Ǵylym adamnyń aqylyna, óner sezimine áser etýi kerek. Sol úshin daryndy sóz júıesin meńgergen kez kelgen kásibı qalamgerden eń aldymen sezimdi selt etkizetin dúnıeler kútiledi. Marqum, jazýshy Talǵat Keńesbaıdyń shyǵarmashylyǵy dál osy údeden shyǵatyn kórkem týyndylarǵa baı edi. Zertteýshilerdiń kózine ilikken «Lenınniń báteńkesi» «eksperımentke qurylǵan shyǵarma» degen baǵa alǵany esimizde. Onyń shyǵarmashylyǵy bastan-aıaq eksperıment edi deýden aýlaqpyz, biraq menińshe «Gaýhary» da eksperımenttiń kórkem úlgisi sııaqty.
Jańa zaman adamdarynyń kelbetin modernıstik baǵytta somdaǵan kórnekti jazýshy «Gaýhar» arqyly oqyrman jan dúnıesiniń názik pernelerin sherte bildi degen oıdamyz.
«Gaýhar» povesi bastan-aıaq dıalogqa qurylǵan. Keıipkerlerdiń bári bir-birine sóıleıdi, birdeńe aıtady, áıteýir únsiz emes. Áńgime sheberlik týraly bolǵan soń dıalogtyń kórkem shyǵarmadaǵy mańyzyna toqtalmaı kete almaımyz. Ádette oqyrman sanasy «únsizdiktiń qýatyn» joǵary baǵalaıdy. Únsiz tabıǵat, únsiz keıipkerler, únsiz mahabbat, t.b jazýshynyń sheberligine baılanysty joǵarǵy sanada jaqsy qabyldanady. Az sózge kóp maǵyna syıǵyzý, astarmen sóıleý qazaq halqynyń minez-qulqynyń tabıǵı ereksheligi bolǵan soń sheber jazýshylar «únsizdik fılosofııasyn» táýir paıdalandy. Ásirese qazaq prozasynda dıalogtardyń azdyǵy, sýretteý, sıpattaý, keıipteý, beıneleý, baıandaý, áńgimeleýge kóp oryn beriletini belgili jaıt. Sol úshin oqyrman da jazýshydan qyryq qulash sóz kútedi. Al «Gaýharda» ondaı sóz emge joq. Bastan-aıaq dıalogpen órilgen shyǵarmada keıipkerlerdi sózine qaraı oqyrman ózi tanyp alady, qabyldaıdy. Ár keıipker sóılesý arqyly ashylady. Ras, poveste keıipkerlerdiń bári sózsheń deýden de aýlaqpyz. Biraq jazýshy árbir keıipkerdi sóıletýge, olardyń ishek qyryndysyn aqtarýǵa tyrysqan. Mysaly, osy poveste eń kóp sóıleıtin eki adam bar. Biri – baǵban shal da, ekinshisi – kútýshi áıel. Bylaı qarasań ekeýi de sózden, ıaǵnı qarym-qatynastan jubanysh tabatyn sııaqty. Ekeýi de bireýdi ne birdeńeni áldıleý úshin jaralǵan jandar sekildi. Baǵban shal gúldi áldılep, kútýshi áıel sulý kelinshekti áldılep ǵumyr keship júr. Olardyń áldı-ǵumyrynda sózdiń róli joǵary. Jaqsy kóretinin, syılaıtynyn, túsinetinin aıtpasa, bireýdi jubatpasa, áldılemese ondaı adamdar myna ómirge syımaıdy. Sondyqtan olardyń tabıǵatyn dıalogtan basqa eshteńemen de asha almaısyń. Sondaı-aq taǵy bir qyzyq paradoks, sózge de, sezimge de sarań adamdardyń da tabıǵatyn ashýǵa dıalog taptyrmas qural. Jan dúnıesi jutań, ashkóz, jalmaýyz, jeksuryn keıipkerler únsizdikte jan dúnıesimen arpalysyp, ar azabyn shekpeıtini, sezim sergeldeńine túspeıtini, nadandyqtan jeńilis taýyp kúımeıtini, qatpary qalyń tirshiliktiń syryna úńilip, jany júdemeıtini, tym bolmaǵanda bilim izdep, oqshaýlanbaıtyny túsinikti. Shyǵarmada olar nápaqa izdeý jolyndaǵy kúreste, onda da ózi sııaqty saıaz serikterimen qarym-qatynasta ashylýy úshin sózge júginedi. Olardyń povestegi mysaly – Alan men Dıma. Alan – zorlyqshyl kúıeý, Dıma – Alannyń kóleńkesi. Ekeýin qosaqtap aıtýymyzdyń jalǵyz sebebi – olar úshin aqshadan úlken qundylyq joq, aqsha – ómirde jeńiske, qalaýlaryna jetýdiń quraly emes, sol qalaýdyń, arman-maqsattyń naq ózi.
Dıalog – qarym-qatynastyń eń jaqsy tásili bolǵanymen, túsinisýdiń kepili emes. Muny kognıtıvti psıhologııadan habary bar kez kelgen adam biledi. Túsinisýde sózdiń róli onsha kóp bolmaıdy. Shyn ómirde kópshilik beısanaly túrde árqaısysy óz oılaryndaǵy ǵana dúnıeni aıtady. Jazýshy muny árbir dıalogte qaperge ustap, ómir shyndyǵynyń kórkem shyǵarmaǵa shyraı berýin qadaǵalaǵan sııaqty. Sol sebepti keıipkerler bir máseleni ne taqyrypty talqylap, pikir bildirmeıdi, bolmasa bir-biriniń aıtqysy kelgenin sońyna deıin tyńdamaıdy. Iаǵnı jazýshy dıalogty sheber qoldanǵanymen, óner tiline kóshirilgen absýrdtyń salmaǵy jeńildep turǵan joq.
Bas keıipker Gaýharǵa keleıik. Sulý kelinshektiń mańynda adamdar úıirilip júr. Ony syılaıdy, aıalaıdy, jaqsy kóredi. Ásirese ásheıinde minezi shataq, mort kúıeýi barlyq erkeligin kóterýge bar. Gaýhar isher astan, kıer kıimnen, dúnıe-múlikten tarlyq kórip júrgen pende emes. Onda bári bar. Tek, bir ókinishi – «sol tún bolmaǵanda...». Sonaý on jeti jasynda senimin, mahabbatyn, armanyn, bolashaqqa qurǵan josparyn aıaýsyz taptap, taǵdyryn talqandaǵan «sol tún» – onyń eń jandy jeri. Ony sol aýyrtady, qınaıdy, shyndyqty bilgisi keledi... Al shyndyqty bilgende «shart etip ashylyp, sart etip jabylǵan qaqpadan shyǵyp úlgergen Gaýhar betaldy júgire berdi. Júgire berdi. Súrinip qulady. Basyn kótermeı, jan-jaǵyna alaq-julaq qarady. Eshkim kórinbeıdi. Ornynan turyp, ilbip júre berdi... Uzaq-uzaq júrdi. Kún kóterile Ertisti jaǵalap, qalany betke aldy. Basyna eshqandaı oı da kelmedi, boıyndaǵy baǵanaǵy qorqynysh ta joǵala bastap edi. «Endi maǵan bári-bir!».
Jazýshy keıipkeriniń Gaýhar atalýy da tegin emes. Qaı qyrynan qarasań da jarqyrap turatyn gaýhar – tek sulýlyq emes, zor qundylyq. Ony zorlyqpen qara baqyrǵa aınaldyra almaısyń. Ony ıemdený de ońaı emes. Zorlyqshyǵa kelgen zaýal sonyń aıǵaǵy. Al ózin qundylyq nemese sulýlyqtyń naq ózimin dep oılamaıtyn Gaýhar qyzyldy-jasyldy ómirdiń barlyq qyzyǵynan alys tur. Ol beıdaýa dertine em tabylmaǵan sharasyz háldegi áıel. Povesti oqyp shyqqanda jazýshynyń áıel janyn sonshalyqty názik túsinetinine bas ıdik. Náziktik pen meıirimniń, sulýlyq pen mahabbattyń úndesken saltanatyn jannyń qyldaı náziktigi ǵana bederleı almaq.
Túıip aıtqanda, «Gaýhar» povesi – jańashyldyq pen izdenistiń jemisi. Dıalogtar, áreketter arqyly keıipkerlerdi ashý sátti júzege asqan. Olardyń qýanyshy, jubanyshy, ýaıymy, renishi oqyrman janyn shymyrlatady, sezimine áser etedi.