Prezıdent Jarlyǵymen qurylǵan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jumysy týraly Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte sóz boldy. Jıynǵa Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanov, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov jáne Májilis depýtaty Berik Ábdiǵalıuly qatysty.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda qoǵamymyzda kóterilip júrgen tarıhtyń aqtańdaq tustaryn tolyq aıqyndap, jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń barlyǵyn aqtaýdy memleket aldynda turǵan úlken mindet retinde qarastyrýǵa bolatynyn alǵa tartqan Eraly Toǵjanov Memlekettik komıssııa qyzmetine toqtalyp, mindetterin atap ótti.
– Memlekettik komıssııa elimizge belgili tarıhshy ǵalymdardyń, qoǵam qaıratkerleriniń, Parlament depýtattarynyń jáne memlekettik organdardyń ókilderinen, barlyǵy 49 adamnan turady. Memlekettik komıssııanyń aldynda birneshe naqty mindet bar. Birinshiden, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty tarıhı ádildikti qalpyna keltirý máseleleri. Ekinshiden, jazyqsyz saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý prosesin ǵylymı zerdeleý. Sonymen qatar jabyq muraǵattardaǵy qýǵyn-súrgin jónindegi materıaldardyń zertteýshilerge qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý de – aldymyzda turǵan úlken máseleniń biri. Munan bólek, elimizdiń táýelsizdigi men tutastyǵy úshin kúreste erlik kórsetken saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn máńgi este qaldyrý boıynsha da usynystar ázirleý sııaqty mańyzdy mindet te júktelip otyr. Komıssııaǵa Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev jetekshilik etedi. Jarlyqqa sáıkes komıssııanyń jumys organy retinde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitilgen, – dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.
«Qazaqstanda HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy jappaı saıası qýǵyn-súrgin jáne aqtaý prosesi» biryńǵaı derekter bazasyn qalyptastyrý taqyrybynda arnaıy ǵylymı baǵdarlama ázirlengeni belgili boldy.
– Baǵdarlama daıyn. Qarjylandyrý máselesi tolyqtaı sheshildi. Komıssııa músheleri jáne zertteýshilerdiń bári osy ǵylymı baǵdarlama negizinde ári qaraı jumys isteıdi. Baǵdarlamany kelesi aptada Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq keńestiń otyrysynda qarastyratyn bolamyz», dedi E.Toǵjanov.
Onyń aıtýynsha, Memlekettik komıssııanyń jumys baǵyttary boıynsha 11 jumys toby qurylǵan. Bul toptardyń jumysyna elimizdegi jetekshi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń, JOO-lardyń 57 ǵylymı qyzmetkeri jumyldyrylǵan. Sondaı-aq saıası qýǵyn-súrgin máseleleri boıynsha arhıv materıaldarynyń arnaýly qory qurylǵan. Barlyq materıal qýǵyn-súrgin túrleri jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń sanaty boıynsha jiktelgen. Shaǵyn komıssııalardyń jetekshileri Bilim jáne ǵylym, Mádenıet jáne sport mınıstrlikteriniń qyzmetkerlerimen birge óńirlik komıssııalardyń qyzmetine baqylaý jasaý úshin aımaqtarǵa kóshpeli ınspeksııamen shyǵyp turatyny aıtyldy.
Eraly Toǵjanov asharshylyq qurbandarynyń tizimin jasaý jumystaryna qatysty da túsinik berdi.
– Tolyq tizim jasaýda kúrdeli máseleler de barshylyq. Elimizdegi azamattardy qujattandyrý 1935-1936 jyldarda ǵana bastalǵanyn eskerýimiz kerek. Bul turǵyda derekterdi tolyqtaı qamtý ońaı emes. Atap aıtqanda, ǵalymdardyń arasynda da derekter ártúrli. Sondyqtan olardyń barlyǵyn komıssııa óz jumysy barysynda naqtylaıdy degen senimdemiz, – dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý baǵytynda jumys isteıtin ǵalymdar bekitilgenin jetkizdi.
– Memlekettik komıssııanyń jumys organy retinde bizdiń aldymyzda turǵan eń basty máseleniń biri – ǵylymı áleýetimizdi, ǵalymdarymyzdy jumysqa tartý. Osy maqsatqa akademıkter, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń jetekshi ǵalymdary, elimizdiń óńirlerinde ornalasqan joǵary oqý oryndarynyń qyzmetkerleri jumyldyrylyp otyr, – dedi mınıstr. – Ǵalymdar úshin tıisti jaǵdaı jasap jatyrmyz. Ýnıversıtetterde isteıtin ǵalymdardy basqa jumystan bosatylyp, tek qana belgilengen mindetterge kirisip otyr. Aımaqtarda da jumys toptary, komıssııalar quryldy.
Mınıstr zertteý jumystary ǵylymı negizde arhıvterge súıene otyryp oryndalatyndyqtan, tıisti ruqsatnama alynǵanyn atap ótti. Bul ǵalymdarǵa barlyq arhıvte jumys isteýge múmkindik beredi.
Jıyn barysynda májilismen Berik Ábdiǵalıuly búgingi kúni negizgi jumys arhıvterde, jabyq qorlarda júrgiziletinin, biraq Memlekettik komıssııanyń ruqsat qaǵazy bolǵanymen, arhıvterdegi jumysta kedergiler kóp ekenin, osyny sheshý úshin qujattardy qupııasyzdandyrý kerektigin basa aıtty.
– Búgingi tańda keıbir qujattar Reseı, Ýkraına jáne basqa da memleketterde ınternette, kitaptarda shyǵyp jatyr. Al bizde áli de bolsa qupııa. Bas prokýratýra, Joǵarǵy Sot, IIM, Ulttyq qaýipsizdik komıtetimen jáne arhıv mamandarymen birlesip, arnaıy komıssııa uıymdastyrylyp, qujattardy kezeń-kezeńmen qupııasyzdandyrý qolǵa alynady. Bul ǵalymdar úshin ǵana emes, óz babalaryn izdep júrgen azamattarǵa da jeńil bolýy kerek. Memlekettik komıssııanyń sheshimimen arnaıy komıssııa quryldy. Oǵan tıisti ókiletti organdardyń músheleri endi. Jumys jospary ázirlenedi, – dedi Berik Ábdiǵalıuly. Onyń aıtýynsha, óńirlerde de tıisti jumystar júrgizilýde. Oblystar men Almaty qalasynyń arhıvterindegi jabyq qorlar birtindep ashylyp jatyr.
Berik Ábdiǵalıuly Memlekettik komıssııa jumysymen qatar, halyq ta óz usynystary men estelikterin jetkizip, kómek kórsetýi kerek ekenin aıtty.
– Mamandar tolyq tizim jasaý múmkin emestigin alǵa tartyp otyr. Sondyqtan árkim óz shejiresinde ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldaryndaǵy derekterdi qamtýy kerek. Búkil qazaq el bolyp jasamasaq, ony jalǵyz Memlekettik komıssııa sheshe almaıdy. Mysaly, Ýkraınanyń ózinde úı-úıdi aralaý júrgizildi, olar qujattardy birshama retke keltirdi. Buǵan barshamyz birdeı atsalyspasaq, ulttyq joba retinde úles qospasaq, olardyń tizimin jasaý múmkin bolmaıdy. Sondyqtan ár azamat óziniń shejiresin qarap, túgendep shyqsa, ol da bir úlken nátıje bolar edi, – dedi Májilis depýtaty.