Bir áýlettiń qasireti

1962 jyly kóktem shyǵa burynǵy Aq­sýat aýdanyna qarasty sharýashylyqtarǵa Qytaıdan oralǵan qazaqtardy qonystan­dyrdy. Jergilikti jurt olarǵa eki bólmesiniń birin, kıiz úılerin bosatyp berdi. Bir qabat kıimderinen basqa artyq eshteńeleri joq edi. Sol zamandaǵy aýyrtpashylyq týraly anam Baqtan Tólemisqyzy bylaı dep áńgimelep bergen:

– Sen shyqqan áýlet bir kezde aqar-shaqar edi. Qoǵamdaǵy ózgeris ádette jaǵympaz, jylpostarǵa jaıly bolady. Qara halyq ózgeriske boı úıretkenshe tıtyqtap, sharshap bitedi. Atań Butabaı eki ul, bir qyzdy bolǵan soń kenetten ómirden ozypty. Meniń ákem Tólemis osy áýletpen jaılaýy bir, qystaýy jaqyn Boǵaz ózeniniń boıynda ómir súrgen. Butabaıdyń ákesi Keńesbaı – izdenimpaz, arab árpin tanyǵan jan. 1900 jyldary Mekke-Medınaǵa sapar shegip, qajy atanǵan. Otaǵasy Butabaı ólgennen keıin qajy atań da kóp ómir súrmepti. Áýletke Butabaıdyń jary Dámetken ájeń ıelik etken. Malyn baǵyp, artyǵyn kıim, tamaqqa aıyrbastap, jazdy – Aqjaılaýda, qysty – qystaýynda ótkizip, úsh balasy Kárim, Zeınel, Tamashanyń tileýin tilep otyrady.

1917 jyly Keńes ókimeti bılikke keldi. Jańa ókimet 1921 jyldy «Baılardy tár­kileımiz, halyq arasyn baı-manaptan, din jaqtaýshylarynan tazartamyz!» degen uran­men bastaıdy. Belsendiler jıyndarda: «Halyq endi bir tapta bolady. Baılar joıy­lady, mal-múlki kedeılerge úlestirilip, kónbegen baı-baıshikesh, din adamdary halyq arasynan alastatylady», dep jar saldy. Urda-jyq belsendiler maldy, qora-jaıdy, sý bastaýlaryn, jıhazdardy, kórpe-jastyq, kilem, kıim, at ábzelderine deıin tárkileýge jatady dep tartyp aldy. «Baılar, din jaqtaýshylary burynǵy dáýirlerin kókseıdi, olar jat uǵymdaǵylar, jańa ókimetke zııandary tıedi, ókimet jaýlary» dep, túrli qysym kórsetti.

1921 jyly naýryzdyń aıaǵynda bul naý­qan Tarbaǵataı óńiri Dolanqara taýynyń saǵasynda otyrǵan Dámetken apaǵa da jetedi. Taǵylǵan aıyp – «Qajynyń kelinisiń, arǵy atań bolys bolǵan». (Bul meken áli kúnge Keńesbaı qystaǵy dep atalady).

Ras, atasy Keńesbaı qajy bolǵan, otaǵasy Butabaıdyń besinshi atasy Sańyryq 1800-1814 jyldary tórt ret saılaýǵa túsip, on tórt jyl Boǵaz bolysyna bolys bolypty. Qyzyldar atalarynan áýletke qalǵan irili-usaqty malyn, qora-jaıyn, sý bastaýyn tárkileıdi. «Endi bul jerdi, sýatty, mal-múlikti paıdalanýǵa quqyqtaryń joq. Ústerińdegi kıimnen basqa zatty paıdalanýǵa bolmaıdy», dep atamekenderinen qýady.

Dámetken ájem úsh balasyn (6 jasar qyz – Tamasha, 11-13 jasar eki ul – Zeınel men Kárim) ertip, taý arasymen shyǵysqa jol júredi. Tórteýi joldaǵy aýyldardan sýsyn iship, bıdaı surap jep, on kúnde Qarǵyba ózeni boıyndaǵy Qyzylqaıyń eldi mekenine jetedi. Sebebi ákesimen rýlas, juraǵat týys­qandyǵy bar Qabdeke, Aman, Qoqaı osynda edi. Qazaq rýlas qyzǵa, qyzdan týǵan jıenderine de pana bolǵan ǵoı. Olar baspana soǵyp berip, usaq malymen, iship-jemmen bólisedi. Bir-eki jyl ótken soń Zeıneli Qyzylqaıyń bastaýysh mektebin bitiredi. Úlken uly Kárimdi ertip, shóp shaýyp, mal baǵyp, otyn daıyndap kún kóredi.

Jyldar jyljyp, Zeınel úzip-sozyp aǵaıynnyń arqasynda aýdan ortalyǵynda jetinshi synypty támamdaıdy. Ol kezde jetin­shi synypty bitirgender bastaýysh­ synyp­ty oqytatyn. Zeınel «Eńbek» ujym­sharyn­daǵy bastaýysh mektepke muǵa­lim bolady.

16 jasqa tolǵan qyzy Tamashany tórkin­dik týysqandyqtan da jaqyn bolam dep Qoqaı­dyń uly Ábdikárimge qosady. Kárim de Nurlyhan degen qyzǵa úılenedi. 1934 jyly aralaryna aı salyp Tamasha – Zýkándi, Kárimniń qosaǵy Nurlyhan Nazykúldi ómirge ákeledi.

1924 jyly kolhoz quryldy. О́kimet halyq qolyndaǵy maldy jınap, Aqsýat óńirinen 32 kolhoz ashty. Belsendiler «Endi menshik joıyldy, mal, jer, adamdar, kolhoz múshesi bári ortaq bolady» dep asyra siltep uran salady. Bul úrdisti teris túsingen keıbir jurt qatyn-balamdy ortaqqa salmaımyn dep shekara asady.

Qoqaı balasy Ábdikárim komsomol qataryna alynyp, elden jınalǵan bir tabyn sıyrǵa ıelik etti. Keıin sıyr fermasyn basqardy. Dámetken apa da balasymen birge osy ujymshardyń múshesi boldy.

Egin egýdi jurt áli meńgermegen kez edi. Mamandar da joq. Bul jaıttardy synaǵan kózi ashyq jandardyń ústinen urda-jyq minezdi belsendiler domalaq aryzdaryn boratady. Olardy baılardy jaqtaýshy, ókimet jaýy, japon shpıony dep jala ja­ýyp, túrmelerge toǵytady. Ul-qyzdaryn áke-sheshege qarsy úgitteıdi. Úsh-tórt adamnyń basy qosylsa, olardy ókimetke qarsy úgit júrgizdińder dep aıyptaıdy. Solaqaı belsendilerdiń aıyptarynan qoryqqan jurt 1932 jyldy «Úndemes jyly» dep atap ketedi.

1921 jyldyń ekinshi aýyrtpalyǵy – el ishin indet jaılady. Halyq bul indetti «tumaý, súzek, bezgek, qaramyq, qyzylsha, tyrys­qaq» dep atady. Ol kezde dáriger degen atymen joq. Jurt shóp qaınatyp iship, tunbalaryn jaqpa maı retinde paıdalandy. Biraq nátıjesiz edi.

Indet maldy da jaılady. Halyq muny qoı – «topalań», eshki – «kebenek», sıyr – «qarasan», jylqy «mańqa» boldy deıdi. Jylma-jyl kolhoz maly qyrylyp, egin sharýa­shylyǵy sapasyz tuqymnyń, qaraýsyz­dyq saldarynan ónim bermeıdi. Isher as tabý qıyndaıdy. Bul jaıdy jergilikti bas­shylyq joǵary jaqtan jasyrǵan. О́tirikteri 1936 jyly ǵana áreń áshkerelendi. О́kimet Zaısan, Tarbaǵataı óńirine Omby qalasynan sý joly arqyly Tuǵyl beketine 1936 jyl­dyń sońyna qaraı barjamen un men as­tyq jiberedi. Jeltoqsan aıynda at-ógizge jegilgen shanalarmen Aqsýat óńiriniń 32 kolhozynan Tuǵyl beketine adamdar jiberiledi. Aralarynda Qyzylqaıyń kolhozynan Qab­deke, Ábdikárim, Kárim bar edi. Bular Tuǵyl beketine 5-6 kún júrip kelse, keme keshigip jatyr eken. Tamaq úshin kól jaǵalap, balyq aýlaıdy. Mal baqqan qazaqqa balyq aýlaý ońaı ma, keı kúnderi túnemelikke qur qol qaıtyp júripti. Birneshe kúnnen keıin jaǵaǵa keme keledi. Kemeden astyqty túsirý, sanaý, ár eldi mekenge bólý, úlestirý, Tuǵylǵa barys-qaıtys jol bar, 45-50 kúnde ǵana áreń aýyl­ǵa oralady. Shanaǵa tıelgen astyq ústine ózderi otyrsa atqa aýyr bolady dep, jaıaý júrýlerine týra keledi.

Aýyldyń er adamdary, úlkender tańerteń ár úıge kirip, «Aman qaldy ma eken?» dep kórshilerin túgendeıtin bolǵan. Tútin shyqpaı qalǵan úılerge kirip, ashtan ólgenderdiń betin jasyrýǵa áreket jasaǵan. Aman qalǵandarǵa qolynan kelgen kómekterin kórsetken.

Azamaty astyqqa ketip, olardyń oralýyn kútip, kúnde bala-shaǵasyn «Ákeleriń tamaq ákeledi» dep aldap, uıqyǵa jatqyzǵan Dámetken apa da ashtyqqa shydamaı bir túni qaıtqan.

Kórshiler tańerteń kelip esik ashqanda úsh jastaǵy eki nemeresi Nazykúl men Zýkán jansyz omyraýdy soryp, uıyqtap jatqanyn kórip, olardy omyraýdan aıyryp alady. Eki qyzdyń shesheleri – Tamasha men Nurlyhan bir aı buryn biriniń artynan biri ashtyqtan úzilgen eken. Qyzy men kelininiń júzin Dámetken ájem kórshileriniń kómegimen áreń jasyrǵan.

Qaıran Dámetken ájem, óz shybyn janynan nemereleriniń ómirin artyq kórgen saǵan qandaı teńeý aıtsam da az-aý!..

Serikqalı KÁRIMULY