Osydan alty jyl buryn Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵy elimizde keńinen atalyp ótip, baǵzydaǵy babalar tarıhy týraly áńgime tereńnen qozǵaldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev saltanatty jıynda sóılegen sózinde ataqty Muhammed Haıdar Dýlatıdiń derekterine súıene otyryp, 1465 jyly Qozybasy taýynyń eteginde bolǵan tarıhı oqıǵaǵa da toqtaldy. «Kereı men Jánibek handar Ábilqaıyr ulysynan bólinip, Shý men Talastyń arasynda Qazaq handyǵynyń shańyraǵyn kóterdi. Alty Alash anttasyp, aıyrylmasqa sóz baılasyp, Ulytaýǵa tańbalaryn qashap jazdy. Osylaısha, tarıh sahnasyna Qazaq degen halyq shyǵyp, ulan-ǵaıyr ólke Qazaq jeri dep atala bastady. Odan soń qasqa joldy Qasym han handyqtyń irgesin bekitip, keregesin kerdi. Haqnazar han shekarasyn Edildiń boıyna deıin keńeıtse, Táýekel han Túrkistan ólkesin túgeldeı Qazaq handyǵyna qaratty. Eńsegeı boıly er Esim eldiń irgesin bekitý jolyndaǵy kúreste qolbasshylyǵymen tanymal boldy. Salqam Jáńgir han Orbulaq túbindegi shaıqasta jońǵarlarǵa oısyrata soqqy berse, Áz Táýke «Jeti Jarǵyny» engizdi», dedi N.Nazarbaev.
Búgin Elbasynyń sol sózine arqaý bolǵan Qazaq handyǵyna bılik júrgizgen handar týraly derekterdi el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
1. Kereı han
Shyǵý tegi. Orys hannyń shóberesi, Toqtaqııa hannyń nemeresi, Bolat sultannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1457/1458-1465/1466.
Mańyzdy oqıǵalar. 1457 jyly týysy Jánibek hanmen birge Deshti Qypshaqta bılik qurǵan shaıbanılyq Ábilqaıyr hannan bólinip, Jetisý jerinde Qazaq handyǵynyń negizin qalady. Alǵashqy qazaq hany boldy.
2. Jánibek han
Shyǵý tegi. Orys hannyń shóberesi, Qoıyrshaq hannyń nemeresi, Baraq hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1465/1466-1474.
Mańyzdy oqıǵalar. Kereı hanmen birge Jetisý jerinde Qazaq handyǵynyń negizin qalady. Kereı hannan soń bılikke keldi. Ábilqaıyr han qaıtys bolǵannan keıin Deshti Qypshaqta Qazaq handyǵynyń bıligin túpkilikti ornatty.
3. Buryndyq han
Shyǵý tegi. Kereı hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1474-1510.
Mańyzdy oqıǵalar. Qazaqtyń úshinshi hany. 1470-1490 jyldary Qazaq handyǵynyń Syr boıyndaǵy qalalar men óńirler úshin kúresin bastady, birshama jeńiske qol jetkizdi. 1510 jyly taqty Qasym hanǵa qaldyryp, Samarqanǵa kóship ketti.
4. Qasym han
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1511-1521.
Mańyzdy oqıǵalar. Qazaqtyń tórtinshi hany. Qasym han – handyqtyń kúsheıý kezeńin sońyna deıin jetkizgen bıleýshi. Buryndyq han tusynda Syr boıy úshin júrgizilgen kúresterde qazaq áskerleriniń bas qolbasshysy bolady. XVI ǵasyr basynda Jánibek han uldarynyń arasynda zor bedelge ıe bolyp, 1510 jylǵy Maýerennahrdaǵy shaıbanılyq bıleýshi Muhammed Shaıbanıdiń Qazaq jerine jasaǵan joryǵyna toıtarys berip, onyń áskerin Ulytaýdaǵy urys barysynda tas-talqan etip jeńedi. Osy oqıǵadan keıin Buryndyq han amalsyzdan Samarqan jaqqa ketýge májbúr bolady da, Qasym han Qazaq eliniń taǵyn ıelenedi. 1511-1512 jyldary Maýerennahrdaǵy saıası daǵdarysty paıdalanyp, ońtústik baǵytta Tashkentke deıingi jerlerdi Qazaq handyǵynyń quramyna qosady. 1516-1521 jyldary batys baǵytta Noǵaı Ordasyndaǵy saıası daǵdarysty paıdalanyp, qazaq rý-taıpalarynyń jerin Edil ózenine deıin keńeıtedi. Noǵaı myrzalaryn ózine tartyp, olarmen týystyq qatynas ornatady.
Qasym hannyń tusynda eldiń ishki birligi turaqtanyp, qazaq halqynyń sany bir mıllıonǵa jetedi. Ishki qoǵamdyq qatynastardy retteıtin «Qasym hannyń qasqa joly» atty zańdar jınaǵy ómirge keledi. Áskeriniń sany úsh júz myńǵa deıin jetip, Qasym hannyń bıligi tusynda qazaq halqy týraly málimetter Máskeýge, odan ári Eýropa elderine taralady. Barlyq ortaǵasyrlyq parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan avtorlardyń eńbekterinde Qasym han týraly tek jaǵymdy aqparattar baıandalady. Qasym han 1521 jyly qaıtys bolady. Súıegi Saraıshyq qalasyndaǵy handar zıratyna qoıylady.
5. Mamash han
Shyǵý tegi. Qasym hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1521-1522.
Mańyzdy oqıǵalar. Mamash han ákesinen keıin taqqa otyryp, kóp uzamaı ózara bılik úshin bolǵan kúreste qaza tabady. Qazaq handyǵy tarıhynda «ýaqytsha álsireý» kezeńi bastalady.
6. Tahır han
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń nemeresi, Ádik sultannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1522/1523-1532/1533.
Mańyzdy oqıǵalar. Mamash hannan soń taqty ıelendi. Onyń bıligi tusynda Qazaq handyǵynda saıası daǵdarys kúsheıe túsedi. Birneshe ret syrtqy qarsylastardan jeńilis tabady. «Ýaqytsha álsireý» kezeńi odan ári jalǵasady.
7. Ahmet han (Qoja Ahmet)
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń nemeresi, týǵan ákesi belgisiz.
Bılik qurǵan jyldary. 1534-1537.
Mańyzdy oqıǵalar. Tahır hannan soń Qazaq handyǵynda bir mezgilde birneshe han paıda bolady. Batys bólikte Ahmet (Qoja Ahmet) han bolady. Noǵaılarmen bolǵan urystardyń birinde jeńilis taýyp, qaza tabady.
8. Toǵym han
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń nemeresi, Jádik sultannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1533/1534-1537/1538.
Mańyzdy oqıǵalar. Toǵym han Qazaq handyǵynyń «álsireý kezeńinde» han bolyp, shaǵataılyqtarmen bolǵan urystyń birinde qaza tabady.
9. Buıdash han
Shyǵý tegi. Tahır hannyń baýyry.
Bılik qurǵan jyldary. 1533/1534-1537.
Mańyzdy oqıǵalar. Jetisý jerinde bılik qurady. Tashkent bıleýshisi Baraq han uly Dervısh sultanmen bolǵan urysta 24 sultanmen birge qaza tabady.
10. Haqnazar han
Shyǵý tegi. Qasym hannyń kishi uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1538-1580.
Mańyzdy oqıǵalar. Qazaq handyǵynyń qaıta órleý kezeńi Haqnazar hannyń esimimen baılanysty. Bıliginiń alǵashqy on jyldyǵynda syrtqy qatynastarda belsendilik kórsetpeıdi, ishki qatynastardy retteýge kúsh salady. 1550-jyldary Noǵaı Ordasyndaǵy saıası daǵdarys barysynda Haqnazar han noǵaı isine belsene aralasyp, Ismaıyl bıdiń qarsylastary – Sheıh-Mamaı bı men Júsip bıdiń uldary men jaqtastaryna qoldaý kórsetedi. 1560-jyldardyń sońynda noǵaı bıleýshisi Din-Ahmet bıge (1563-1578) qarsy kúresip, noǵaılardy Jem ózeninen Jaıyq ózenine deıin yǵystyrady.1570-jyldary Haqnazar han Saraıshyqty ıelenedi. Ol noǵaılarmen kúreste óziniń túpki maqsaty – Edil men Jaıyq ózenderiniń aralyǵyn ıemdený ekenin ashyq bildiredi. Haqnazar han Noǵaı Ordasyna qarsy kúres barysynda Qyrym hanymen baılanys ornatady. Qazaq handyǵynyń soltústiktegi shekarasyn qamtamasyz etý barysynda Sibir hany Kóshimmen qatynas ornatady. Máskeý patshasy IV Ivan Kóshimge qarsy kúreste Haqnazar hanmen baılanys ornatýǵa májbúr bolady. Haqnazar han ońtústik baǵytta Buhara men Tashkent bıleýshileri arasyndaǵy qaıshylyqty paıdalanyp, Syrdarııa boıyndaǵy qalalardy ıemdený úshin kúres júrgizedi. Osy jolda 1580 jyly sáýir aıynda Tashkent bıleýshisi Baba sultannyń opasyzdyǵynan qaza tabady.
11. Shyǵaı han
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń nemeresi, Jádik sultannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1580-1582.
Mańyzdy oqıǵalar. Shyǵaı han jas kezinde Deshti Qypshaqqa aty shyqqan ári batyr, ári qolbasshy bolǵan. Haqnazar hannyń janyndaǵy eń senimdi serikteriniń biri bolǵan. Haqnazar han qaza tapqannan keıin 1580 jyly maýsym aıynda han laýazymymen derekterde esimi kezdese bastaıdy. 1580-1581 jyly Tashkent bıleýshisi Baba hannan jeńilis tabady. 1581 jyly maýsym aıynda ishki saıası jaǵdaılarǵa baılanysty Buhara bıleýshisi II Abdallah hannyń qolyna kelip, Hodjentke ıelik etedi. 1582 jyly qaıtys bolady.
12. Táýekel han
Shyǵý tegi. Shyǵaı hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1583/1584-1598.
Mańyzdy oqıǵalar. 1586 jyly Táýekel han alǵash ret II Abdallahtyń ıeligindegi Tashkent óńirine joryq uıymdastyrady. Kelesi jyldary Táýekel han negizgi qarsylasymen kúresý úshin basqa kórshilermen qarym-qatynas ornatýǵa umtylady. Shyǵys Túrkistanda ózara kúresip jatqan shaǵataılyq bıleýshilerdiń bir tobyna qoldaý kórsetedi.
Qalmaq taıpalarynyń bir tarmaǵyna inisin bıleýshi etip qoıady. Qaraqalpaq taıpalaryna bir ulyn bıleýshi etedi. 1590-jyldardyń ortasynda Máskeýmen elshilik baılanys ornatady. II Abdallahqa qarsy kúresý úshin Iran bıleýshisi I Abbas shahtyń elshilerimen baılanysady. Ortaq qarsylasqa qarsy kúresý úshin bolashaqtaǵy josparlaryn aldyn ala kelisedi.1597 jyly jáne 1598 jyly eki ret Maýerennahrǵa joryq jasap, ekinshi joryq barysynda Tashkent, Samarqand qalalary men óńirlerin baǵyndyrady. Buhara túbindegi shaıqasta aýyr jaralanyp, qaza tabady. Táýekel hannyń Maýerennahrǵa jasaǵan joryqtarynyń qorytyndysy boıynsha Syrdarııa ózeni boıyndaǵy jerler Tashkent qalasymen qosa Qazaq handyǵynyń quramyna qosylady. Sóıtip Táýekel hannyń tusynda Qazaq halqynyń etnostyq aýmaǵynyń qalyptasýy aıaqtalady.
13. Esim han
Shyǵý tegi. Shyǵaı hannyń uly, Táýekel hannyń inisi.
Bılik qurǵan jyldary. 1598-1616 jáne 1627-1628.
Mańyzdy oqıǵalar. Esim han – qazaq taǵynda eki ret otyrǵan bıleýshi. Ol Maýerennahrdaǵy jańa áýlet – ashtarhanılarmen kelisimge kelip, ońtústiktegi Qazaq handyǵynyń ıelikterin moıyndatady. Syr boıyndaǵy Iаssy qalasyn Qazaq handyǵynyń saıası ortalyǵyna aınaldyryp, ol Túrkistan dep atala bastaıdy. Sol tustan bastap qazaq handary men ataqty sultandar men belgili tarıhı tulǵalar Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi janyna jerlenedi. Qalyptasqan jańa ýaqyt talaptaryna saı qoǵamdyq qatynasty retteý úshin burynǵy zańdardy jańǵyrtady. El aýzynda ol zańdar – «Esim hannyń eski joly» degen ataýmen qalady. Tashkenttegi qazaq bıleýshisi Tursyn Muhammed hanmen qaıshylyqta bolyp, 1616-1624 jyldary Shyǵys Túrkistanǵa ketýge májbúr bolady. Keıinnen Tursyn Muhammed hanmen kelisip, Túrkistanǵa qaıtyp oralady.1627 jyly opasyzdyǵy úshin Tursyn hanǵa qarsy shyǵyp, ony óltiredi, al ózi kelesi jyly qaıtys bolady. Esim hannyń denesi Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi janyna jerlenedi.
14. Tursyn han
Shyǵý tegi. Jánibek hannyń urpaǵy, Jalym sultannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1616-1627.
Mańyzdy oqıǵalar. 1613/1614 jyly Tashkent qalasynyń bıleýshisi, al 1616 jyly Buhara bıleýshisi Imamqulı hannyń qoldaýymen Esim handy Shyǵys Túrkistanǵa yǵystyryp, qazaq taǵyn ıelenedi.1625 jyly Esim hanmen qaıta tatýlasady. 1627 jyly ant buzǵany úshin Esim hannyń qolynan qaza tabady. Halyq aýyz ádebıetinde «ant buzýshy» han retinde qaldy.
15. Jánibek han
Shyǵý tegi. Shyǵaı hannyń úlken uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1628/1629-1646/1647.
Mańyzdy oqıǵalar. Esim hannyń úlken uly retinde ákesinen soń taqty ıelenedi. Uzaq jyldar boıy Jánibek han esimi tarıhta umyt qalyp keldi. Tek sońǵy jyldardaǵy zertteýlerde onyń esimi óz ornyn taba bastady. Onyń bıligi tusynda alǵash ret jońǵarlarmen soǵys bastaldy. Sol sebepti 1628-1652 jyldar Qazaq handyǵy tarıhynda «Jońǵarlarmen alǵashqy kúrester kezeńi» dep atalady. Shamamen, 1646/1647 jyly qaıtys bolǵan.
16. Jáńgir han
Shyǵý tegi. Shyǵaı hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1646/1647/1652.
Mańyzdy oqıǵalar. «Jońǵarlarmen alǵashqy kúrester kezeńiniń» basynda Esim hannyń úlken uly Jánibek taqty ıelense, kelesi uly Jáńgir sultan áskerge bas qolbasshy bolady.
1635 jylǵy alǵashqy qazaq-jońǵar soǵysynda Jáńgir sultan jońǵarlarǵa tutqynǵa túsedi, biraq kóp uzamaı jońǵar tutqynynan bosap shyǵady. Jońǵarııa quryltaıynyń basshysy Hundelen taıshynyń qyzyna úılenedi. Bolashaq qazaq hany – Táýke han osy nekeden dúnıege keledi.
1643-1644 jylǵy qys aılaryndaǵy jońǵarlardyń qazaqtarǵa joryǵynda 50 myńdyq jaý áskerine 600 qazaq sarbazymen Orbulaq degen jerde toıtarys beredi. Samarqannan Jalańtós batyr bastaǵan 20 000 ásker kelip jetedi de, jońǵar hontaıshysy keri sheginedi. Osy shaıqastan keıin kóp uzamaı aǵasy qaıtys bolyp, Jáńgir han taqty ıelenedi. Jońǵarııa tarapynan bolatyn joryqtarǵa toıtarys berý úshin Shyǵys Túrkistandaǵy shaǵataı áýletiniń, Maýerennahrdaǵy ashtarhanılar áýletiniń bıleýshilerimen odaqtar qurý maqsatynda birneshe márte elshi attandyrady. 1652 jylǵy kezekti qazaq-jońǵar soǵystarynyń birinde Jáńgir han qaza tabady. Súıegi Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi janyna jerlengen.
17. Belgisiz
Shyǵý tegi. Belgisiz.
Bılik qurǵan jyldary. 1652-1680.
Mańyzdy oqıǵalar. Qazaq handyǵy tarıhynda bul jyldardy «belgisiz jyldar» kezeńi dep ataýǵa bolady.
18. Táýke han
Shyǵý tegi. Jáńgir hannyń uly.
Bılik qurǵan jyldary. 1680-1715.
Mańyzdy oqıǵalar. Táýke hannyń tolyq aty-jóni – Táýekel – Muhammed batyr han. Jáńgir hannyń qalmaq áıelinen týǵan uly. Táýke handy jas kezinen ákesi memlekettik bılikke aralastyryp, birneshe ret Shyǵys Túrkistanǵa elshilik quramyna qosyp jiberedi. Táýke hanǵa qatysty zertteý jumystarynyń materıaldary boıynsha ol 1680 jyly bılikke kelgen. Táýke han ishki saıasatta qazaq qoǵamyndaǵy qatynastardy retteý jáne damytý maqsatynda jańa zańdar jınaǵyn ataqty bılerdiń qatysýymen shyǵarady. Ol zańdar qazaq tarıhynda Táýke hannyń «Jeti Jarǵysy» dep atalady.
Táýke hannyń reformalaryna saı bıler ınstıtýtynyń róli artyp, bıler sot mindetterimen qatar ákimshilik mindetterdi de atqarady. Syrtqy saıasatta kórshi eldermen saýda-sattyq, elshilik qatynastardy kúsheıtedi. Táýke hannyń bıligi tusynda shyǵystaǵy kórshi Jońǵarııamen qatynas kúrdeli bolsa da, olardyń joryqtaryna toıtarys berildi. Táýke hanǵa deıingi qazaq qoǵamyndaǵy daǵdarystar men Táýke hannan keıingi qalyptasqan saıası bytyrańqylyq jaǵdaıdy Táýke han bılik qurǵan jyldarmen salystyra kele, tarıhshylar ol kezeńdi shartty túrde «altyn ǵasyr» dep ataıdy.
1715 jyly Táýke hannyń qaıtys bolýynan keıin qazaq qoǵamyndaǵy saıası daǵdarystyń kesirinen birtutas Qazaq handyǵy saıası bytyrańqylyqqa ushyraıdy da, úsh júzde jeke handyqtar paıda bolady. Sóıtip Qazaq handyǵynyń tarıhynda bir ǵasyrǵa sozylǵan bytyrańqylyq dáýir bastalady. Al XIX ǵasyrdyń 20-jyldary Reseıdiń otarlaý saıasaty barysynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy handyq bılik birjolata joıylady.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory