Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmeti» qoryq–mýzeıdiń qorynda

Uly ustazdyń rýhanı ilimi men muralaryn zerttegen ondaǵan dıssertasııalar qorǵalyp, ǵylym álemine jol tartty. «Dıýanı Hıkmet» álemniń onnan astam elderinde aýdarylyp, jaryq kórdi. Sońǵy jyldary júzege asqan izdenister nátıjesinde taǵy da birqatar «Dıýanı Hıkmet» qoljazbalary tabyldy. Qazaqstannyń qoljazba qorlary men murajaı qorlarynda «Dıýanı Hıkmettiń» qazirgi kúni 30-dan asa qoljazbasy bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly «Tarıh tolqynynda» atty eńbeginde: «...Eger qazaqtardyń rýhanı tarıhy jazyla qalsa, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń hıkmetteri («Danalyq sózderi») sózsiz onyń bir bóligi bolyp kirýge tıis», dep jazǵan bolatyn.

Mýzeıdiń qurylý tarıhynda Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, sol kezdegi Mádenıet mınıstriniń orynbasary О́.Jánibekovtiń bastamasymen jergilikti bılik ókilderi ıgi ister atqaryp, halyqtyń qolynda saqtalǵan qundy dúnıelerdi mýzeıge ótkizýine yqpal jasaǵan. Kesenede saqtalǵan qundylyqtardy 1958 jyldary jınap, tizimin jasaǵan sol kezdegi alǵashqy qor saqtaýshy, keıinnen 1980-84 jj. mýzeı dırektory bolǵan, mádenıet qaıratkeri Orynbaı Dastanovtyń  da eleýli eńbegin aıta ketýimiz kerek. Biz búgingi maqalamyzda baba murasyna degen qyzyǵýshylyqtyń sebebin emes, qoryq-mýzeı qoryndaǵy «Dıýanı Hıkmet» kitaptary jáne qoljazbalarymen tanystyrýdy maqsat qoıyp otyrmyz.

1978 jyly «Respýblıkalyq Qoja Ahmet Iаsaýı sáýlet ǵımaraty mýzeıi» bolyp ashylǵan kezde mýzeı qory 300-ge jýyq jádigermen qurylǵan bolsa, qazirgi tańda mýzeı qoryndaǵy 24 481 dana kóne jádiger tarıhtan syr shertedi. Memlekettik tirkeýge alynǵan jádigerlerdiń 13 633 danasy negizgi qor, 10 848 danasy ǵylymı kómekshi qor esebinde. Jádigerlerdiń basym bóligi tarıhı qundy túpnusqa dúnıeler. Halyqtyń qolynan jınaqtalǵan  arab, parsy, kóne túrki tilderinde jazylǵan qoljazbalar men baspa kitaptary búgingi taqyrybymyzǵa arqaý bolmaq. Jazba eskertkishter toby jádigerleriniń negizgi qorynda 630 dana, ǵylymı kómekshi qor esebinde 2323 dana, barlyǵy  2953 dana jádiger saqtaýly. Árıne bul jádigerler mýzeıdiń qyryq jyldyq jumysy jyldarynda jınaqtalǵany aıtpasa da belgili. Degenmenen, tarıhı derekterde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń «Kitaphana»  bólmesiniń bolǵany, kitaphanada dinı sıpattaǵy kitaptardyń jınaqtalǵany týraly málimet kóptep kezdesedi. 1929 jyly jaryq kórgen maqalasynda Alash ardaqtysy Júsipbek Aımaýytov: «... Odan ári aınalsańyz, taǵy bir kishirek úıge kiresiz. Qabyrǵalary oıdym-oıdym (yshqapsha). Bul jaı bir zamanda kitaphana bolyp, 30 myńdaı kitap saqtalǵan eken. Bul kúnde biri qalmapty», – dep jazady. Kitaptar jaıly 1951 jyldan 1985 jylǵa deıin keseneniń qor saqtaýshysy, mýzeı dırektory bolyp istegen Orynbaı Dastanov bylaı dep jazady: «Munan ári korıdordyń ishimen júrgende sol jaqtaǵy «Kitaphana» dep atalatyn bólmege tap bolasyz. Burynǵy kezderde onyń eki etajy da túrli dinı kitaptarǵa ıin tiresip turǵany barshaǵa málim. Olardyń birazy 1950 jyldarǵa deıin saqtalyp kelgen». Avtor bul derekti 1967 jyly shyqqan kitabynda jazyp qaldyrǵan.

Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi ótken jyly 16 jeltoqsan – Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik kúnine oraı Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń «kitaphana bólmesin» óziniń tarıhı qyzmettik maqsatynda mýzeılendirip ashqan bolatyn. Alǵashqy kúnnen qalyń kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan bul bólmege Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ár jyldarda baspadan shyqqan «Dıýanı Hıkmet» eńbegi jáne «Paqyrnama», «Rısala dar adabı tarıqat» eńbekteriniń kóshirmeleri qoıyldy. Solaı bolýy da zańdylyq, Dastanovtyń jazbasynda «... Aralap júrgen zııaratshylar munda kelgen soń shyraqshynyń nusqaýymen ábden sarǵaıyp, tozyǵy jetken úlken Quran men Qoja Ahmet Iаsaýıdiń Hıkmetine táýep qylady da, kidirmesten qarsysyndaǵy «Meshit» atty bólmege óte bergen», – dep jazady. Budan kóretinimiz Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi ishinde Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmet» eńbegi de aıryqsha qurmet tutylǵan. 

Qoja Ahmet Iаsaýıdiń bizge jetken muralarynyń ishinde halyqtyń júregine jaqyny da, qundysy da – Dıýanı hıkmet. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń basty shyǵarmasy «Dıýanı Hıkmettiń» birinshi shýmaǵynda: «Ekinshi dápter sózin ashtym, mine», - dep bastalady. «Ekinshi dápterdiń» negizgi maǵynasy – rýh, rýhanı álem. Ondaǵy basty taqyryp – Ulyq Allaǵa ǵashyqtyq. Allany madaqtaý, tákbir aıtý, tásbıh tartý, paıǵambarǵa salaýat joldaý arqyly ǵana qudaıǵa jetýge bolatynyn aıtady. Hıkmetter adamdy jaman qylyqtardan tıylyp, kórkem minezdi bolýǵa, rýhanı tárbıeni túzetýge úndeıdi. Sondyqtan da, Hıkmetter halyq arasynda aýyzsha aıtylýmen qatar, kórkem jazýmen jazylyp, jazbasha túrde de saqtalǵan. Dıýanı hıkmettiń túpnusqasy saqtalmaǵan. Qazirgi tańdaǵy belgili eń kóne qoljazba Ahmad Mahmýd Hazınıdiń 1593/94 jazylǵan «Javahırý-l Abrar mın amýajı bıhar» atty shyǵarmasynda keltirilgen «Dıýanı Hıkmet» bolyp tabylady. Bertin kele «Dıýanı Hıkmet» Qazan (1887–1901),  Ystambul (1901), Tashkent (1902–1911) baspalarynan jaryq kórgen.

«Tórt myń tórt ıúz hıkmát Haqdin fármán» dep jyrlaǵan Iаsaýıdiń danalyq sózderi áli kúnge deıin tolyq jınaqtalyp, jaryq kórgen joq. Búginde ǵylymı aınalymda júrgen hıkmetteriniń sany eki júzdiń shamasy ǵana. HH ǵasyrdyń basyna deıin Qazanda tasbaspa kúıinde jaryq kórgen «Dıýanı Hıkmetterdiń» jalpy kólemi, shamamen, 150–160 danalyq sózden turady. Keıingi tabylǵan qoljazbalardyń nátıjesinde ǵana baba murasy eki júzdiń ústine shyqty. Desek te, bul sońǵy nátıje bolmaýy kerek. Sebebi Qoja Ahmet Iаsaýı tahallýsymen jazylǵan hıkmetterdiń bári derlik tolyq zerdelenip bolǵan joq. Áli de álem kitaphanalarynyń qoljazba qorlarynda mamandardyń zerthanasyna túspeı, shań basyp jatqan danalyq sózder qanshama. Keıingi shákirtteri tarapynan «Dıýanı Hıkmettiń» kóshirmeleri jan-jaqqa taraǵany belgili. Ári ortaǵasyrlyq jıhankezder men keıingi mıssıonerlerdiń de qundy muralardy ózderimen birge ala ketkeni taǵy bar. Sol taraǵan jádigerlerdiń basym bóligi búginde jekelegen kolleksıonerlerdiń jeke qory men jergilikti kitaphanalardyń sırek qoljazbalar bólimine ótip ketken. Solardyń ishinen «Qul qoja Ahmet», «Ahmet», «Ahmet Iаsaýı» jáne t.b. tahallýstarmen jazylǵan hıkmetterdi saralap, jaryqqa shyǵarý máselesi, áli kúnge kún tártibinen túsken joq. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń rýhanı murasyna, ásirese, danalyq sózderine qatysty qoljazbalardy zerttep-zerdeleýde, áýeli, «Áziret Sultan» qoryq–mýzeıindegi jádigerlerden bastaǵanymyz durys. Sondyqtan da osy mýzeıde saqtalǵan «Dıýanı Hıkmettiń» birqatar nusqalaryn oqyrman nazaryna usynyp, tanystyrǵymyz keledi.

Endeshe, negizgi taqyrybymyz qoryq–mýzeı qorynda oryn alyp, saqtalyp kele jatqan Qoja Ahmet Iаsaýı eńbekteri týraly máselege keleıik. Qoryq–mýzeıdiń qoryndaǵy jazba eskertkishter tobynyń negizgi qor esebindegi jádigerler ǵylymı turǵydan óziniń jazylý túri men atqarǵan qyzmetine qaraı tórt topqa (kóne baspa kitaptar, qoljazbalar, jańa qundy kitaptar, tarıhı qujattar) bólinedi. Kóne baspa kitaptardyń negizgi bóligi HIH-HH ǵǵ. basynda Tashkentte, Qazanda, Ýfada, Ystambulda, Buharada jáne Sankt-Peterbýrgte basylǵan. Qoljazbalardyń  (kitaptar, dápter nemese qalyń dápter bolýy múmkin) kóbi HIH-HH ǵǵ. basynda nastaǵlık, nash jazýlarymen jazylǵan. Sondyqtan biz de, mýzeı qorynda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmetterin» shartty túrde baspa jáne jazba (qoljazba) dep bólip qarastyramyz.

Mýzeı qorynda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 23 dana «Dıýanı Hıkmet» eńbegi saqtalǵan. Olardyń ishinde, 1978 jyly Mádenıet mınıstrliginiń buıryǵymen Almaty qalasyndaǵy kitaphanadan qoryq-mýzeı qoryna ótken, 1984 jyly О́zbekstan Respýblıkasynyń Novaı oblysy, Úshqudyq aýylynyń turǵyny Latıp Mýrashımovtan qabyldanǵan Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteriniń 1904 jyly Qazan baspasynan jaryq kórgen birneshe nusqasy bar. «Hıkmet. Qoja Ahmet Iаsaýı. –Qazan baspasy, 1904 jyl» kitaptary 21h15 formatynda, 260 betti quraıdy. Munda hıkmetter tolyq jınaqtalǵan. Hıkmetterdiń aldynda alǵysózden keıin Ahmet Iаsaýı móri berilgen. 2001 jyly Túrkistan aýdanyna qarasty Qarashyq aýlynyń turǵyny A.Mahmudovtan qabyldap alynǵan «Hıkmet. Qoja Ahmet Iаsaýı. –Qazan baspasy, 1904 jyl» kitabynda 149 hıkmet jınaqtalyp, Nash úlgisimen jazylǵan. Sondaı–aq, jazba eskertkishter tobynyń negizgi qoryna 2002 jyly Túrkistan aýdany Qarnaq aýylynyń turǵyny A.Talıpov ótkizgen «Hıkmet. Qoja Ahmet Iаsaýı. –Qazan baspasy» kitabynyń jyly belgisiz. Kitap betteri tolyq emes. Al, 2010 jyly Saryaǵash qalasynyń turǵyny N.Nurmahashovtan qabyldanǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı Hıkmet» Qazan 1904» kitaby da ortasha dárejede saqtalǵan. Bul basylymdardyń saqtalý deńgeıine qaraı muqaba betteri keıingi jyldary qaıta jasalyp, ózgertilgen. Kitap 17–shi betten bastalyp, birinshi betine Iаsaýı móri basylǵan. Qazan baspasyndaǵy hıkmetter sanmen belgilenip berilgen. Mýzeı qoryndaǵy Hıkmetterdiń bir jylda Qazan baspasynan jaryq kórýine qaramastan, Iаsaýıdiń Paqyrnama eńbegimen bastalýy, kitaptaǵy Iаsaýı móri bederiniń sýretterindegi aıyrmashylyq sııaqty belgili bir erekshelikteri bar eki túri bar ekendigine nazar salǵymyz keledi.

Hıkmetterdiń kelesi toptamasyn Tashkent qalasynda basylǵan dep toptaýǵa bolady. Molla Qudaıberdi Tashkendı baspaǵa daıyndaǵan «Dıýanı hıkmet. Qoja Ahmet Iаsaýı» kitabyn mýzeı qoryna Túrkistan qalasynyń turǵyny Abdrahmen Ábdimútálip 2008 jyly ótkizgen. Shymkent qalasynyń turǵyny F.Taıemovtan alynǵan «Hıkmetter. Qoja Ahmet Iаsaýı men Azım ıshan» kitaby da Tashkent baspasynan jaryq kórgen. 1984 jyly Túrkistan qalasynyń turǵyny H.Imajanov tapsyrǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı ómirbaıany» atty kitap ta Tashkent qalasynda basylǵan. Kóne kitap óz ataýyna qaramastan Iаsaýı ómirbaıany qysqasha jazylyp, hıkmetterden úzindiler berilgen. Paraqtary jınaqtalyp, qaıta túptelgen. 2008 jyly qabyldanǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı Hıkmet» kitaby da Tashkentte jaryq kórgen. Kitaptyń muqabasy saqtalmaǵan.

Qorǵa tapsyrylǵan hıkmetterdiń saqtalýy da árdaıym kóńil tolarlyq bola bermeıdi. Sondyqtan da, qorǵa tirkeý qujattarynda jádigerdiń saqtalýy týraly mindetti túrde málimet jazylady. Muqaba beti saqtalmaǵan, baspasy men jyly belgisiz kóne kitaptardyń da mańyzy tómen dep aıtýǵa áste bolmaıdy. 1904 jylǵy «Hıkmetter. Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Qul Azım Matbaǵa Buhara» kitaby osyndaı mańyzdy eńbekterdiń qatarynda sanalady. Saıd Akbar Qoja ıbn Saıd Omar Qoja daıyndaǵan 126 betten turatyn «Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteri» kitabynda Ahmet Iаsaýıdiń 76 hıkmeti jáne Qul Azım hıkmetteri engen. 2008 jyly Kentaý qalasynyń turǵyny Abdýllıeva Anarhan tapsyrhan kitaptyń túp jaǵy qoldan tigilgen. Muqabasy jańa, biriktirilmegen. 2008 jyly Túrkistan qalasynyń turǵyny Mahmýdov Marat ótkizgen kitaptyń óz muqaba beti saqtalǵan.

2018 jyly Taraz qalasynyń turǵyny Á.Abdrahmanovtyń tapsyrǵan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmetter» jınaǵy qorǵa esepke alynǵan. 270 betten turatyn kitaptyń paraqtary mújilip, sarǵaıǵanymenen saqtalýy jaqsy jaǵdaıda. Kitaptyń qaı jyly, qaı baspadan shyqqandyǵy belgisiz. Kitapta birneshe taqyryptar qamtylǵan. Alǵashqy úshinshi bette Paıǵambarymyz Muhammedke (s.a.ý) salaýat aıtýdyń mańyzdy ekeni aıtylsa, keıingi on úsh bette  Aqyrzamanda qandaı ýaqıǵalar bolatyndyǵy baıandalady. Qalǵan 252 beti Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 148 hıkmetine arnalǵan.

          Jazba eskertkishter tobynyń negizgi qor esebinde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmetteriniń» qoljazba nusqalarynyń da birneshe danasy bar. Túrkistan aýdanyna qarasty Yntymaq aýylynyń turǵyny Sheshhov Marattan 2001 jyly qabyldanǵan qoljazba túrki tilinde qalyń dápterge kók sııamen toltyrylǵan. «Hıkmetter» jazylǵan qoljazbanyń saqtalýy ortasha bolǵandyqtan basqa kitaptyń muqabasymen túptelgen. Al, Túrkistan qalasynyń turǵyny Abdrahmen Ábdimútálip ótkizgen qoljazbanyń da saqtalýy ortasha dárejede. Qoljazba tolyq emes, bas-aıaǵy, muqabasy joq. Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteri men Tumar kitap túrki tilinde qara sııamen jazylyp, qyzyl sııamen asty syzylǵan.  Qoljazbanyń kelesi nusqasy 2009 jyly Túrkistan qalasynyń turǵyny I.Bahaýtdınovtan qabyldanǵan. Parsy, túrki tilderinde jazylǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı. Hıkmetter. Imam Matrýdı qıssasy. Tádjýıd» kitabynyń avtory da, keıingi kóshirip jazǵan adamnyń da aty–jóni belgisiz. 2004 jyly Túrkistan qalasynyń turǵyny G.Muhanovadan alynǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı Hıkmet» qoljazba kitabynyń da muqaba beti saqtalmaǵan.

         Qoryq–mýzeı qoryndaǵy saqtalǵan qoljazbalardyń ishinde erekshesi sanalatyn 2010 jyly Túrkistan qalasynyń turǵyny Ǵ.Jorabekovtyń tapsyrǵan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» qoljazbasy. Sondyqtan bul eńbek jóninde tolyǵyraq aıta ketkimiz keledi. Munda hıkmetter tolyq qamtylǵan, óte ádemi, tııanaqty kóshirilgen, paraqtary sapaly, shyǵys paraǵyna jazylǵan. Azdap kirlegenine qarap hıkmetterdiń qoldanysta bolǵandyǵy, kóp oqylǵan degen qorytyndy shyǵaramyz. Qoljazba kitap óz muqabasymen  saqtalǵandyqtan salystyrmaly túrde saqtalý deńgeıi jaqsy deýge bolady. Kimniń jazǵany belisiz bolýyna qaramastan, shamamen 1865 (h 1281 j. shýaal) jyldary kóshirilgen, 326 bettik Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmet» kitabynyń qoljazbasynyń túpnusqasy mýzeıdiń qundy jádigerleriniń biri. Oǵan Iаsaýı babamyzdyń Hýaıda, Mashrab syndy izbasarlarynyń da hıkmetteri engen. Joǵaryda aıtqanymyzdaı,  «Dıýanı Hıkmet» qoljazba kitabyn qashan, kim jazǵany jaıly derekter jazylmaǵan. Jazý úlgisine qarap, hıkmetti jatqa bilgen kisi jazǵan dep boljaýǵa bolady. Sebebi, hıkmetter birinen keıin biri tizbektelip jazylyp, sanmen belgilenbegen. Kitaptyń sońǵy betine deıin hıkmetter nómirlenbegen. О́kinishke oraı qoljazba nusqasynda paraqtary tolyq emes, nemese aýysyp ketken. Qoljazbanyń alǵashqy betteri hıkmettermen emes, neke duǵasy men salaýattarmen bastalyp jazylǵan. Osyndaı ózindik erekshelikterge toly qoljazbany kópshilik nazaryna usyný qoryq–mýzeıdiń josparynda.

Túrki áleminiń dinı ustazy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmet» kitaby Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalary aıasynda jáne El Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı baspaǵa usynylyp otyr. Atalǵan qundy qoljazbanyń aýdarma jumystaryna mýzeı qyzmetkerleri qatysyp, qoryq–mýzeıdiń Ǵylymı keńesinde talqylandy. Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı Hıkmet» kitabyn Kúnsulý Asetova,  Tóreǵalı Qydyr  shaǵataı tilinen aýdarsa, Kenjeǵalı Kóshim-Noǵaı kórkem aýdarmasyn jasady. Jaqyn kúnderi qalyń oqyrman, zııaly qaýym Iаsaýı murasynyń qoljazba kóshirmelerimen jáne aýdarma nusqasymen tanysatyn bolady. Árıne, qordaǵy qoljazba avtordyń shynaıy qoltańbasyn tanytatyn túpnusqa bolmaǵanymen, osy salada ózindik ereksheligi men qundylyǵy bolatyny anyq. Uzyn sany qyryq segiz danalyq sóz berilgen bul jınaqtyń da ózindik ereksheligi bar. Keıbir hıkmetterdiń berilýi men báıitterdiń ornalasý tártibine qatysty erekshelikterge qarap, ne kátip (kóshirýshi) tarapynan ketken qatelikter me, álde áý bastaǵy nusqasy osyndaı boldy ma, degen saýaldar týyndaıdy. Mysaly: Ǵarıb, faqır, ıátımlárni qylǵyl shadman, Hálqa qylyp, `ázız janyń aıla qýrban, Ta`am tapsań, janyń bilá qylǵyl mehman, Haqdın eshtib bul sózlárni aıdym mána, – dep keletin báıitter mýzeı qoryndaǵy qoljazbada: Hálqalar qylyb, `ázız janga aıla qýrban, Ǵarıb, fáqır, ıátımlárni qylǵyl shadman, Ta`am tapsań, janyń bilá qylǵyl mehman, Haqdyn eshtib bul sózlárni aıdym mána,- dep, alǵashqy joldarynyń orny aýystyrylyp berilgen. Sondaı-aq: Til birlá «úmmátmin» deb ıalǵan sózlár, Kishi malyn almaq úchún házıan sózlár, Halalyny munda tashlab háram kózlár, Nadanlarǵa bu sózlárni aıǵum kelýr, – dep keletin joldar qoljazbada: Quruq tildá «ýmmátmin» deb ıalǵan sózlár, Kishi malyn almaq úchún házıan sózlár, Halal ıolny munda tashlab háram izlár, Nadanlarǵa bu sózlárni aıtǵum kelýr, – dep, berilgen. Sońǵy eki shýmaqty salystyra qaraǵanda paıda bolǵan «Til birlá – quruq tildá», «Halalyny – halal ıolny», «kózlár-izlár», «aıǵumaıtǵum» degen aıyrmashylyqtar hıkmettiń ishki mazmunyna aıtarlyqtaı áser ete qoımaǵynymen de, tildik turǵydan arnaıy zerdeleýdi qajet eteri anyq.

Búginde ár qaısysy jeke ult bolyp uıysqan túrki halyqtary baba murasyn ózderine qaraı tarta túsetini anyq. HII ǵasyrda ómir súrgen Iаsaýıdiń tili týraly, eń árisi HVI ǵasyrǵa baryp tireletin qoljazbalar arqyly belgili bir tujyrym jasaýdyń ózi de artyq bolar. Keıingi kátipter men quımaqulaqtardyń «ıleýinen» ótip, bizdiń zamanymyzǵa jetken nusqalar shyǵarmanyń ádebı tilin tolyq ashyp bere almaǵanymen de, jer-jerden tabylǵan nusqalar osy salada biraz qozǵaý salatynyn joqqa shyǵarýǵa da bolmaıdy. Sondaı-aq, qoljazbadaǵy keıbir danalyq sózderdiń kólemi de túrlishe berilgen. Sonyń ishinde mundaǵy Iаsaýıdiń minajaty burynǵy jınaqtarǵa qaraǵanda ózinshe taratylǵan: Meni hıkmátlárim sany ıoq-dur, Hámmá talıb oqur bolsa, ımkany ıoq-dur. Meni hıkmátlárim `ashıqnyń jany, Kózidán ıashy aqyzǵaı qany. Meni hıkmátlárim `alámgá tolǵan, Kishi boı eltmásá, ol ıolda qalǵan. Meni hıkmátlárim býrhan Sýbhan, Eshitkánlár bolurlar háıran. Meni hıkmátlárim `alámda dastan, Rýhym kelsá qylur sýhbátni býstan. Sýhbát ichindá otururmyn, Mýhábbát sháýqi birlá kúıdúrúrmin, – degen báıitterdiń keıbir joldary burynǵy nusqalarda kezdespeıtindigin, ári aqynnyń aıtar oıy basqasha órilgendigin ańǵarýǵa bolady. Áý bastaǵy asylnusqasy joq jádigerdiń qoljazbalary neshe túrli bolatynan eskersek, sol nusqalarǵa kadıkologııalyq zertteý júrgizýdiń de mańyzy arta túspek. Tarıh qoınaýynan syr shertetin árbir qoljazbanyń qupııasyna úńilý – kezek kúttirmeıtin sharýalardyń biri bolmaq. Ár jınaqtyń óz oqyrmany bar. Sondyqtan da, «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń qorynda saqtalǵan hıkmetterdi de ǵylymı aınalymǵa túsirý, ári kópshiliktiń nazaryna usyný maqsatymen mátinniń transkrıpsııasy men kórkem aýdarmasy qatar berilip otyr. Iаsaýı murasy búgingi oqyrmanmen qaıta qaýyshyp, kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp jatsa, jınaqty baspaǵa daıyndaýshylardyń eńbegi aqtalǵany dep bilemiz.

Qoryq–mýzeıdiń jazba qoryndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmetter» atymen tirkelgen biregeı jádigerleri týraly da aıta ketkimiz keledi. 1985 jyly Túrkistan qalasynda sol ýaqyttaǵy mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Imajanov Hamıt Zeınelulynyń túrki tilinen qazaq tiline aýdarǵan, mashınkamen terilgen «Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı Hıkmet» kitapshasynyń qoljazbasy ǵylymı kómekshi qorǵa qabyldanǵan. 1991 jyly H.Imajanovtyń qoljazbasy «Áziret Sultan» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıinde «Qoja Ahmet Iаsaýı «Qyryq hıkmet» atymen baspadan shyǵarylǵan. Búginde otyz jyl buryn mýzeıdiń alǵashqy baspa ónimderiniń biri bolǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı «Qyryq hıkmet» kitaby da jádigerge aınalǵan.

«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı–mádenı qoryq–mýzeıi 2007 jyldan «Qoja Ahmet Iаsaýı murasy men iliminiń zerttelý máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııany eki jylda bir ótkizip keledi. 2016 jyly qoryq-mýzeıdiń uıymdastyrýymen Túrkistan qalasynda ótken konferensııaǵa Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmet» kitabyn aǵylshyn tiline alǵash ret tárjimalaýshy ǵalym retinde belgili Djonatan Trapman arnaıy shaqyryldy. Ulybrıtanııa eliniń azamaty Djonatan Trapman aǵylshyn tiline tárjimalanǵan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmet» kitabyn mýzeıdiń jazba eskertkishter qoryna tapsyrdy. Hıkmettiń aǵylshyn tilindegi nusqasy 2013 jyly jaryq kórip, Iаsaýıdiń 149 hıkmeti engen. Kitapshada túrki tilindegi hıkmet nusqasynyń eki paraǵy jáne kitap sońynda dinı sózderdiń túsindirmesi berilgen.  Kitap jalpy kólemi 228 betti quraıdy. Kitap «Dıýanı Hıkmettiń» aǵylshyn tiline aýdarylǵan alǵashqy nusqasy ekendigimen de qundy.

Sondaı–aq, mýzeı qorynda Almatydaǵy Respýblıkalyq kitaphanasynan  aldyrylǵan 1834 jylǵy 412 bettik, HH ǵasyr basyndaǵy 236 bettik «Dıýanı Hıkmettiń» qoljazbasynyń kóshirmeleri, Iаsaýıdiń basqa da eńbekteriniń ǵylymı kómekshi qor esebinen alynǵan birneshe kóshirmeleri bar. «Mıratýl qýlýb» (Júrek Aınasy), «Paqyrnama», «Rısala dar adabı tarıqat» (tarıqat ádebi) atty eńbekteriniń túpnusqasy bolmaǵandyqtan, olardyń qoljazbalarynyń skanerlengen kóshirmeleri jınaqtalǵan.

Iаsaýı babamyzdyń qasıetti zııarat ornynda qyzmet atqaryp, onyń atyn ıemdenip otyrǵan qoryq–mýzeı baba muralaryn nasıhattaýda bar kúshin sala eńbek etip keledi. Sońǵy jyldary qoryq–mýzeı bastamasymen «Qyryq Hıkmet», «Jetpis hıkmet», «Sbornık hıkmetov»  atty jınaqtar jaryq kórdi. Hıkmet dástúrin aýyzsha nasıhattaýda oqýshylar arasynda jylma-jyl ótip turatyn «Iаsaýıtaný» baıqaýy, al hıkmettiń tereń syrly tuńǵıyǵy men babamyzdyń júrip ótken jolynyń mán-maǵynasyn ashýda ǵalymdarymyzdyń arasynda ótkizilip turatyn ǵylymı konferensııalar, mýzeıde saqtalǵan qundy jádigerler men olar týraly tereń maǵlumat beretin kórmeler jáne babanyń máńgi ólmes muralarynyń ǵajap syrlaryn nasıhattaıtyn fılmder bul ilimniń mańyzdy ekenin, ony jańǵyrtý arqyly halqymyzdyń tamyry tereń tektiligin qaıta tabatynyn uǵyndyrady. 

 «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi janynan «Iаsaýı murasy» atty respýblıkalyq mádenı-tanymdyq gazet 2016 jyldyń qazan aıynan óz oqyrmandaryna jol tartty. Gazet aıyna myń danamen turaqty túrde jaryq kórip keledi. 2018-2020 jyldary qoryq-mýzeı «Iаsaýı esimimen baılanysty ańyzdar», «100 ańyz», «100 legend» atty kópshilikke arnalǵan tanymdyq basylymdardy jaryqqa shyǵardy.

Elimizde oryn alǵan karantın jaǵdaıynda qoryq-mýzeı Iаsaýı esimin ulyqtaý sharalaryn onlaın rejımde júrgizýdi bastap, jalǵastyryp otyr.  Qoryq-mýzeı Qoja Ahmet Iаsaýıdiń tulǵasyn tanytý maqsatynda óziniń resmı saıty men feısbýk áleýmettik jeli paraqshasy arqyly aqparatar jarııalaýmen qatar, D.Kenjetaı, Z.Jandarbek, T.Qydyr t.b. ıasaýıtanýshy ǵalymdardyń onlaın dáristerin uıymdastyrdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń  «Ulaǵatty urpaq» atty mádenı-bilim berý platformasynyń aıasynda qoryq-mýzeı «Balalarǵa arnalǵan ańyzdar» aıdarymen Iаsaýı tulǵasymen baılanysty ańyzdardyń beınerolıgin daıyndaýdy qolǵa alyp, usynyp keledi.

Qoja Ahmet Iаsaýıdiń týǵan jeri Saıramnan 2020 jyly bastaý alǵan «Iаsaýı izimen» ǵylymı ekspedısııasy óz jumysyn sátti jalǵastyryp keledi.  Túrkistan oblysynyń Sozaq aýdany jáne Jambyl oblysynyń tarıhı-mádenı eskertkishterimen tanysý-nasıhattaý jáne kónekóz qarııalardan derekter jınaý jumystary júrgizildi. 2021 jyly aqpan aıynda О́zbekstan Respýblıkasy Namangan oblysynda Qoja Ahmet Iаsaýı urpaǵy Ibrahımjan aqsaqaldyń qolyndaǵy Iаsaýı áýlıetiniń shejiresi-nasabnamanyń bir nusqasy men ıslam álemine áıgili on bir shaıyqtyń esimi jazylǵan «Iаsaýı móri» anyqtaldy. Aldaǵy ýaqytta  «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi tarapynan Nasabnamada jazylǵan derekterge qatysty tolyqqandy ǵylymı-zertteý jumystary júrgiziletin bolady.

Dúr men gaýhar shashqan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń rýhanı murasy jan-jaqty zerdelenip keledi. Danalyq sózderiniń kórkemdik, tildik erekshelikterinen bastap, fılosofııalyq, dinı-sopylyq tustary da qarastyrylyp jatyr. Desek te, Iаsaýı murasyna dendep engen saıyn bul álemniń qyr-syry tym tereńde jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Sondyqtan da ıasaýıtaný salasynda búginde atqarylǵan dúnıelerge qaraǵanda, alda qolǵa alatyn máselelerdiń salmaǵy basym jatyr deýge bolady. Iаsaýıtaný salasyndaǵy negizgi máselelerdiń biri – aqyn qalamynan týyndaǵan danalyq sózderin jınaqtap, saraptap, berisi qazaq, árisi kúlli túrki musylman rýhanııatynyń kádesine jaratý ekeni shúbásiz. 

«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı–mádenı qoryq–mýzeıiniń dırektory Nurbolat Ahmetjanov