Kekilbaıulynyń qudyqshysy Eńseptiń qazǵan qudyqtarynan bólek, obrazdy túrde aıtqanda, eń birinshi shyńyraýy – onyń qudyqshy Qarash áýletinen shyǵýy. Mal bitip, dáýlet qonbaǵan kedeı áýlet qudyq qazýmen ǵana kún kórip kelgen, atadan balaǵa mura bolyp qalyp otyrǵan jalǵyz janbaǵar kásip te osy.
Ekinshi shyńyraýy – ózin taba almaýy. Qarash áýletiniń atakásibi – qudyqshy bolýdy jan-tánimen qalamaýy. Qalamaı tursa da, jazýshy sýrettegendeı «ashań, qara torynyń ádemisi, attyń qulaǵynda oınaıtyn, shyrqaý bıik bolmaǵanmen maıda qońyr daýsy bar, ándi náshine keltirip, tyńdaýshysynyń qulaǵyn kesip alardaı qyp, qylqyldatyp, erekshe bir nazben salatyn» Eńseptiń osy ónerdi indete qýyp, izine túsip, ómir mańdaıyna kózotaǵa ete almaýy.
Úshinshi shyńyraýy – bılikqumarlyǵy. Ol áýelde osy óńirdiń óktem adamy Bıgeldi bolystaı bolǵysy keledi. Nege deseńiz, bolys «astynda kók jona toqym, kúmis bas er, kók moınaq arǵymaq; qolynda – ózegine kúmis quıǵan, sabyna altyn áshekeı júgirtken shashaqty tórt órme qamshy; artynda – ár aýyldyń pysyqaılary. Baıǵa qonyp, myrzaǵa tústenip, el aralaıdy». Munyń bári jas Eńsepke jarqyn ómirdiń belgisindeı bolyp jalt ta jult etedi, janyn baýraıdy.
Biraq kúnderdiń kúninde Bıgeldi bolystyqtan túsip qalady. Endi Eńsep ony bolystyqtan túsirgen Shońmuryn bıge uqsaǵysy keledi.
«Shúńirek kók kóziniń shalǵaıyna saýlaǵan ashy terdi shynashaǵymen qaǵyp jiberip, qaıqaq tósine tógile qulaǵan jıren saqaldy bir sıpap qoıyp, esilip sóılep otyrady. Onyń sońynda da – aıǵyr top qoshemetshi. Onyń da estıtini – tek qolpash».
Bala Eńsep «osy bıdeı bolsam, armanym bolmas edi» dep tátti qııalǵa beriledi.
Sondyqtan da ol «aýyldyń shetine oqshaý qonyp ap, artqy úzigin eski jabýmen jamap, aldyńǵy úzigine alasha syryǵan qyryq quraý qurym úıdiń oń jaǵyna kórik quryp, shyjyǵan shildede sekseýildiń shoǵyna shyjǵyrylyp otyratyn ákesi Quljandaı» bolýdan záresi ushady, jany azar da bezer bolady.
Tórtinshi shyńyraýy – qoshemet pen qolpashqa boı úıretip alýy. Bul minez alǵashqy bala kúndegi armandarynan qalsa kerek. Qaı jandy bolsyn qara qurdymyna qaraı tarta jóneletin qoshemet qurdymy Eńsepti de esen-saý qaldyrmaıdy: «Qoshemet-qolpash atty aıar Eńsepti qara jerdiń astyna talaı ret tirideı túsirdi. Ol áýeli qudyq qazylyp bitkende estigen el-jurt túgel qýanady eken dep oılaıtyn-dy. Birte-birte ol oıynyń qate ekenine kózi jetti. Ár shyńyraý bitken saıyn aldyna mal tússe, artyna sóz eretindi shyǵardy». Budan bylaı Eńsep kez kelgen qolqaǵa qolq ete qalmaıtyndy shyǵaryp, qolaıyna jaqpasa, bergenin qomsynsa qyrsyǵa qalatyn minez tabady. Aldyna ótinish aıtyp kelgen kisiniń ataǵy men dárejesine, dáýleti men dabyryna, er-turmanyna qaraıtyndy shyǵarǵan. Árıne budan keıin qolqa salýshylar da azaıyp, «Eńsep qudyqty tek baılarǵa ǵana qazady» degen sóz de shyǵa bastaıdy.
Besinshi shyńyraýy – qyzǵanysh. Eńsep bylaıǵy jurttan irgesin bólek salǵan soń, qolqalap kelgen anaý-mynaý baıdyń óziniń meselin qaıtarǵan soń, jurt basqa qudyqshy izdeı bastaıdy. Dál sol tusta qysastyq qylǵandaı Horezm jaqtan Qalpaq degen bir jas jigit kóship keledi. Onyń er shabatyn, jona tigetin jáne qudyq qazatyn óneri de bar bolyp shyǵady. El endi Eńsepti emes, Qalpaqty aıta bastaıdy.
Ne kerek, «oıbaı, álgi Qalpaq qazyp jatqan shyńyraý Ústirttiń ústindegi eń tereń shyńyraý bolatyn túri bar. Qazirdiń ózinde júz qadamnan asypty», «júz jıyrma qadam bolypty», «júz otyz qadamǵa jetipti», «Qalpaqtyń babasy áýlıe kisi bolǵan eken. Sodan kıeli temir qazyq qalypty. Sol qazyqpen jer barlasa, sý shyǵatyn jerge kelgende alaqany tartyp belgi beredi eken. Qalpaq sýdyń kózin solaı tabady eken», «О́z kózimizben baryp kórdik, shyńyraý júz qyryq qulashtan asypty» degen áńgime el ishin gýletip, Eńseptiń de qytyǵyna tıe bastaıdy. Kezinde Eńsep saǵyn syndyrǵan Saǵynaı baı «Qalpaqqa shyńyraý qazǵan aqysyna túıege bastatyp júz elý tuıaq atapty» degen sóz báriniń shegi boldy.
Shydamaǵan Eńsep, izdep baryp Qalpaqtyń qudyǵyn ózi kóredi. Shynynda el aıtqandaı bolyp shyǵady. Eńsep qaıtqanda oǵan Qalpaq músirkeı qaraǵandaı, qoltyǵynan demegeni aıaýshylyq jasaǵandaı bolyp seziledi.
Altynshy shyńyraýy – dańqqumarlyǵy. Álgi qudyqty el qazirdiń ózinde «Qalpaq qazǵan» atap júredi. Al osy ýaqytqa deıin qansha qudyq qazsa da, Dárjan aǵasy qazǵan qudyqtar da «pálen baı qazdyrǵan», «túgen bolys qazdyrǵan qudyq» atalyp kelgeni Eńseptiń eńsesin odan ári basa túsedi. Sondyqtan da ol Qalpaqtyń qudyǵynan da tereń shyńyraý qazýǵa bel baılaıdy. Osy tusta Baısal baıdyń qolqa salýy da dóp kele qalǵanyn qarasańyzshy. Ústirttiń ústindegi eń tereń, eń sýy mol qudyq qazýǵa kirisip te ketedi.
Jetinshi shyńyraýy – úreıi. Ol ákesi Quljannyń syrqatqa dýshar bolyp, óz óńeshine ózi qamshy tyǵyp, sonda da dertinen aıyǵa almaı jantásilim etkenin bala kúninde kórdi. Aǵasy Dárjannyń qudyq qazyp, qum astyna kómilip ólgenin kórdi. «Qudyqshynyń jalǵyz serigi – úreı. Qudyqshy neǵurlym kópti kórip, jer ortasyna jaqyndaǵan saıyn solǵurlym kúdikshil, neǵurlym qudyqtyń túbine jaqyndaǵan saıyn solǵurlym úreıshil bolyńqyraıtyn sekildi» dep avtordyń ózi atap ótkendeı, Eńsep eń sońǵy qudyǵyn qazyp jatqanda, osy úreıdiń qurbany boldy. Bir ǵana úreıdiń emes, biz sanamalap ótken óz boıyndaǵy jeti shyńyraýdyń qurbanyna aınaldy.