Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda barsha qazaq úshin kıeli Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵymen qatar kelgen 90 jáne 100 jyl buryn qazaqty baýdaı túsirgen qos surapyl asharshylyqtyń bastalýyna, 35 jyl buryn Keńes Odaǵyn dúr silkindirgen qazaq jastarynyń Jeltoqsan kóterilisine, qazaq dalasynyń úńireıgen jarasyna aınalǵan Semeıdegi ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýyna jeke-jeke toqtalyp, olardyń Qazaq eliniń tarıhyndaǵy alatyn aıryqsha ornyna basa nazar aýdardy. Memleket basshysynyń pikirinshe, bul tarıhı oqıǵalar búgingi tarıh ǵylymynyń teorııalyq-metodologııalyq jetistikteri turǵysynan alǵanda áli kúnge deıin tolyq ári júıeli túrde zerttelmeı, rýhanı jańǵyrý jaǵdaıynda jáne ózgergen saıası ahýalda ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrýǵa tıisti dárejede qyzmet ete almaı jatyr. Sol sebepti búgingi ýaqyt talaby men qoǵam suranysyn eskere otyryp, Prezıdent Qazaqstannyń akademııalyq kóptomdyq tarıhyn jańadan jazyp shyǵýdy jáne shetel oqyrmanyn qazaq tarıhymen tanystyrý maqsatynda onyń qysqasha nusqadaǵy basylymyn daıyndaýdy tapsyrdy.
Prezıdenttiń kótergen osy ıgi bastamalary jáne 2020 jyly 24 qarashada «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý týraly» Jarlyqqa qol qoıýy tek tarıhshylar qaýymdastyǵyna ǵana emes, elimizdiń áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda qyzmet etip jatqan mamandarǵa jaýapkershiliktiń úlken júgin artty. О́tken ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhynyń bul kúrdeli ári qaıshylyqtarǵa toly saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterdiń tarıhyn obektıvti túrde zerdeleý jáne qalpyna keltirý jóninde kásibı mamandar arasynda oryn alǵan qyzý talqylar Qazaqstan tarıhynyń ózekti máselelerin, otandyq tarıh ǵylymynyń, sonyń ishinde Qazaqstannyń jazba murasyn saqtap otyrǵan arhıvterdiń jáne búgingi arhıvtaný salasynyń jaı-kúıin de kóterýge ıtermeledi. О́ıtkeni otandyq tarıhshylar áli kúnge deıin stalınızm dáýirindegi ulttyq-memlekettik qurylys tarıhyn quraıtyn kúrdeli de shyrmaýy kóp, aýyr da sozylmaly zardaptarǵa toly kúshtep ujymdastyrý men baılardyń múlkin tárkileý naýqanynyń, keńes bıligine qarsy qazaq kóshpelilerdiń kóterilisteri men olardyń aıaýsyz basyp-janshylýynyń, áleýmettik jáne etnostyq qaqtyǵystardyń, qos asharshylyq náýbeti men qazaq bosqyndary qasiretiniń, «Úlken terrorǵa» ulasqan jappaı saıası qýǵyn-súrginniń, soǵys pen jer aýdarý tarıhynyń, Qazaqstandaǵy partııalyq baqylaý men keńestik jazalaýshy organdarynyń tarıhyna qatysty aýqymdy tarıhı derekter kesheniniń otandyq arhıvterde qupııa túrde saqtalýy saldarynan qol jetkize almaı keledi.
Tamyryn qatań kommýnıstik rejimniń ıdeologııasynan alatyn arhıv salasyndaǵy bul jabyq saıasatty kópten beri kútken egemendik te ózgerte almady. Osydan 100 jyl buryn keńestik negizdegi tuńǵysh Qazaq Respýblıkasy boı kótergen soń quryla bastaǵan otandyq arhıv qyzmeti men arhıv mekemeleri 1991 jylǵa deıin keńes bıligi qylmystarynyń qupııasyn saqtaýǵa óz septigin tıgizdi. «Qupııa» grıfteri bar qujattarǵa ǵana emes, áleýetti vedomstvolardyń (ChK-GPÝ-OGPÝ-NKVD-KGB, prokýratýra, sot, áskerı organdar) arhıvterine, ortalyq jáne óńirlik arhıvterdegi arnaıy qyzmet organdarynyń tutas qorlaryna, joǵary memlekettik bılik oryndarynyń jáne jekelegen salalyq organdardyń, túrli memlekettik jáne úkimettik komıssııalardyń júzdegen tizbeleri men myńdaǵan arhıv isterine qulyp salyndy.
Keńes dáýirindegi ulttyq-memlekettik qurylys tarıhyn zertteýmen aınalysqan sanaýly ári tańdaýly tarıhshy mamandarǵa ǵana osy arhıvterdiń arnaıy iriktelgen qupııa qujattyq toptamalarymen tanysýǵa ruqsat berilip, solardyń negizinde jaryq kórgen zertteý eńbekteri qatań senzýradan ótti. Kóp jaǵdaıda mundaı materıaldardy baqylaý quqyǵy tek qatań tekseristen ótken arhıvtiń óz ishindegi qupııalylyqqa jáne aqparattyq qaýipsizdikke jaýap beretin Memlekettik qaýipsizdik organynyń arnaıy qyzmetkerine jáne áleýetti vedomstvolarda qyzmet etken mamandarǵa ǵana berildi.
Joǵaryda atalǵan saıası-ıdeologııalyq shekteýler zertteýshilerge Keńes bıligi tusyndaǵy Qazaqstannyń tarıhyn júıeli ári keshendi túrde zerdeleýge, kóptegen aqtańdaqtyń betin ashýǵa, kommýnıstik rejimniń qurbandaryna aınalyp, jazyqsyz japa shekken mıllıondaǵan qazaqtyń, myńdaǵan ult zııalysynyń esimderin jáne olardyń baı tarıhı-shyǵarmashylyq muralaryn qaıta jańǵyrtýǵa, burmalanǵan tarıhı aqıqattyń saldarynan sanada ornyqqan keńestik mıfterdi jáne psıhologııalyq-tildik kompleksti joıýǵa, ult múddesine saı keletin tól tarıhty qurýǵa obektıvti múmkindik bermedi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstandaǵy arhıv isi ǵana emes, búkil otandyq ǵylym quldyraý kezeńin bastan ótkerdi. Qazir kóp aıtylmasa da, 1990 jyldardyń basynda tipti Almatydaǵy ortalyq arhıvterdiń ózderi aýyr kúıde qalyp, baı tarıhı murany joǵaltyp alý qaýpi týdy. Kásibı arhıv mamandarynyń bastama kóterýimen iske asyrylǵan qaıta qurý is-sharalarynyń nátıjesinde ǵana arhıvter baı qazynany saqtap qalyp, jańa ataýmen qalypty jumysqa kóshti.
1990 jyldardyń ortasynda arhıv isin basqarý men ony memlekettik retteý baǵytynda mańyzdy zańnamalyq qujattar jáne normatıvti-quqyqtyq aktiler qabyldanyp, sonyń negizinde arhıvti basqarýdyń osy kúngi júıesi quryldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan halqynyń qujattyq-derektik murasyn saqtaýmen jáne kóbeıtýmen aınalysatyn memlekettik arhıvterdiń ortaq jelisin 7 respýblıkalyq jáne 200-den asa óńirlik arhıv mekemesi quraıdy. Ortalyq arhıvter tikeleı quzyrly mınıstrlikke jáne onyń quramyndaǵy arnaıy departamentke qarasa, óńirlik arhıvter oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń atqarýshy organdaryna baǵynyshty.
Otandyq arhıvter qazirgi qyzmetinde 1998 jyly 22 jeltoqsanda qabyldanǵan «Ulttyq arhıv qory men arhıvter týraly» zańǵa, al qupııalyqty saqtaýda 1999 jyly 15 naýryzda jaryq kórgen «Memlekettik qupııalar týraly» zańǵa súıenedi. Qazaqstan halqynyń tarıhı-mádenı murasynyń ajyramas bóligin qurap, tarıhı, ǵylymı, áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı mańyzǵa ıe memlekettik jáne memlekettik emes arhıv qorlarynan, toptamalardan jáne arhıv qujattarynan quralǵan Ulttyq arhıv qory táýelsizdik jyldary úsh ese ulǵaıyp, jalpy sany 24 mln danadan asty.
Sońǵy jyldary arhıv salasynda qol jetkizgen tabystarǵa qaramastan, óz sheshimin áli tappaı kele jatqan irgeli, ózekti máseleler bar. Sonyń ishinde negizgileri mynalar:
– Arhıv zańnamalyq-qujatnamalyq bazasyn tujyrymdamalyq turǵydan jáne zaman talabyna saı jańartý, arhıv isin damytýdyń uzaq merzimdi jańa tujyrymdamasy men baǵdarlamasyn ázirleý;
– Arhıv salasynda ortaq basqarýdy, memlekettik saıasat pen retteýdi iske asyratyn Qazaqstannyń arhıv agenttigin – «Qazarhıv» arnaıy organyn qurý jáne ony tikeleı Prezıdentke baǵyndyrý;
– «Qazarhıvtiń» janynan qujattaný jáne arhıvtaný salalarynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýmen aınalysatyn arnaıy ǵylymı mekeme (Qazaq arhıvtaný jáne qujattaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty – QazAQ) quryp, onyń quramynan Sıfrlandyrý men restavrasııalaý zerthanasyn jáne Qujat pen qoljazba saraptamasy ortalyǵyn ashý;
– Ortalyq memlekettik arhıvtegi 1917 jylǵa deıingi arhıv qorlaryn bólip alyp, Memlekettik tarıhı arhıv qurý;
– Arnaıy jáne áleýetti vedomstvolyq arhıvterdiń qorlarynda kásibı tarıhshylar men zertteýshilerge ǵylymı-izdenis jumystaryn júrgizý múmkindigin berý jáne ruqsat alý tártibin jeńildetý;
– «Memlekettik qupııalar týraly» jáne «Ulttyq arhıv qory týraly» zańdardyń tıisti baptaryna sáıkes Qazaqstannyń barlyq memlekettik arhıvinde (ortalyq, vedomstvolyq, áleýetti jáne t.b.) qupııa-lyq merzimi ótken arhıv qujattaryn, arhıv isterin, arhıvtik tizbelerdi, arhıv qorlaryn qupııasyzdandyrý;
– arhıv qujattarynyń saqtalýyn qamtamasyz etetin zamanaýı jańa ǵımarattardy salý;
– Arhıvterdiń materıaldyq-tehnıkalyq jáne qural-jabdyq bazasyn jańartý, ár arhıvtiń janynan zamanaýı jabdyqtalǵan sıfrlandyrý jáne restavrasııalaý ortalyqtaryn qurý;
– Qazaqstan arhıvterindegi ǵylymı jáne ǵylymı-anyqtamalyq jumystardy kúsheıtý, eskirgen reestrlerdi, katalogterdi, jolserikterdi, qorlardyń tizbelerin jańartý jáne joq bolǵan jaǵdaıda jańadan jasaý.
Osy jáne basqa da túıindi túıtkilderdiń túıinin tarqatqanda ǵana biz rýhanı jáne jazba baılyǵymyzdy, Qazaqstannyń san ǵasyrlyq tarıhy týraly mol ári jan-jaqty málimet bere alatyn tarıhı derekter men qujattardy saqtap qana qoımaı, ony keler urpaqqa jetkize alamyz.
Almas JÚNISBAI,
Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, tarıhshy