Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Sodan keıin ańyz bastaldy, aty-jóni qazaqy adam jaıynda. Keıde maǵan – otyz jeti ózimen birge alyp ketken qazaqy oı­laý júıesi, minez, júrek Baýyrjan ata­myzben alpysynshy, jetpisinshi, sek­seninshi jyldary qaıta oralǵan sekildi kóri­nedi... Búkil qyrǵyndy basynan ót­kerip: Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, Sta­lın qazasy, Hrýshevtiń mujyqtyq zamany, Brejnevtiń uıqyly-oıaý ýaqyty, ári qa­raı... seksen altynyń qarlyǵashtary ushyp jetken shaq. 

Elin qaltqysyz súıdi. Iri minezi keı ýaq sol halyq rýhyn saqtaý úshin boıyna bitken sııaqty. Kórińder, babalaryń qandaı boldy: aıtatynyn aıtyp salǵan, bir ýys topyraǵy, bir qadaq jeri úshin jaýymen alysty, solaı! Keýdesindegi judyryqtaı júrekte, sóıtip, tutas Dala ǵumyr kesh­ti. Búkil qazaqy álem shúberekteı túıilip kókireginde júretin: Máskeý­diń aıazdy shaıqastarynda, dush­pannyń yzǵarly shabýyldarynda. Batys­qa jyljyǵanda, keıin Baltyq boıyn azat et­kende... iri minez ańyzdardy týdyrdy. Baýyrjan Momyshulyn bilmeıtin qa­zaq joq, o bastan aýyz ádebıetiniń atasy atanǵan halyq kúni búginge deıin otba­syndaǵy bir urpaǵyna Baýyrjan esimin beredi. Solaı!

1. Áskerı aqıqat pen ádebı ańyz

Baýyrjandy el Baýkeń dep erke­letti. Almatyǵa oralǵan soń ádebıet­pen aınalysty: jazatyn nárse kóp edi. «Aqıqat pen ańyz» kitabynda Ázil­han Nur­shaıyqov: «Baýyrjan Momysh­uly er­ligi men batyrlyǵynyń teńdesi joq. Ol 1 418 kún men tún boıy er­lik kórsetti»,  dep­ jazdy.

Ádebı orta jańa ańyzdar shyǵardy. Shynyna kelsek, ańyzdardy aıtý ońaı edi, al jasaǵan qylyqtarynda irilik minez jatty, tipti, iri sóılegeni de iri qy­lyǵy edi.

Tek munyń bárinde bir muń bar-tuǵyn: Baýyrjan Momyshulynyń minez-qul­qy, orys orman-toǵaıla­rynda, keń ja­zyq­tarynda kórset­ken erligi, áskerı kó­regendigi men maı­dan júrgizýdegi engizgen jańa­lyq­tary jalpaq elge jetpeı jatty. «Momyshuly spırali» dep nyspylanǵan áskerı taktıkasy da dúnıe júzi akademııalaryna burynyraq tarap, ýchılıshelerinde jeke pánge aınalyp, arnaıy dáris retinde oqyldy. Biz muny kesh bildik. Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy áskerı oqý oryndary Izraılde, Kýbada ashyldy, tek solardyń izin ala Almatyǵa kezek keldi.

2. «Baýyrjan Momyshuly: aqı­qat­ pen ańyz – áskerı ǵalymnyń kóz­qa­rasy»

Leonıd Qusmanuly Baqaev eńbegin osylaı atapty. Kezinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, Qazaqstandaǵy saıası ǵylymdar úshinshi doktory, áskerı zert­teýlerdegi birinshi doktor boldy, Qazaq KSR-niń sońǵy Áskerı komıssary, al dok­torlyq dıssertasııasyna ǵylymı pikir­­di jazǵan – M.Gareev, áskerı ǵylym­dar­ doktory, professor, armııa generaly.

Mundaı kásibı tereń bilimi bar adam Baýyrjan Momyshulynyń áskerı jańa­lyqtaryna keńinen toqtalǵan: «Uly Otan soǵysy Keńes tarıhyndaǵy aýyr jyldar boldy. Qıyn shaqta bizdiń ákelerimiz ben atalarymyz qaıtalanbas erlik, qaırat jáne batyrlyq kórsetti. Qazaqstan maıdanǵa 1 mln 196 myń 164 adamdy at­tandyrdy, árbir úshinshi adam qazaq (Qazaqstan) edi, árbir tórtinshi adam surapyldan oralǵan joq. Uly Otan soǵysyna 11 qazaq ulttyq bólimderi qa­tysty, sonyń ishinde 3 kavalerııa dıvızııasy, 2 atqyshtar brıgadasy bar edi. 104 qazaq Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵyn aldy, al Talǵat Bıgeldınov – eki márte Batyr atandy... Baýyrjan Mo­myshuly – Bas shtab Akademııasynyń qazaq­tar arasynan shyqqan tuńǵysh túlegi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda dıvızııaǵa ámir etken az qazaqtyń biri – komandır boldy. B.Momyshuly jaıly birinshi ret Máskeý túbindegi shaıqastan keıin aıta bastady... Volokolam baǵytyn 16-armııa (ámir etken K.K.Rokossovskıı) qorǵaýǵa aldy, quramynda general Pan­fılovtyń 316-shy atqyshtar dıvızııasy bar edi. 1941 jyly 15-18 qarashada Ver­­mahtyń «Ortalyq» armııalar toby 316-shy atqyshtar dıvızııasy men general L.M.Dovatordyń kavalerııa toby ushtasqan tusqa basty soqqylaryn bere shabýylǵa shyqty, óte qıyn urystar júrgizildi, mundaı aýyr shaıqastar keshegi KSRO áskerı tarıhynda eshqashan bolmap edi... Nemister astanaǵa asyq­ty, kúsh jaǵy basym bolsa da, panfı­lovshylardyń qataryn buzyp óte almady. Dıvızııanyń 70%-y Orta Azııa halyqtarynyń ókilderi edi, adam quramynyń kóbisi qazaqtar eken... Gıtlershiler 316-dıvızııany «taǵy dıvızııa» dep atady... Sol kezde batalon qolbasshysy Baýyrjan Momyshuly úlken áskerı qubylys retinde tanyldy. Ol 19-shy (keıin 1 073-shi dep ózger­tilgen) atqyshtar polkin aǵa leıtenant dárejesinde basqardy. 1942 jyldyń aqpan shaıqastary tusynda Baýyrjan Momyshuly kapıtan dárejesinde edi: «О́liktiń bas súıegi» atty eses dıvızııasy urys júrip jatqan aımaqqa Baýyrjan Momyshuly polki jibermeı ustap turýǵa tıis baǵyt ta kirdi. Eses toby kóne Rýssa jaǵynan tank, artıllerııa jáne jaıaý ásker qatysqan shabýyldy bastady. Birneshe saǵatqa sozylǵan irili-usaqty shaıqastar toqtaýsyz júrdi. Arhıvten men Baýyrjan Momysh­ulynyń áskerı esep-hatyn taýyp alyp, oqydym: «Porkovo trakti men shosse fashıst ólikterine toldy... 1941 jyldyń 12 aqpanynda 1 073-shi polk bólimderi jyldam qozǵala otyryp, Novolok jáne Kamenka selolaryn aldy. Dushpan kúsh­teri qarý-jaraǵy men kólikterine ıe bola almaǵan kúıi shosseden birjola aıy­rylyp, batysqa qaraı shegindi. Qarsy turǵan toptary jeke-jeke soqqyǵa túsip, joıyp jiberildi, tek az ǵana bóligi qashyp qutyldy. Baýyrjan Momyshuly polki jaýdyń shebin buzyp, 200 km deıin jaý ishine tereńdep endi. (Arhıv dokýmentteri kýá bola alady: eki jyl ishinde 1 073-shi polk, ıaǵnı Momyshuly polki, 18 myń jaýdyń kózin joıyp, 84 eldi mekendi azat etti)... 1944 jyly polkovnık Baýyrjan Momyshuly Bas shtab akademııasyn támamdap, 9-shy gvardııa atqyshtar dıvızııasyn qol astyna aldy. (Onyń aldynda dıvızııany basqarǵan Eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry, armııa generaly Beloborodov).

Baltyq boıyn azat etkende neme­se Kýrlıandııa tobyn joıý urysta­ryn­da Baýyrjan Momyshuly qolbas­shy­lyq qabiletin jaqsy tanyta bildi... Baýyr­jan Momyshuly, menińshe, iri áskerı ǵalym. Onyń jedel stra­tegııalyq óneri, taktıkasy, maıdan ashqan amal-ádisi, basqarǵany, qol, jaýynger quramyn oqytý, úıretý jáne áskerı daıyndyǵy, ofıser qadrlaryn daıarlaý júıesi tereń zertteýdi qajet etetin jaıttar».

3. «Momyshuly spırali»

Bul taqyryp «Meniń ǵumyrymdaǵy Baýyrjan Momyshuly» atty kitaptan alyndy. («Qazaqstan» bas­pasy, 1995 jyl). Avtory – Kım Serikbaıuly. Qazaq tarıhyndaǵy áskerı ǵylymdar tuńǵysh kandıdaty.

Kım Serikbaıuly Baýkeń spırali jaıynda keńinen áńgimeleıdi, onyń ar­tyqshylyǵyn áskerı ǵalymnyń sheber­ligimen uǵynyqty dáleldep beredi. «1941 jyldyń jazynda Qyzyl Ásker shekarany tastap, keıin shegindi. Al kúzde qıyn jaǵdaılarǵa tap boldy, – dep jazady Kım Serikbaıuly. – Sońǵy she­bin qorǵaı otyryp, Qyzyl Ásker bolat spıral tárizdi birde jıyrylyp, birde serpilip turdy. Keıde qatty jıy­rylǵanda spıral – shekteýge, kermeýge shydaı almaı, synyp ketetin sııaqty kórinetin...Biraq bolat spıral synǵan joq! Qyzyl Áskerdiń soqqysynyń aýyr bolǵany sonshalyq, fashısterdi qysqa merzim ishinde Máskeýden 200-300 shaqyrym alysqa qýyp tastady. Máskeý túbindegi shaıqastardy baqylap-qadaǵalap otyrǵan ǵalam jurtshylyǵy Qyzyl Ásker kúsh-qýatyna tolyqtaı sendi, ol urysqa bizdiń jerlesterimiz de qatysyp edi: 316-atqyshtar dıvızııasy men basqa bólimder... I.V.Panfılov pen B.Momyshulynyń analıtıkalyq aqyl-oıy, uıymdastyrý qabileti jáne adamgershilik qasıeti krızıstik sıtýasııalarda durys sheshim qabyldaýǵa múmkindik berdi, sonyń bireýi – «spıral – prýjına». «Baýyrjan spırali» soǵys qımyldaryn júrgizýdiń jańa formasy ekenin arhıv qujattaryn oqyp otyrǵanda bildim. Bul – jumys qartalary, shemalar, shaıqas esep-hattary...  Shabýyldyń bas kezinde artıllerııa jaýdy soqqynyń astyna alady, tankige qarsy tanki qıratar qarý-jaraq atqylaıdy, atqyshtar qarýyn dúńkildetip jaıaý áskerdi erip kele jatqan tankilerinen bólip tastaıdy. Qorǵanysqa buzyp-jaryp kirgen dushpan tobyn qarsy soqqymen tosyp alyp, ilezde kózin joıa­dy. Bir jaǵynan, jaqsy pysyqtalǵan, aıqyndalǵan aralas-quralas áskerı qımyldar jaýdy kúıretýde tıimdi bolsa, ekinshi jaǵynan, batalonnyń negizgi kúshterin ári alyp ketýge jaǵdaı jasaıdy. Batalon tek qana dıvızııa ne polk komandıri buıryǵynan soń sheginýge ruqsat alady. Urys dalasynan túnde sheginedi. Ár rota belgilengen eldi mekenge baryp, batalon komandıri buıryǵymen ózderi qalaǵan baǵytty betke alady. Rotalardy bir vzvodtan qaldyrady, bul – tý syrtynan keletin shabýyldy tosyp, qorǵap otyrý úshin... sóıtip, B.Momyshuly batalony tek qana shegingen joq, «spıral» sekildi jol boıymen syrǵı otyryp, jaý áskerine tutqıyldan shabýyl jasady, tehnıkasy men tiri kúshterin qurtyp jiberdi, dıvızııanyń negizgi tobyna jetkenshe dushpandy mezi qyldy.. Baýyrjan Momysh­uly manevrlik urystardyń she­beri boldy, al onyń «spırali» taktıka­daǵy «tutas qorǵaný» termınin aıqyn tú­sin­diretin túsinik deńgeıine deıin damytty».

4. «Otanǵa qyzmet etemiz»

Keıin armııa generaly I.I.Chıstıakov bylaı dep jazdy: «Panfılov Baýyrjan Momyshulyn ǵajap erligi men aýyrt­palyqty kótere biletin qasıeti úshin baǵa­lady. Máskeý túbinde onyń batalony qorshaýǵa túsip qalyp, kúshi odan da kóp dushpanmen alysty ári ol birneshe kún boıy polkpen baılanyssyz qalyp edi. Eki táýlik ishinde gvardııalyqtar 400 fashısti joıyp, Volokolam shossesine jasalar shabýyldy toqtatyp, orman arqyly manevr jasaıdy da, óz polkine qaıtyp oralady. Osy shaıqastan soń Panfılov Momyshuly batalonyn óz qasynda ustap, urystyń eń qıyn tustaryna jiberip otyrdy».

5. «Ákemniń aty úshin»

Birde redaksııa tapsyrmasymen Baqytjan Momyshulynyń úıine bardym. Uzaq áńgimelestik, eski sýretterdi kórdik, qaıtarymda aǵa maǵan kitabyn syılady. Maǵan kitaptyń bastalýy unady, sosyn eshkim aıtpaı júrgen oıy: «El ákem týraly aıtyp berýimdi suraıdy, sonda sol adamnan suraǵym keledi: «Tyńdaýǵa sende qulaq bar ma?». Eger «naǵyz Baýyrjandy» kórsetshi» dep aıtsa, men únsiz qalamyn, kókeıime bir saýal orala ketedi: «Ony kórýge sende kóz bar ma?». Ákemdi sál bolsa da tyńdaı bilý úshin jáne kórý úshin maǵan búkil ǵumyrym azdyq etti desem, sirá, eshkim senbes edi. Onyń naǵyz beınesi men úshin áli belgisiz dep aǵymnan jarylsam, teris aınalyp keter, óıtkeni, men endi ǵana Ákemniń Absolıýttik Adamgershilik Ideıasyna birjola aınalǵanyn túsindim».

6. Sóz sońy

Qazaq halqy batyrlarǵa, qolbasshy­larǵa baı bolsa da, HH ǵasyrda, dúnıejú­zilik esep boıynsha, ózge halyqtardan góri kóbirek azap shekti: ǵasyr basynda 70%-ǵa jýyq kemidi (emıgrasııa, ash­tyq, qýǵyn-súrgin), tili tek ádebıette ǵana qaldy, aty-jóni orys tiliniń ilik septigine beıimdelip jazyldy (cheı syn? – cheı Ivan? – Sıdorov Ivan), sóıtip, diline, aqyl-oıyna, sanasyna, jerine jat qasıet-qundylyq boıyna sińgen dúbára urpaq ósip-óndi. Sondaı qıyn-qystaý kezeńde dilin de, tilin de, jerin de saqtaǵan Baýyrjan Momyshuly, onyń esimi qa­shanda qazaqtyqtyń sımvoly retinde esimizde máńgi jańǵyryp turady, jarqyn beınesi qashanda kózimizge jylyushyrap kórinedi. Ras, ótken dáýirden búginge jetken, arýaǵy birde eline renjip, birde eline senip kele jatqan Baýkeń túnde túsimizge enedi, kúndiz oıymyzdan ketpeıdi. 6,5 mıllıonnan otyzynshy jyldary 2,5 mıllıonǵa deıin azaıǵan qasiretti Qazaq halqynyń, Kókte jelbiregen Táńir tústes Kók baıraqtyń qazirgi tańda qurǵan saltanatyna arnap jáne Alataýdyń eteginde topyraq jamylyp, máńgi uıqyǵa ketken arysy jatqan jerinde bir aýnap tússin dep osy estelik, bul saǵynysh maqalany jazyp otyrmyz. Bárimiz de ǵasyr sońyna talaı-talaı qaıǵy-qasiretti basymyzdan ótkerip jettik, biraq biz, Qazaq halqy, báribir, jańa ǵasyrǵa jetetin edik, Baýkeń atamyz aıtty emes pe: «Ádildik asyqsa da – keshigedi, biraq keletini – sózsiz».

Dıdar AMANTAI