Naýryz merekesi qarsańynda bir qyzyq tús kórdim. Túsimde ózimniń týyp-ósken aýylym – Qarataý jotasyndaǵy shyraıly aımaq Kósegeniń Kókjonyndaǵy alaqandaı Úshbasta júr ekenmin. Jadyraǵan kóktemniń shýaqty kúninde aýyldyń jasy bar, qarty bar qoldaryna kúrek, ketpen ustap, top-topqa bólinip, taý betkeıine júzdegen jas aǵash kóshetin otyrǵyzyp júrmiz...
Kópshiliktiń kóńili kóterińki, jarasymdy ázil-qaljyń aıtyp, qurdastar sózben qaǵysyp, oıyn-kúlki artyla tógilip jatyr. Arqa-jarqa jerlesterimniń myna ıgilikti isin kórip júregiń jylyp, kóńiliń marqaıa túsedi. Kónekóz qarııalar batasyn berip, rızashylyq sezimmen alǵysyn jaýdyryp júr. Sol kópshiliktiń arasynda qyzyldy-jasyldy kıingen Almatydan, Shymkentten, Nur-Sultannan, Tarazdan, Qarataý men Jańatastan kelgen, kindik qany osy jerge tamǵan azamattar da az emes. Naýryzdyń shýaqty kúninde gý-gý qaınaǵan tirshilik, qyzý eńbek.
– Jylda naýryzda qaıda júrmeıik, ne qyzmet atqarmaıyq, ýaqyt taýyp, osylaı týyp-ósken aýylǵa atbasyn buryp, basymyz qosylyp aýylymyzdy kóriktentirýdi qolǵa alsaq qandaı ıgilikti is bolar edi?! Ony kórgen balalarymyz ben nemerelerimiz de bizdiń myna isimizdi jalǵastyrar edi. «Aýyl – altyn besigimiz» dep emirenemiz. О́kinishke qaraı, kóp aýyldyń baq-berekesi basynan taıyp, qojyrap, tipti ıesiz qalyp jatqanyn kórgende júregiń qan jylaıdy. Kópshilik «Aýylym» degenimen onysy qurǵaq sózden aspaıdy. Onyń turalap bara jatqanyn kóre turyp, qolushyn bermeıtinderden ne qaıyr, ne úmit? Esterińizde bolsa, qazaqtyń asyl azamaty, tuńǵysh Olımpıada chempıony, marqum Jaqsylyq Úshkempirov «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyn alyp, Elbasy N.Nazarbaev keýdesine Altyn Juldyz taqqan sátte halyqqa qarap: «Elimizde ári ketse 5 myń aýyl bar bolar. Sol aýyldarǵa bir-bir kásipker qoldaý kórsetse degen usynysym bar. Kásipker úshin ol ne turady? Aýyldy qoldaıyq!» dep áriptesterine qolqa saldy emes pe?! Endeshe, biz de týǵan aýylymyzdan qoldan kelgen kómegimizdi aıamaıyq, – dep kópshilikke usynys jasap jatyr ekenmin. Kópshilik dýyldap, qoldap, qol shapalaqtap jatqanda uıqym ashylyp ketti. Sol tátti tús osy kúnge deıin esimnen shyqpaıdy. «Qar erip, jol ashylǵannan keıin aýylyma baryp, jigitterdi uıymdastyryp, aýyldyń kóshelerin, aryq-atyzdaryn retke keltirip, tal-daraq kóshetterin otyrǵyzyp, bitelip qalǵan bulaq kózderin ashyp qaıtý kerek eken» dep nıet etip júrmin. Amandyq bolsa ol da iske asar...
Mine, ólkemizge shýaǵyn mol tógip kópten kútken, saǵyndyrǵan kógildir kóktem de keldi. Bul – tabıǵattyń erekshe bir keremet mezgili. Búkil álem dúr silkinip, jasaryp, jańaryp shyǵa kelgendeı sezimde bolasyz. Kóktem kelgennen-aq barlyq óńirde qarbalas bastalyp, qoı qozdap, qorada shý kóbeıip, egis-dala jumystary qyzyp, ózen tasyp, jazıraly dala jasyl kilem jamylyp, butaqtar búr jaryp, alýan gúl sheshek ata bastaıdy. Qalalar men aýyldarda tazalyq aılyǵy jarııalanyp, kóshe, aýlalardy, aryq-atyzdardy qoqystan aryltý, kóktemgi kóriktendirý naýqany beleń alady. Elimizde «Jasyl el» baǵdarlamasy qabyldanyp, ár óńirde kóriktendirý, kógaldandyrý isi qarqyndy qolǵa alynyp jatqany qýantady. Mysaly, astananyń tóńiregi sanaýly jyldardyń ishinde jasyl jelekke malynyp, kórikti jasyl beldeýge aınaldy, adam tanymastaı ózgerdi. Onyń ishi ań-qusqa toldy. Jasyl beldeý aımaǵy qanatyn keńge jaıyp týǵan jerimizdiń tabıǵatyn odan ári jaqsarta túsýde. «Jasyl jelek – janǵa daýa» dep qazaq beker aıtpaǵan. О́tken ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda qyzyqty, jalyndaǵan stýdenttik kúnderimiz ótken Almaty – ásem qala, jasyl qala jıi esime túsedi. Kóktem kele qala erekshe qulpyryp, jasaryp, jasyl jelekke malynyp, taý bókterindegi alma aǵashtary gúldep, taýdyń saf aýasyna sol gúlderdiń ısi aralasyp, tynysyńdy ashyp, keremet bir jan shýaǵyna bóleıtin. Onyń pálenbaı gektar jerdi alyp jatqan Baým saıabaǵyn adam qolymen ósirilgen degenge sený qıyn bolatyn.
Qazaqstanda jeke ósip turǵan nemese kóp jasaǵan «Áýlıe aǵash» dep atalyp júrgen aǵashtar bar. Solardyń biri – Jarkent óńirinde jeti ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jaıqalyp turǵan jýandyǵy jeti adamnyń qushaǵyna áreń syıatyn alyp báıterek. Aıtýshylar kezinde bul jerden Qudaıdyń jeti súıikti quly Mekke-Medınaǵa sapar shegip ótken desedi. Solardyń ishinde Shamashuryp degen Allanyń nuryna shomylǵan áýlıe jatar mezgilde qolyndaǵy asa taıaǵyn jerge shanshyp qoıypty. Áýlıe tańerteń turyp qarasa, álgi túnde jerge qadap qoıǵan asasy kóktep, tamyrlanyp ketken eken. Jaratqannyń sheksiz qudiretine tańǵalyp, sansyz maqtaý aıtyp turǵan Shamashuryptyń júregine «Tıme, óse bersin!» degen aıan kelipti. Mine, sodan álgi asataıaq kógerip, qanatyn keńge jaıyp, tamyryn tereńge tartyp, jaıqalyp óse beredi. Mundaı ańyz-áńgimelerdi ár óńirden tabýǵa bolady.
Jambyl oblysynda da jasyl jelekti molaıtý jaǵyna ájeptáýir kóńil bólinip keledi. Tek sońǵy onjyldyqta Sarykemer, Qulan aýyldarynyń mańyna dendrosaıabaqtar uıymdastyrylyp, bul kúnderi jas aǵashtar kógerip ósip, jelkildep boı túzep keledi. Jas dendrosaıabaqtar sulý kórkimen kóz tartyp, kóńilińdi jelpintedi. Osyndaı is-sharalar basqa aımaqtarda da qoldaý taýyp, jasyl jelekter kólemi keńeıe berse deısiń...
...Jas kezimde kónekóz, káriqulaq qarııalardan estigen myna bir áńgime esime jıi túsedi. Ertede bir patsha ýázir-nókerlerimen ańǵa bara jatyp, beli búkireıgen qart kisiniń aǵash egip jatqanyn kóredi. Patsha álgi aqsaqalǵa burylyp kelip sálem berip, mynadaı suraq qoıady:
– Qarııa, nege sonsha qınalyp jatyrsyz? Bul aǵash birneshe jyldan keıin jemisin beredi. Sizdiń ǵumyryńyz oǵan deıin jetpeıdi ǵoı. Sonda aqsaqal:
– Taqsyr, men ómirimniń jetpeıtinin bilemin. Biraq men atalarymnyń ekken aǵashtarynyń jemisin jep júrmin emes pe? Erteńgi urpaq ta meniń ekken aǵashtarymnyń jemisin jesin, – dep jaýap beripti. Patsha qarııanyń aıtqan jaýabyna rıza bolyp, bir qalta altyn beredi. Sonda aqsaqal:
– Mine, kórdińiz be, meniń ekken aǵashym kazirdiń ózinde jemisin bere bastady, – depti. Patsha bul sózge de rıza bolyp, taǵy da altyn beredi.
– Basqa aǵashtar jylyna bir ret jemis berse, meniń ekken aǵashym jylyna eki ret jemis beredi, – degen eken sonda aqsaqal.
Osy ápsanany eske ala otyryp qazaqtyń: «Ákeden mal qalǵansha, tal qalsyn» degen sóziniń beker aıtylmaǵanyn uǵasyń. Aǵash otyrǵyzý, ósirý, kútý taǵy basqa jumystar oblysymyzda tıisti deńgeıde júrgizilse eken dep oılaısyń. Tal-daraq ósýi úshin ońtústikte múmkindik mol emes pe? Kún nury deseń – táýbe, ol bar. Sý deseń – qalaýyn tapsań ol da jetkilikti. Tabıǵat bar múmkinshilikti jasap otyr! Tek kóp adamdarda qunt joq, nemquraıdylyq, enjarlyq, jalqaýlyq basym. Aýyl-aımaqtar kókjelekke malynyp, kórikti bolyp alystan kóz tartyp tursa nesi aıyp? Tipti, Taraz qalasynyń aınalasyna astanadaǵydaı tal-daraqty kóptep egip, «jasyl beldeý» jasap tastasaq artyq bolmas edi ǵoı. Bul usynysymyz kópshilikten qoldaý taýyp, iske asyp jatsa, qanekı!
Áneý bir kúnderi teledıdardan Aral problemasy týraly habar berildi. Aral teńiziniń taǵdyry bárimizge belgili, jyl ótken saıyn tartylyp, taıazdanyp, múldem joq bolyp ketý qaýpi tónip tur. Bos qalǵan jaǵalary, tabandary shólge aınalyp, sordan kóterilgen tozań tabıǵatqa keri áserin tıgizýde. Kórshi ózbek aǵaıyndarymyz qarap jatpaı, sýdan bos qalǵan aımaqtarǵa sekseýil, jyńǵyl jáne de basqa ósimdikter, kóshetter otyrǵyzyp, shań-tozańdy azaıtý tásilderin iske asyrýda. Onyń quptarlyq árket ekenine kózimiz jetti. Tabıǵatty qadirleý, aıalaý, jasyl jelekke aınaldyrý – adamzattyń basty paryzy. О́ıtkeni, Jer – bizdiń máńgi mekenimiz, anamyz.
Oılap qarasańyz, sol tal-daraqtardyń arqasynda tabıǵat kóz tartarlyq jap-jasyl. Sol tamasha tabıǵattyń aıasynda, kókjelek aǵashtardyń kóleńkesinde rahattana demalasyz, máýecin jeısiz. Jemis bersin-bermesin kez kelgen aǵashtyń adamzatqa tıgizer paıdasy ushan-teńiz. Adamǵa tirshilik úshin eń keregi aýa bolsa, sol aýany jasaıtyn, tazalaıtyn, súzgiden ótkizetin, ıaǵnı aýadaǵy gazdardy, túrli kir-las ataýlyny ózine tartyp alyp, ornyna ottegi bólip shyǵarýda aǵash orasan zor qyzmet atqarady. Halqymyz: «Aýa adamsyz ómir súre alady, adam aýasyz ómir súre almaıdy» dep beker aıtpaǵan. Sondyqtan aǵash otyrǵyzyp, tabıǵatty aıalaý qajet.
Adamzat óz tarıhynda osy kúnge deıin áli aǵashtan artyq aýany tazartatyn birde-bir qondyrǵy oılap taba alǵan joq. Aǵashtyń aýany tazartýmen qatar aýany rettep, shýdyń azaıýyna da aıtarlyqtaı paıda tıgizetin qasıeti bar. Ásirese, qaladaǵy shýdyń deńgeıin edáýir tómendetetin birden-bir ósimdik. Tabıǵı tepe-teńdikti saqtap turǵan da aınalamyzdaǵy aǵashtar.
Ejelgi jazbalardyń birinde: «Adamdar men aǵashtardy ejelden dostyq pen týysqandyq sezim baılanystyrǵan. Maıdan dalasynda qansyrap jatqan jaýynger kúsh-qaıratyna qaıta miný úshin emenge júgingen. Áıel otbasy-oshaq qasynda baqytty bolýy jáne dúnıege deni saý urpaq ákelýi úshin jóke aǵashyna qaraı júrgen. Boıjetken, bolashaq ómiri baqytty bolýy úshin qaıyńǵa qol sozǵan» dep jazylypty. Búginde bıofızıka ǵylymy shynymen de emenniń – erkekke, jóke aǵashynyń – áıelge, qaıyńnyń – qyzǵa kúsh-jiger syılaıtynyn qýattap otyr. Sonymen qatar uzaq ýaqyt orman ishin aralaý adam aǵzasyna kez kelgen dárińizden de kúshti áser etetini dáleldengen. Kóptegen halyqta ertede dúnıege bala kelgende dereý aǵash egetin salt bolǵan. Ol aǵash álgi sábıge ǵana arnap egiledi. Eger sábı naýqastansa, keıin óse kele, aýyrǵan jaǵdaıda da álgi óziniń aǵashyna aparyp, emdeıtin bolǵan.
Tabıǵatqa meıirimdilikpen qaraýdyń ózi Alla quzyrynda qulshylyq hám úlken saýap. Alla taǵala quldarynan jer betin abattandyrýǵa jáne ony túrli búlinýshilikten qorǵaýǵa shaqyrady. Jábırden (r.a.) jetken hadıste: «Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Adamnyń otyrǵyzǵan jemis aǵashynan adamdar, jan-janýarlar nemese qustar jeıtin bolsa, álgi musylmanǵa (otyrǵyzǵan aǵashy qýrap qalǵansha) qııamet-qaıymǵa deıin sadaqa esebinde saýap jazylatyn bolady», delingen. «Kimde-kimniń qolynda bir qurma aǵashynyń kósheti (tal shybyǵy) bolsa, sony qııamet-qaıym bastalyp ketse de dereý otyrǵyzyp úlgersin», degen (Býharı, Ádep kitaby). Hadısten aǵash egýdiń mańyzdy is ekenine kóz jetkize alamyz. Taǵy bir hadıste Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Úsh nárse kózdiń nurlanýyna sebep bolady: jasyl jelekke, aǵyp jatqan sýǵa jáne jarqyn júzge qaraý», dep aıtqan.
Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) óz qolymen qurma aǵashyn egip, musylmandardy solaı isteýge shaqyryp: «Qandaı da bir musylman aǵash nemese egin ekse, ol egistikten adamdar, qurt-qumyrsqalar men qustar azyqtanatyn bolsa, mindetti túrde ózine saýap retinde keri qaıtady», dep saýapty iske yntalandyrǵan.
Mine, kórip otyrsyzdar, ımandylyq týraly jazylǵan dinı kitaptarda da tabıǵatqa uqyptylyqpen qarap, onyń kórkeıýine úles qosý jaıly kóptegen mándi, oıǵa salar pikirler mol eken.
Erterekte orystyń uly aqyny A.Pýshkın qazaq eliniń Orynbor, Jaıyq, Oral aımaǵyna sapar shege júrip, onyń jazıra keń alqaptaryna, saǵym oınaǵan jazyq dalalaryna kóz tigip: «Shirkin, eger myna óńirdiń árbir jany jyl saıyn bir-birden tal egip otyrsa, kele-kele osy kerbez dala keremet jasyl ormanǵa aınalyp ketpes pe edi», dep tátti qııalǵa berilgen eken.
Endeshe, aınalamyzdyń kórki bolǵan jasyl jelek tal-daraqtarymyzdy baılyǵymyz dep tanyp, ony qorǵap, ár jyldyń kókteminde aǵash otyrǵyzýǵa atsalysaıyq, aǵaıyn! О́ıtkeni, ózimizdi qorshaǵan tirshilik ortasyn keleshek urpaqqa búldirmeı, lastamaı, kórkeıtip, kóriktendirip jetkizý – bizdiń basty paryzymyz.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory
TARAZ