Agrarlyq ǵylymsyz alǵa baspaımyz

­­­Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekologııalyq taza aýyl­sharýashylyq óndirisin damytý jáne zamanaýı agrotehnologııa­lar men ınnovasııalardy engizý,  álemde turaqty jo­ǵary suranysqa ıe joǵary ónimdi daqyldardy ósirýge kóshý arqyly eńbek ónim­diligin art­tyrý qajettigin birneshe ret atap ótti. Prezıdent mal sha­rýa­shylyǵy salasynda qoı jáne qozy, qus etin óndirýdi, sútti mal sharýa­shylyǵyn damytý jáne mal sharýa­shylyǵy ónimderin eksporttaýdyń bolashaǵy bar dep sanaıdy.

Seleksııa ónimdilikti arttyrady

Agroónerkásiptik keshendi damy­týdyń memlekettik baǵ­dar­lama­synyń maqsaty – na­ryqta suranysqa ıe básekege qabiletti ónimder óndirýdi qam­tamasyz etý. Soǵan baılanysty birqatar mindet qoıyldy, sonyń ishinde ishki naryqty tolyqtyrý jáne eksporttyq áleýetti otandyq ónimmen damytý ózekti.

Elimizdiń ońtústik-batys aıma­­ǵynda Qazaqstandaǵy aýyl­­­sharýa­shylyq jerleriniń 37,2% jáne jaıy­lymdardyń 80,6%-y shoǵyr­lanǵan, sonyń ishinde 40 mln gektardan astam shóldi jáne jartylaı shóldi jaıylymdar bar. Aımaqtyń qolaıly tabıǵı-resýrstyq áleýeti aýylsharýashylyq ja­nýarlarynyń barlyq túrin tıimdi ósirýdi qamta­masyz etý­ge múmkindik beredi. Atap aıt­qanda, aımaqta iri qara mal sa­ny Qazaqstannyń jalpy mal basynyń – 27,8%, qoı – 47,9%, túıe – 87,1% jáne jylqy 28,5%-yn quraıdy. Elimizdiń ońtústik aımaǵynda ornalasqan «Ońtústik-Ba­tys mal jáne ósimdik sha­rýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty» JShS Atyraý, Aqtóbe, Qyzylorda, Jambyl, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynyń mal jáne ósimdik sharýashylyqtarynyń damýyn ǵylymı qamtamasyz etýmen aınalysady. Instıtýttyń basym baǵyttary – qoldanystaǵy janýar­lar tuqymdary men aýyl sharýa­shy­lyǵy daqyldarynyń suryptaryn utymdy paıdalaný jáne jetildirý. Sonyń negizinde halyqaralyq stan­darttardyń talaptaryna saı keletin joǵary sapaly ónim óndirisin ulǵaıtý, bolashaǵy bar tehnologııalardy jasaý jáne taratý.

Seleksııa men asyldandyrý sala­syndaǵy ǵylymı ázir­leme­ler, qoı sharýashylyǵy ónim­de­rin óndirý tehnologııasy bú­gin­de ónimniń birligine ketetin shyǵyn­dardy 10-12% shamasynda tómen­dete otyryp, mal ónimdiligin 10-15%-ǵa arttyrýǵa múm­kindik beredi.

Qylshyq júndi qoı sha­rýashy­lyǵynda ınstı­týt­ ǵa­lym­darynyń seleksııalyq-asyl­dandyrý ju­mys­­tarynyń nátıjesinde shól, shóleıt jáne taýly aımaqtarda ósirýge jo­ǵary beıimdilikpen sıpattalatyn tózimdi jáne iri tóldi qoı­lardyń jańa «Ordabasy» tuqymy shyǵa­ryldy. Qoı­lardyń tirileı salmaǵy men tez­jetilgishtigi burynǵy tuqym­darmen salystyrǵanda 10-15%-ǵa joǵarylady. Sońǵy jyldary ja­ńa ónimdiligi joǵary genotıpter shyǵa­ryldy: 4 jelisimen «Badamdyq» tuqymishilik tıpi jáne 2 jelisimen «Sháýildirlik» zaýyttyq tıpi. Bııa­zy júndi qoı sharýashylyǵynda «Qazyǵurt» zaýyttyq tıpi men oń­tús­tik­qazaqstandyq qoılardyń tu­qyl tuqymishilik tıpi shy­ǵa­ryldy. Shyǵarylǵan janýar­lar tirileı sal­maǵynyń jo­ǵarylyǵymen sıpattalady jáne analyqtardyń tólsheńdigi 2,5-3,0%-ǵa, qozylar­dyń ene­lerinen aıyrǵanǵa deıingi ómirsheńdik koef­fısıenti 2,7-3,0%-ǵa artady. Ońtús­tik­qazaq me­rın­osynyń tuqyl tuqymishilik tıpti qoılary tirileı salmaǵy, jún túsimi jáne onyń uzyndyǵy boıynsha ońtústikqazaq merınosy tuqymy qoılarynyń standartynan aıtarlyqtaı asyp túsedi: Iаǵnı qoshqarlary bo­ıynsha – 20,5; 30,2 jáne 25,0%, analyqtary boıynsha – 4,5; 32 jáne 15,5%.

Áýlıeata iri qara malyn maq­­satty seleksııamen saqtaý jáne sanyn art­tyrý boıynsha baǵdar­lamalar ázir­lendi. Bul tuqymnyń tektik qo­ryn saqtap qana qoımaı, ońtústik óńir­de osy tuqymdy ósirýdiń báse­kege qa­bilettiligi men tıimdiligin art­tyrady.

Túıe sharýashylyǵy oń­tústik-batys aımaqtyń 5 oblysynda bel­sendi damyp keledi, onyń sany res­­pý­blıkada 236 myńnan asady, onyń 11,1%-y – asyl tuqymdy. Mal basynyń jyldyq ósimi 10,7%-dy quraıdy. Sút ónerkásibin damytý maq­satynda Mańǵystaý túbeginde «Túpqaraǵan-lók» jelisi, Kaspıı mańy oıpatynda qazaqtyń eki ór­keshti túıeleriniń «Atyraý Býra» jelisi shyǵaryldy jáne Sakon «Býra-41» jáne «Taýshyq-býra» zaýyt­­tyq jelilerin shyǵarý barysynda seleksııalyq jetis­tikterge patentter alyndy.

Qazirgi ýaqytta etti maldy ósirý, azyqtandyrý jáne bor­­da­qylaýdyń tıimdi tehnologııalaryn ázirleý boıynsha jumystar júr­gizilýde; jaıylymdardy geo­bo­­tanıkalyq zertteý, onyń vege­­ta­sııalyq kezeńderi men jyl mez­gilderi boıynsha qorek­tiligin zertteý, jaıylymdardy paıda­la­ný­dyń syzbalary men jospary quryldy, sonymen qatar jemshóp pen mıneral­dy qos­palardy qol­danýdyń tıim­diligi anyqtaldy.

Jańa suryptardyń tıimdiligi mol

О́simdik sharýashylyǵy bo­ıyn­sha negizgi azyq-túlik daqyl­dary: arpa, bıdaı, maıly daqyl­dar, burshaq daqyldary, jemis-jı­dek, kókónis jáne jıdek daqyl­daryn zertteý jumys­tary júrgizilýde, ja­qyn jáne alys shetelderden áke­lingen sharap pen ashanalyq júzim suryptaryn beıimdeý jáne beıimdelý qasıetteri zerttelýde.

Osylaısha, seleksııalyq jolmen kúzdik jumsaq bıdaıdyń jańa ónim­diligi joǵary «Shym­qala» surypy shyǵaryldy, bul aýrýlar men zııan­kesterge jáne qurǵaqshylyqqa jo­ǵary tózim­diligimen erekshelenedi. Stan­dartty «Almaly» sortymen sa­lys­­tyrǵanda ónimdiligi 3,6 s/ga, jelim­tigi 16,8%-ǵa jáne aq­ýyzy 17,1%-ǵa ­joǵary ekendigi dálel­­dendi.

2020 jyly ońtústik jaǵ­daı­larda ósi­rýge tıimdi soıanyń jańa «Aq bas­taý»  sorty shyǵa­ryl­d­y.

Shóldi jemshóp óndirisinde Qazaq­stannyń taý bókteri aı­ma­­ǵynda jań­byr­men qam­ta­masyz etilmegen jáne jartylaı qam­tamasyz etil­gen tálimi jer­leri úshin jaqsy pi­shen bolatyn túıe jońyshqanyń «Saraıshyq» sorty shyǵa­ryl­dy. Shól daqyldardyń qur­ǵaq­shylyqqa tózimdiligin arttyrý maq­satynda ızenniń jańa «Nur» sorty shyǵa­ryldy.

Shaǵyn jáne orta aýylsharýa­shylyq qurylymdary úshin kúz­dik bıdaıdy, maqsary men jo­ńysh­qany, sýarmaly jáne tálimi eginshilikte qysqa aýys­paly egiste negizgi jáne sebýge deıingi óńdeýsiz tikeleı egýdiń ǵylymı negizdelgen tehnologııasy jasaldy. Sonymen qatar jem-shóp daqyldarynyń qysqy-aralyq jáne shabyndyq mal azyqtyq daqyldaryn ósirýdiń qosý, únemdeý tehnologııasy jasaldy.

Ońtústik-Batys mal jáne ósim­­dik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýty ǵylymı qyz­meti­men qatar, aýyl sha­rýa­shy­lyǵy kásiporyn­dary arasynda Tassaı bilim taratý ortalyǵy ne­gi­zinde aýyl sha­rýa­shylyǵy kásip­oryndarynyń maman­da­ryna joǵary tıimdi zamanaýı tehnologııalar men jabdyq­tar­dy qoldanýdyń teorııalyq jáne praktıkalyq daǵdylaryn úıretedi. Aýyl sharýashylyǵy ǵyly­mynyń ozyq jetistikteri, aýyl sha­rýa­shy­lyǵy tehnıkasy men teh­nolo­gııasynyń sońǵy úlgi­leri týraly aqparat taratady.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń ońtústik-batys aımaǵynda mal jáne ósimdik sharýashylyǵyn odan ári damytý úshin Úkimet ǵylymı is-sharalarǵa granttar bó­ledi jáne ǵylymı ázir­leme­ler shynymen turaqty tabys­ty jobalarǵa aınalýy úshin ǵylymı qoǵamdastyq jer­gilik­ti atqarýshy organdar, aýyl­sharýashylyq jáne kásipkerlik qurylymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Instıtýt ǵalym­dary kókónisterdiń, jemis­terdiń, jıdek­terdiń daqyldary men sańyraý­qulaqtardyń eń tany­mal túrleri men sorttaryn ashyq topyraqpen birge jabyq topy­raqta ósirý jobalaryn, son­daı-aq, balyq sha­rýashylyǵyn damytýdy keńeıtýge arnalǵan ǵy­lymı ázirlemelerdi júzege asyrý úshin mamandarǵa usynady. Jınaqtalǵan ǵylymı jetis­tik­terdi, ınnovasııalyq tehnolo­gııa­lardy paıdalana otyryp, ónim­niń ózindik qunyn tómen­detýge ǵana emes, onyń sapasyn edáýir jaq­sartýǵa múmkindik bere­tin agro­óner­­kásiptik keshen­de eń jaqsy nátı­jelerge qol jetkizýge bolady. Bul óz keze­ginde jalpy qoǵamnyń ál-aýqa­tyna áser etedi.

Sáken QANYBEKOV,

«Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS basqarma tóraǵasy

ShYMKENT