Qazaq halqynyń «bálshebekterden» kórmegeni joq. Áýeli kúshtep otyryqshy etemiz dep qolyndaǵy malyn bir emes, birneshe ret jınap aldy. Diline qııanat jasady. Rýhyn janshyp, dástúrinen aıyrýǵa bilek túre kiristi.
Aqtyly qoıy bary taıaǵyn ustap, myńdap jylqy qaıyrǵany quryǵyn ustap, «Baılardy, moldany qoıdaı qý qamshymen» dep sút betine shyǵar baılary, saýaty bar molda, ımam, ıshandary jer aýdaryldy, sottaldy. «Jarylqaımyz degen ókimeti osy bolsa, atasyna nálet» dep el 1929 jyly atqa da qondy. Batpaqqara, Bostandyq, Balqash, Sozaq, Abyraly, Shyńǵystaý, Shubartaý, Shet, Shoqpar, Qarsaqbaı, Yrǵyz, Qaraqum, Qarqaraly, О́skemen, Zyrıan syndy tolyp jatqan jerlerde jurtshylyq keńestiń keri ketken saıasatyna qarsy shyqsa, eldiń batysy da kóterildi. Oǵan qatysqandardyń bári qatań jazaǵa tartylyp, atyldy, aıdaldy, shamasy kelgender shekara asyp qashyp úlgerdi. Kózderinen qandy jasy aǵyp, arystarynan aıyrylǵan halyq 1932 jyldyń alapat ashtyǵynan taǵy qyryldy. Bul azdaı 1936-1937 jyldardan bastap kommýnıster aldymen Alashtyń ardaqtylarynyń kózin joıyp, odan 15-20 adamǵa sózi ótedi-aý degenniń bárin ustady.
Bas kóterer azamat qalmaı, janaryn tómen salyp, jasyqtanyp, júni jyǵylǵan ulttyń uldary endi 1941 jyly bastalǵan soǵysqa attandy. Elde qalǵan kózderi jasty, kóńilderi qaıaýly jetim bala, jesir áıel, shal-shaýqan bel jazbaı eńbek etip, aýzynan jyryp maıdanǵa baryn jóneltti. Taǵy qyryldy. О́zderi ash-jalańash otyrǵan jurttyń ústine aryp-ashqan cheshen, qarashaı, túrik, koreı, nemis taǵy da basqa «senimsiz» degen halyqty úıip tókti. Jylaı júrip, jarty qurtyn bólip, bólmesiniń buryshyna jylaǵandardy kirgizdi.
Odan «Tyń kóteriledi» dep elge kóptegen etnos ókilderin ákelip, jer-sý ataýlaryn ózgertip tastady. Beınebir vagondaryna jer óńgerip, salyp alyp kelgendeı jaǵalaı vkallarmen toltyryp tastady. HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalyp, 40-50 jyl qyrǵan óktemdik, basyp, janshý, qyrýdan qazaqtyń sany atamekeninde bessandyraq kúıge jetti. «Bir kezde qazaq kóp el ǵoı» deıtin kórshi otyrǵan az aǵaıyn jurttyń sany eki-úsh esege óskende, qazekemniń mektepteri jabylyp, tili ógeı balanyń jaýtańkóz qalybyna túsken. О́ktemdiktiń óńmenińnen óter saıasaty astanamyz Almatyda jalǵyz №12 qazaq mektebin qaldyrdy. О́zge oblys ortalyqtarynda da bir-birden qazaq mektebi, ıá bolmasa mektep-ınternat qana qazaq tilinde oqytatyn edi. «Kúlseń de oryssha kúl» deıtin zaman ornap, soltústiktegi az qazaq jutylýǵa aınaldy.
«Keńes ókimetiniń nesin aıtasyń, tegin oqytty, emdedi, jol saldy, barlyq ınfraqurylymdy túzedi, jumyssyzdar bolǵan emes» degendi jıi aıtatyndar «Meıli, qalaı qyrsa da, kimimiz ólse de, az ǵana qalǵan qazaqty jetildirdi» dep esepteıtin bolsa kerek, keńes pen kommýnısterdi áli ańsaıdy. Beınebir kompartııa saıasynda ult bolyp aıdarynan jel eskendeı...
Túbi bir túrkini biriktirip, qaýmalasa, qaptaldasa alǵa umtylaıyq degen Alash arystarynan aıyrylǵan soń jaltaqtap qalǵan az jurttyń sanasynan órshildik rýh óship qalǵandaı. Áıtpese aıdahar men aıýdyń qazirgi kúnge jetýi atqa qonǵan dalalyq jurttyń arqasynda edi. Tarıhty burmalap, ony tilge de alǵyzbady. О́ıtkeni bir kezdegi bodan bolyp, salyq tólegeni eńselerin basyp, kóshpelilerdiń keýdesin kergizetinin bildi. Sondyqtan shyn tarıhty óshirýge tyrysyp, ótirik tarıh jazyp, ony ózimizge qaıta oqytty.
1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat, keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr boıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qyzy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi III Vasılııge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıe-ge kelgeni tarıhtan belgili. 1580 jyly Ivan jıen Saraıshyqqa kelip, ony qıratyp, Uly Jibek jolynyń tarmaǵyndaǵy gúl jaınaǵan qalany jermen-jeksen etedi. Onyń aldynda Qazandy qulatyp, Qajytarhandy (Astrahan) ıelengen, Ibir-Sibir qózden alysqa ushyp, odan Keńes tusynda Orynbor, Sarytaý (Saratov), Jamanqala (Orsk), Tómen (Tıýmen), Qulyndy dalasy syndy qulpyrǵan jerlerinen aıyrylǵan qazaq saharasy qaı tustan da qýsyrylǵan edi. Qaztýǵan babalarymyz «Qaıyrly bolsyn sizderge, bizderden qalǵan Ediljurt, qaıran da meniń Edilim» dep qoshtasty.
Al biz osy tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, ótkendi ekshep, qııanatty ashyp aıtyp, kóńilge ornaǵan quldyq sanany ysyratyn kommýnıssizdendirý jasaýdan nege qashamyz? Nege bizdiń eldiń Parlamentinde tonyn aınaldyryp kıgen kommýnıster otyrady? Eger olar ózderin sol kommýnıstik ıdeıanyń, sol kommýnısterdiń jalǵasymyz dese, nege qazaq halqyna jasalǵan qııanat úshin keshirim suramaıdy? Bul – qarapaıym azamat retinde kópten oıymda júrgen saýal.