstrııalandyrý men pikir bostandyǵy sekildi damyǵan qoǵamnyń quramdas qundylyqtary qatar júredi. Damyǵan eldi anyqtaýdyń ádis-tásili kúrdeli bolǵanymen, saıyp kelgende, ómir súrýge eń jaıly qoǵamdy tańdaýdy kózdeıdi. BUU-nyń adam áleýetiniń damý ındeksi boıynsha bilim berý, densaýlyq saqtaý, ekologııa, demografııa, ómir súrý uzaqtyǵy jáne ózge de áleýmettik-ekonomıkalyq kór­set­kishterge baılanysty memleketke 0 men 1 arasynda baǵa beriledi. Máselen, Qazaqstan 2019 jylǵy reıtıngte 0.825 kórsetkishpen 189 eldiń ishinde 51-orynda tur. Reseı elimizden bir satyǵa, Túrkııa eki satyǵa tómen, al Ortalyq Azııadaǵy ózge elder 100-den tómengi oryndarǵa jaıǵasqan. Damyǵan otyz elge engen Norvegııa, Japonııa, Ońtústik Koreıamen salystyrǵanda birden kózge túsetin derekter qaýipsizdikke baı­lanysty eken. Máselen, bizdiń elde adam óltirý deńgeıi 100 myń tur­ǵyn­ǵa shaqqanda 5,1-di quraıdy. Al bul kórsetkish joǵaryda aıtqan damyǵan elderde 0,6-dan aspaıdy. Adam áleýe­ti­niń damý ındeksi boıynsha 120-orynda turǵan Qyrǵyzstannyń ózin­de kisi óltirý bizden eki ese tómen (2,2). Sýısıd boıynsha da jaǵdaı máz emes. BUU-nyń 2016 jyly jarııalaǵan málimetine sensek, Qazaqstanda 100 myń turǵynǵa shaqqanda 47,8 adam (onyń 7,7-i – áıelder, 40,1-i – erler) óz-ózine qol jumsaǵan. Bul – Ortalyq Azııadaǵy eń joǵary kórsetkish, kórshiles elderde bul san 20 adamnan aspaıdy. Bul rette eldegi qaýipsizdik salasynyń tómen deńgeıi bizdi órkenıetti elder tiziminde artqa tartyp turǵandaı. Al qaýipsizdik salasynyń halyqtyń áleýmettik jaǵ­da­ıymen tikeleı baılanysty ekeni beseneden belgili. Kez kelgen qoǵam tiri aǵza sekildi úılesimde jumys isteıtinin damyǵan elder mysalynan anyq kórýge bolady. Jekelegen salalar emes, memleket tutas damyǵanda ǵana ozyq 30 eldiń biri bolý maqsaty oryndalatyny anyq.

Al osy álemge úlgi bolyp otyrǵan órkenıetti elderdiń nendeı ereksheligi bar? Jetistikke jetýdiń qandaı da bir tıimdi tásili bar ma? Ádette jańa baǵ­dar­lama ne jobany júzege asyrarda mindetti túrde sheteldik tájirıbeni zert­teı­tinimiz bar. Týra sol sekildi da­myǵan elderdiń tájirıbesin bilý maqsatynda sol memleketterde turatyn otandastarymyzdy sózge tartyp kórgen edik.

BUU-nyń esebi boıynsha dúnıe júzin­degi eń ozyq el bolyp esepteletin Nor­vegııada ómir súrip jatqan Irma Egin­baeva memlekettiń munaı men gaz ón­dirýdegi jetistikteri el ekonomı­ka­sy­nyń damýyna edáýir úles qosqanyn alǵa tartady.

– Norvegııada teńiz tehnıkasy salasy qaryshtap damyp ketken. Soltústik teńiz kenishindegi tabıǵı resýrstardy óndirý úshin arnaıy gravıtasııalyq platforma qurylǵan. Bul zamanaýı ınjenerııadaǵy aıryqsha zertteýlerdiń biri deýge bolady. Iаǵnı Norvegııa jer qoınaýyndaǵy baılyq qoryn ónerkásiptiń damýymen ǵana emes, ǵylym salasynyń il­ge­ri­le­ýi­men de ushtastyra bilgen, – deıdi teńiz teh­nıkasy men tehnologııasyn zertteýshi I.Eginbaeva.

Ozyq tehnologııany qoldanatyn alpa­­ýyt kompanııalar da Norvegııa eko­no­­mıkasyn joǵary deńgeıge kóter­genin alǵa tartqan otandasymyz ózi qyz­met etetin Jotun boıaý shyǵaratyn ká­siporyndy mysalǵa keltirdi. XX ǵa­syrdyń basynda qurylǵan kompanııa óz jumysynda ǵylymı zertteý ju­mys­tarymen keńinen aınalysady eken. Nátıjesinde, teńiz kemelerin shirip ketýden, úı qabyrǵalary men záýlim ǵımarattardy kún sáýlesinen, túrli aýa raıynan qorǵaıtyn, qorshaǵan ortaǵa qaýipsiz boıaý ónimderi búkil álemde joǵary suranysqa ıe bolady. Irmanyń aıtýynsha, eldegi ónerkásip ǵylymı zertteýler salasyn da alǵa jeteleıdi.

Damyǵan elderdiń ónerkásip sek­to­ry­nan góri qyzmet kórsetý sala­sy álde­qaıda alda bolýy kerek de­sek, Nor­vegııadaǵydaı iri óndiris oryn­­dary ózdiginen damyp jatqan ǵy­lym salasynyń ilgerileýine sebepker bolsa, quba-qup. Otandasymyz da Qazaqstandaǵy zertteýshilerdiń ón­di­ris­ke, tájirıbege keńinen tar­tyl­ǵa­nyn qa­laıtynyn jetkizdi. Irma «eldegi ǵy­lymdy damytýdyń basty joly – qol­da­nys­qa engizý» degen pikirde.

О́rkenıetti elde ómir súrip jatqan halyqtyń ómir jasy da uzaq bolady. Máselen, Qazaqstandaǵy ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 72,9 jas bolsa, Norvegııa halqy orta eseppen 82,4, japondar – 84,6, ońtústikkoreıalyqtar – 83 jas ómir sú­redi.

Otandasymyz norveg halqy sportqa jaqyn ekenin aıtady.

– Olardyń dene shynyqtyrýǵa degen kózqarasy erekshe. Qys bolsa úlkeni men kishisi shańǵy, konkı teýip, demalystaryn taza aýada ótkizedi. 3-4 jasar baldyrǵandardyń kóbi shańǵyny sheber meńgergen. Halyq arasynda «norveg sábıleri shańǵy kıip týady» degen ázil áńgime jıi aıtylady,– deıdi Irma.

О́rkenıetti elderdiń ulttyq erekshe­lik­teri men qundylyqtaryn mem­lekettiń damý jolynda tıimdi qoldana bilgen mysal az emes. Máselen, joǵaryda sóz etken ult kósemi Álıhan Bókeıhan bo­la­­shaǵyna senim artyp, boı túzegen, álem­degi úshinshi iri ekonomıka ıesi Ja­ponııa – Batys qundylyqtaryna jutylmaı, óz ereksheligin aıshyqtaı otyryp, aýyz toltyryp aıtarlyq jetistikke jetken sanaýly eldiń biri. Ja­ponııa týraly aıtqanda, halyqtyń ózgege uqsamaıtyn ómir súrý fılosofııa­syn aınalyp ótý qıyn. Kaıdzen, ıkıgaı syndy birden estigende túsinýge qıyn uǵymdar tutas bir jurttyń ómir súrý jolyn sıpattaıdy. Kaıdzen – qazaqsha «jaqsy jaqqa ózgerý» degendi bildiretin júıe jetistikke bir kúnde jetemin de­gen­derdiń oıyn joqqa shyǵarady. Ja­pon­dyq júıe boıynsha bir belesti baǵyndyrý – bir kúnniń emes, júıeli ári kúndelikti shaǵyn áreketterdiń nátıjesi. Búkil álem qyzyǵatyn «ıkıgaı» uǵymy – Abaısha aıtqanda «Sen de bir kirpish dúnıege, Ketigin tap ta, bar qalan!» degenge saıady. Iаǵnı myna ómirde baqytty bolýdyń kiltin taýyp, tepe-teńdikti saqtaı bilgen adam óz «ıkıgaıyn» tapty deýge bolar. Odan bólek, ózińdi ózgemen salystyrmaýdy úıretetin jáne ózge de japon halqynyń fılosofııasy kúnnen-kúnge tanymal bolyp keledi. Osy se­kil­di ulttyq qun­dy­lyqtaryn brendke aınaldyrǵan Ja­ponııa úlgisi órkenıetti el ataný úshin Batysqa elikteýdiń qajeti joq eke­nin, kerisinshe óz sara jolyńdy tabý qan­sha­lyq­ty mańyzdy ekenin kór­se­tedi.

Ulttyq dástúr, mádenıet pen búgingi zamannyń talaby – jańa tehnologııa arasynda ózindik úılesim tapqan elderdiń úlken jetistikterge jetkenine kýámiz. Osy rette sońǵy jyldary mádenı eksporttyń ozyq úlgisin kórsetken Ońtústik Koreıany aıtpaı ketpeske bolmas. Koreı kınosy men mýzykasynyń osynshama tanymal bolýynyń syry nede? «Koreıa tolqyny» degen ataýǵa ıe bolǵan qubylys 1980 jyldan bastalǵan. XXI ǵasyrda mádenıet pen týrızmniń bas­ty eksportshylarynyń birine aınalǵan tusta Ońtústik Koreıanyń tabysy da eselene tústi. Mádenıet ındýstrııasyn damytýǵa memlekettiń ózi qoldaý bildirip, shyǵarmashyl toptarǵa túrli sýbsıdııa berip, jańa bastamalarǵa qar­jylaı kómek kórsetip otyrǵan. Má­denı eksportty memlekettiń basym ba­ǵyt­tarynyń birine aınaldyrǵan memleket álemdi «jumsaq kúsh» arqyly jaýlaýdy maqsat etkendeı.

Ońtústik Koreıada oqyp, elge oral­ǵan soń koreı mádenı ortalyǵynda qyzmet etken otandasymyz Aıjan Smaǵul Ońtústik Koreıa K-pop, K-drama ba­ǵyt­ta­ryndaǵy jetistiginen keıin ózge salalardy da qolǵa ala bastaǵanyn aıtady.

– Qazir Ońtústik Koreıa medısına, kosmetologııa jáne týrızm salalaryna kóp kóńil bóle bastady. Suranys ta joǵary ekenin aıta ketý kerek. Koreı kosmetıkasy Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde satylady. Qazaqstandaǵy koreı mádenıet ortalyǵynda jumys istegen kezde mýzyka men fılmderiniń áserinen jastardyń koreı tilin úırenýge degen qulshynysyn baıqadym. Mektep túlekteri sol eldiń joǵary oqý oryndaryna túsýge talpynady. Sonda oqyp, jumys istegisi keletinderi de kóp,– deıdi Aıjan.

El beınesin áskerı kúsh nemese ekono­mı­kalyq qýat arqyly qalyptas­ty­rýdan góri mádenıet pen óner, shyǵarmashylyq arqyly tanystyrýdyń qanshalyqty tıimdi ekenin baıqaýǵa bolady. Bir ja­ǵy­nan, Qazaqstannyń qazirgi jaǵdaıy osyǵan óte uqsas sekildi. Elimiz sońǵy jyldary kórshiles elder arasynda, TMD aýmaǵynda shyǵarmashylyqtyń otanyna aınalyp úlgerdi. Tek bul – memlekettik baǵdarlama aıasynda emes, ınternet pen daryndy jastardyń talpynysynan týǵan jetistik. Osyǵan deıin reseılik ónimdi tutynyp kelgen jastar endi otandyq, qazaq tilindegi kontentke qyzyǵýshylyqpen den qoıa bastady, tipti ózge el turǵyndaryn arbap alatyn deńgeıge kóterildi. Ońtústik Koreıa úlgisimen elimizdiń daryndy jastary qazaq mádenıetin alys-jaqyn shetelge eksporttaı bastady deýge de bolady.

Babalar ańsaǵan órkenıetti qoǵamnyń irgetasy qazaq dalasynda áldeqashan salynyp, alǵysharttary aıqyndalǵan. Jastardyń ilim men bilim kókjıegi keńip, ǵylymǵa degen yqylasy jyl sanap artyp keledi. Ybyraı Altynsarınniń kezinde «О́ner-bilim bar jurttar, Tastan saraı salǵyzdy, Aıshylyq alys jerlerden, Jyldam habar alǵyzdy...» dep sıpattaǵan qoǵamy búginde ǵylym men tehnologııanyń qyr-syryn meńgerip, adam balasy sengisiz jetistikterge jetti. Uly babalardyń amanatyn arqalaǵan qazirgi urpaq Qazaqstandy álemniń eń ozyq elderiniń birine aınaldyratyna shúbásiz sený azdyq etedi, bul jolda ár adam ózin damytý arqyly ortaq muratqa tıtteı de bolsyn úlesin qosa alady. Ol úshin «óner-bilim bar jurttardyń» ónegesin júzege asyrǵan abzal.