Qaı ǵasyrdaǵy uly aqyn, jazýshyny almańyz, óz dáýirindegi adamgershilik, moraldyq máselelerdi aınalyp ótpegen.
Sondyqtan da jany názik, júregi sezimtal aqyn eldiń erteńine alańdaýly:
«Ul-qyz qaıda, óz ultyna oıy alań,
О́zgege jem ózdi-ózinen aıaǵan.
Adamdarǵa janym ashyp túsimde,
Aǵyl-tegil jylap jatyp oıanam», – dep qaıǵyrady. Halqynyń bolashaǵyn oılap qabyrǵasy qaıysady. Ult pen urpaqtyń qamyn jep qamyǵady. О́leńiniń ólmeıtini de sondyqtan. О́ıtkeni shyǵarma men avtorynyń ǵumyry uzaqtyǵymen emes, kórkemdigi men mazmunymen máńgilik mánge ıe.
Qanıpanyń qaı óleńinde de órisi keń, óresi bıik ózindik ún, ózindik órnek bar. Onyń shyǵarmashylyǵynyń ózgesheligin tanytarlyq tamyryńdy qýalap, tanymyńdy keńeıtip, tereńdikti sezdiretin júrek sózi – shyn mánindegi shynaıylyqtyń, shyndyqtyń áleminen uzaı qoımaǵan tazalyq, tabıǵılyq, adamzatty oılandyrǵan ádilet pen aqıqat dúnıesi. Ár aqynnyń kórkemdik álemin áshekeılep, elden erekshelendiretin de osy ózindik bolmysy, kásibı sheberligi, ádebı ádis-tásilderi. «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, Shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn», dep Muqaǵalı aıtpaqshy, Qanıpa da ulttyq sóz óneriniń tereńinen marjandaı tergen sóz máıekterine jańa ajar, sony sýret, buryn eshkim mán bermegen teńeý taýyp, tyń tásilmen túrlendirip ózine qaıtarýǵa qumar. Alaıda bul aıtqanǵa jeńil bolǵanymen, jańa úlgi, jańa sóz aıtý ońaı olja emes. Tabıǵatynan aqynjandy qazaqtyń ishinen qaq jaryp shyǵyp aqyn ataný da azappen keletin ataq. Sol júzden júırik shyǵý úshin jankeshti eńbek, esh muqalmas jiger keregin de umytpaǵan jón. Izdený jolyndaǵy jańylys, bulqyný, shatasý, arpalysý, qatelesý bárinen baz keship birjola tastaý, sol tastaǵan isińdi qaıtadan bastaý sııaqty bitpeıtin, bitispeıtin qaıshylyqtardy, ómirlik qaqtyǵystardy bastan keshe otyryp oı keshý kerek. Únemi kúres pen kúshtilikti bastan keshirý qajet.
Árbir jyrdy óziniń sońǵy jyryndaı janyn jep jazýdy jany qalaıtyn Qanıpa Buǵybaeva jyr jınaǵyn «Sońǵy sóz» dep ataýy da tegin bolmasa kerek-ti. Sol sońǵy jyrdy jazýǵa da júrek, batyldyq, ólispeı berispeıtin, óleńge ómirin arnaǵan adamnyń ólsheýsiz mahabbaty, sulýlyqqa degen súıispenshiligi, ómirlik óksikke órtengen órshildik, elim degende etegi jasqa tolar erlik kerek. «Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda», dep dala danyshpany uly Abaı aıtqandaı, aıtary bar aqynda azapsyz óter tańy bar ma? Qanıpa sonyń biri.
«...Qalam alsań qolyńa, oıla, balam,
Olar sózben «syldyrmaq» oınamaǵan.
Sezim satyp, bazarǵa kózin satyp,
Bázbireýdeı «paıdasyn» oılamaǵan....
...Jolǵa shyqsam,
kúsh alyp sıynatyn,
Meniń eki pirim bar – Abaı, Qasym.
Kim de bolsa baıqasyn, abaılasyn...», – dep sóz kıesin túsinip, tabynyp kelgen aqynnyń aıtary osy.
«Qazaqpyn men» degen tolǵaýynda:
«Qazaqpyn!
Qazaq meniń shyn týysym,
Júregim, alar demim, bir tynysym.
Ǵajappyn, jasampazbyn,
máńgilikpin,
О́lmeımin, ómir súrem ultym úshin.
...Sheshemniń ıisi ańqyp japyraqtan,
Ákemniń ıisi shyǵar topyraqtan.
Otanshyl shyǵady dep oılamaımyn,
Bilmeıtin ana tilin «aqymaqtan», degen jyr joldary da arzan aıǵaıshyldyqtan ada, urda-jyq uranshyldyqtan bıik turǵan kókeıkesti máselesi bar, ózekti órter ókinishi bar ótkir taqyryp. О́leń ólkesindegi ulttyq ustanymy, qalamgerlik qasıeti týǵan topyraq, otbasy – Otanynan ot alyp, oı qaýzaǵan otty jyrlarynan shyn mánindegi qazaqy uǵym, týǵan jerdiń tútininiń ısi shyǵyp turady. Búginde shyǵarmashylyqtyń shuraıyn, jeke tulǵanyń stıldik ereksheligin osy «ıisten» izdeıtinimiz de jaı emes.
«Qazaqtyń qalam alǵan bir qyzymyn,
Bir qyzǵa qatsyn bıik juldyzyń ún.
Sıqyrly san sáýleńdi shashyratyp,
Oınattyń oı teńizge jyr júzigin.
Monshaǵyn neshe túrli tizip jyrdyń,
Júrektiń jalynymen júzip júrdim.
О́leńniń óziń júrgen ólkesinde,
Rýhyńa basyn ıgen qyzyl gúlmin», dep «Qasymmen syrlasý» atty óleńinde jazǵanyndaı, qazaqtyń qalamger qyzdarynyń biri emes biregeıi, jyrlarynan náziktik pen tereńdik tanylyp turatyn talantty aqyn Qanıpa Buǵybaevanyń jyrlary qazirgi poezııanyń kórkemdik kókjıegin, ónerlik órisin keńeıtkeni anyq.
Jansyzǵa jan bitirip, jaratylystyń ózine adam qasıetin daryta keıipteıtin aqynnyń sóz qoldanysyndaǵy «oı teńizi, jyr júzigi, monshaq jyr», t.b kóptegen sátti tabylǵan salystyrýlar, oraıyn tapqan oıly teńeýler barshylyq. Sóz sıqyry men qadirin biletin kemel qalamnyń qoly jeter mundaı kórkemdik qazirgi poezııada saýsaqpen sanarlyqtaı az. Sol sátti sýretti, tyń teńeýdi tabý úshin de aqynnyń sarylyp, talaı ret tvorchestvolyq taqsiretti keshetini sózsiz.
Aqyn dybys úndestigine (assonansqa, allıterasııaǵa da, ishki uıqasqa da) asa sheber ári qushtar. О́leń óneriniń syry da, ózgesheligi de osy, órmekshiniń toqyǵan órnegindeı názik naqyshynda, sony sýretinde, alabóten ajarynda aıqyndalady emes pe? Bul, álbette aqynnyń obrazben oılaý júıesiniń oqshaýlyǵynda bolsa kerek. Qalamger ataýly týyndysynda osy tásildi qoldansam dep eshqashan ádebı qısynǵa áýestenbeıdi, oqystan týǵan teńeýler, taptaýryndyqtan tys tásilder, sátin salǵan sýretteýler, sony sıpattamalar zorlyqtan emes, zergerlikten týǵan injýler ekendigin eshkim teriske shyǵara almas. Oıly jannyń ońashada tapqan oljasy osyndaı oıý-órnegimen qazynaly qazaq jyryna qomaqty úles qosady. «Qomaqty oılap, kesek sóıleý – iri talanttyń sybaǵasy», dep Muhtar Áýezov aıtqandaı, Qanıpa qazaq poezııasyna ádemi áshekeıge toly, minezge baı móldir jyrlardy syılady.
«Qupııamyn...bilme meıliń, bil meıliń,
(Kóre almasty kózime de ilmeımin.)
Jaratylys!
Jańylyp sen janymdy
Jasyn ottan jarattyń ba?
Bilmeımin,
Bilmeımin»,
dep aǵynan jarylýynda jatqan qandaı ishki qýat, joıqyn minez bar deseńizshi?! Sonshalyqty sezimtal, názik júrekti, ómirde óte qarapaıym bola tura ishki tegeýrindi tiregi bar tákapparlyq ta oǵan jarasady.
«Poezııa mahabbatpen bastalyp, parasatpen aıaqtalady», demekshi, aqyn poezııasynyń poetıkasy parasattylyǵymen de eldi eleńdetip, kópshiliktiń nazaryn aýdarady. Shynaıy talant tabıǵaty osy ozyq oıly bilgirligimen, bolmysy bólek sóz saptaýymen, ózindik órnek ólshemimen ózgeden ózgeshe bolyp kórinýi kúmánsiz. Tamyryn tereńge salǵan oıǵa baı, artyq sózge sarań aqyn aqıqat aldynda alasa. О́mirde kórgenderi men kókirekke túıgenderin júregimen jyrlap, júrekke jetkizý jolynda aıtaryn da qaımyqpaı aıta da biledi. Ár sózinen shabytqa shólirkep, oı tereńinen izdegen mazasyzdyqpen músindelgen mini joq móltek máner, «Men» degen órshildik óktemdikpen órnektelgen ózindik ún ornyqqan onyń poezııa patshalyǵynda parasattylyqtyń da bıik paıymy kórinedi. Sonyń bir kýási:
«О́zimdi izdep ózimnen,
Ańsaýmen sharshap, kóz ilgem.
Aınalaıyn, shóldi sol
Kórmeısiń nege kózimnen?
Sezbeısiń nege sózimnen?
Kórgemin seni kóktemde,
«Kelmedi» dep kektenbe.
Mahabbattan aýysyp,
Parasatqa jetkende»,
deıdi. Qazaq epostaryna tán tolǵaýǵa beıimdelgen jyr joldary asaý minezdi, alǵyr oıdy, sheginen shyǵa shalqyǵan shabytty shaqtyń shýmaqtary syndy.
Teginde Qanıpa Buǵybaeva qazaqy minezge baı, tabıǵaty taza, júregi jumsaq, adamgershiligi bıik bekzat bolmysty tekti jan ekendigi árbir óleń joldaryndaǵy parasattylyqtan paıymdalady. Ony:
«Meni «dinsiz» demegin,
Kózimin bir kóneniń.
«Aq qaǵazym – jaınamaz»,
Namazym – án, óleńim»,
dep jyrlaýy da tegin emes. Keshegi táýelsizdik alǵan jyldary bilgen de, bilmegen de namazǵa jyǵylyp, birneshesi Mekkege baryp syrt kózge Qajy atansa da ishki dúnıeleri daıyn bolmaı, dinniń qasıeti men kıesine ushyrap, oǵan degen kópshiliktiń kózqarasyn tómendetip jiberse, bul aqyn aldyndaǵy aq qaǵazyn jaınamaz etip, bes mezgil namazyn naqyshty jyrlarymen naqtylap, óser urpaqqa ólmes mura qaldyrýdy maqsat tutypty. Ultqa, urpaqqa adal qyzmet etý ustanymyn qolyndaǵy qalamymen, ushy-qıyry joq qııaldaǵy oı ushqyndarymen ulaǵatty sóz aıtyp, qazaqtyń sóz ónerin óziniń órnekti óleńderimen baıytyp, kórkemdik keńistigin keńeıtýdi kóksepti. Ultyna ómirsheń óleń, rýhanı azyq syılapty. Onyń otty da oıly óleń joldaryndaǵy fılosofııalyq, estetıkalyq qundylyqtar qazaqty óreli oıly óleń ólkesine yntyqtyryp, yntasyn aýdartary sózsiz.
Qazybek bı aıtpaqshy, ózdiginen eshkimge soqtyqpaıtyn, eshbir dushpan basynbaǵan, basymyzdan sóz asyrmaǵan eldiń keshegi keńestik kezeńde bastan keshken nebir kesapattardyń kórkemdik shejiresin shertken «Eskertkish» atty poemasynda qoldan jasalǵan ashtyqtyń tarıhy balalaryna nár tatqyza almaı, armanda ajal qushqan analardyń azaby men taǵdyryn tilge tıek etedi.
«...Ýysqa ustap tirligin aınalanyń,
«Uly halyq» sap jatty
baıbalamyn.
Kezekpenen «kósemder» kelip-ketti,
Saıasatpen asyryp, aıla-amalyn»,
dep saıasattyń san alýan alapatyn aqıqatpen ajarlap, aıaýsyz áshkereleıdi. Aıtyp jetkize almas azap pen ajaldyń arhıvin aqtaryp qalsań, janyń túrshiger tarıhtar aldyńnan aıdahardaı ýyn tógip, sol zamannyń zary shyǵady óleńnen.
«Aqyn bop ómir keshirý ońaı deımisiń,
qaraǵym.
Aýzynda bolý bul ózi syzdaǵan barlyq
jaranyń»,
dep Tólegen Aıbergenov aıtqandaı, ulttyń ar-abyroıyna aınalǵan shyǵarmashylyq tulǵanyń, ult zııalysynyń ustanymynyń ózi osy «syzdaǵan jaranyń aýzynda bolýy», eshkim aıta almaıtyndy aıtýynda emes pe? Qanıpa aqyn da beıneli tilmen berekesi ketken qazaqtyń múshkil halin minep, ishteı irigen alaýyzdyqtan arylmaı, el bola almaıtynymyzdy alǵa tartady:
«...El bola ma, ańdysyp, alysýmen,
Kózdiń jasyn kelemiz áli ishýmen...», dese, endi birde:
«Jaraldyq pa qoıǵa uqsap talanýǵa,
Adamyń da, qunsyz bop zamanyń da.
Ilııas pen Beıimbet, Sákender de,
Sol etiktiń taptaldy-aý
tabanynda»,
dep ultymen «ý» ishedi, ózegi órtenedi, erteńine alańdap, kúńirene tolǵanady. Táýelsizdik alsaq ta, óz dalamyz ben tilimizge ıe bola almaı, shermende júrgen jaıymyzdy shertip, muńaıady, kúıreıdi, kúıinedi. Es jıyp, el qamyn oılaýdyń ornyna qaryn men qalta qamyn jegen sheneýnikterdi kórip, jany qulazıdy. Qazaq poezııasyna Qanıpa jyrymen «temir shegeli tabannyń» astyna taǵy da taptalamyz ba dep janyn qoıarǵa jer tappaı, jankeshtilikpen janaıqaıyn salady.
«Tabandardan kegińdi ala almaǵan,
Jer betinde júr áli aman, balań.
Qazynaly qazaqtyń dalasyna
Qudaı emes, ornatqan
«zamandy» adam»,
dep dáýir dertiniń dárýishi bolady.
Qazaqtyń qanyna bitken qaısarlyq, ishki rýh, tamyry tereńdikten taraıtyn týa bitti tabıǵılyq, tákapparlyq, tazalyq eshkimge de esesin jibertpeıdi. Senimińe selkeý túsiretin, kóńilińdi alań etetin el taǵdyry, jer taǵdyry, til taǵdyry aqyn ataýlydan bastap árbir qazaqtyń qaıǵy qasireti. Júrekke aýyr sher kirse jylamasqa shara joq. Janyn jep, júregin jaralaǵan búkil jaratylystyń qamy – avtordyń jyrǵa degen adaldyǵynyń aınasy ispetti.
«Aqyn – elshi» júrekke jyrmen
til qatar,
Aqyn – emshi daýa izdep janǵa
tún qatar.
Ińgálap turǵan osynaý
jaryq dúnıege,
Ár tolqynnyń óz daýsy
bar tyńdatar»,
deıdi aqyn. Ol óziniń myna álemdegi óz «menin», óz únin osylaı tanytady. Shyn aqynnyń shyndyqtyń betine shimirikpeı qarap, aqıqatty aıtar aıbaryn, óz aıtary asqaq daýysyn óz deńgeıinde, kórkemdiktiń kemeline jetken keńistiginde kórsete bilgen. Sýretkerlik sheberlikpen sony sóz saptaýymen sóz semserin seskenbeı silteı bilgen sulý sózdiń Qyz Jibegi – Qanıpanyń qaısarlyǵy qapysyz aıtylǵan aqıqatpen astasqan:
«Maqtanamyz qurap ap
joqtan ańyz,
Úsh butaqpyz.
Nege osy jat bolamyz?!.
Ǵasyr óter, apyr-aý, qashanǵa biz,
Shoıyn taban astynda qaqtalamyz...
...Birin-biri júr búgin tusap halyq,
Aıyptynyń aqshamen isi aqtalyp.
Birte-birte kim bilsin, baramyz ba,
Máńgúrttenip, tıyndaı usaqtalyp..
«Oıan, qazaq!» depti aqyn, oıanaıyq,
О́mirden bul uıqy almaı, oı alaıyq.
Elimizdi, taptatpaı jerimizdi,
Anamyzdy tiriltip, aıalaıyq»,
dep qazynaly qazaqty qalǵýdan qorǵap, ulttyq sanasyn silkip, saýysqansha saq bolýǵa shaqyrady.
«Basqa túspeı taýdaı syn,
Daýyldy jyrlaı almaısyń.
О́tkermeı kózden kúndi aýyr,
Janyńda soqpaı bir daýyl»,
dep ómirdegi kórgeni sózine aınalyp, taǵdyrymen tutasyp, tirliginiń mánine aınalǵanyn aqynnyń ár tirkes, ár teńeý, ár uıqas, ár yrǵaǵynan uǵynasyz. Uǵynasyz da tánti bolasyz. «Dos jylatyp aıtady» degendeı, shyndyqty shym boıyńa batyryp aıtý, minińdi betke battıtyp aıtý da batyrlyqtyń belgisi, ultjandylyqtyń úzdik úlgisi. Teginde, estigen esti sóziń sanańdy silkip, ishińe qonsa, seni tolǵandyrsa, jan dúnıeńdi dúbirletse ǵana týyndyny táýir dep baǵalaýǵa bolatynyn bizge deıin de talaı jandar aıtqan. Olaı bolsa, aqyn Qanıpa Buǵybaevanyń poezııasy – «aqyl sýaty men sezim qýatynyń toǵysqan jeri» (M.Álimbaev).
«Oıan, taýlar!
Jatpańdarshy jaılanyp,
Keledi apat, tirilerge qaıǵy alyp.
Jerdiń beti bara jatyr tarylyp,
«Arýaqtar shaharyna» aınalyp»,
degen joldardy oqyǵanda da tóbe quıqań shymyrlap, jahandyq qaýip-qaterlerdiń álemdi órtteı jaılap kele jatqanyn jaqynnan sezine túsesiń. Kez kelgen óleńniń ón boıynan erlikti, órlikti tanısyń. Aqyn armany – erlik pen eldikti jyrlaý, rýhy ór, erlik jyryn urpaǵyna mura etý. Qanıpa aqyn týǵan halqyn sheksiz súıedi, sondyqtan da osylaı onyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońady. О́z halqynyń erligin de, ezdigin de aıaýsyz jyrlaıdy, júregimen jylaıdy. Sebebi aqyn jurtynyń ózi halqymen tutas, bólinbeıtin, bólshektenbeıtin birtutas uǵym. Bar jaranyń aýzynda turyp, bar aýyrtpalyqty júrektiń súzgisinen birinshi bolyp ótkizetin shyn talantty tulǵa ádilet pen shyndyq aldynda árqashanda álsiz. Sondyqtan da poezııa adam rýhynyń bostandyqqa umtylýynyń uly kórinisi. О́leń ózin ólimge baılap, aqynǵa oı erkindigin syılaıtyny da sondyqtan.
Aqyn Qanıpa týǵan jer, ana tilden aıyrylyp qalmaýdy, ǵasyrlar qoınaýynda joǵalyp ketpeýdi ańsaıdy. Onyń oıly jyrlary, parasatty poezııasy arqyly búgingi oqyrman ýaqyttyń izin sezinip, sezingende de «shabyttaı jeńil, tabyttaı aýyr» sezineri de aqıqat. Búgingi moraldyq-saıası ólshemderdiń tisi batpaıtyn taqyryptarǵa tosyrqamaı, tiksinbeı barýy onyń shyn mánindegi, shyǵarmashylyq tulǵa, ult zııalysy ekendigin dáleldese kerek. Qalaı desek te, Qanıpanyń jyrlary halyqtyń rýhyn kóteredi. Onyń poezııasynan qazaqtyń batyrlyǵyn, jomarttyǵyn, baýyrmaldyǵyn, ultjandylyǵyn kóremiz. Aqynnyń asqaqty da jalyndy, lepti, kúıinish pen súıinishke toly rýhy myqty syrshyl poezııasy oqyrmanǵa oı salatyn dúnıeler.
«Enshim emes eken ǵoı baqyt meniń,
Kóz jasyma jýynar jaqut kóńil.
О́ter, ótken maqsatsyz beker ótken,
Alyp jatyr birtindep ýaqyt kegin.
Taý basynan syrǵanap taıǵanaq tań,
О́mir-óleń ózekten qaınap aqqan.
Zymyrandaı qanatty zymyraǵan,
Kúnge kisen salar kim, aıǵa qaqpan!». Osy kúnge deıin Kúnge kisen salyp, Aıǵa qaqpan qurǵan Qanıpadan basqa aqyn bolsa bar shyǵar, biraq mundaı kórkemdik qyzmet pen mindet atqarmaýy múmkin. Bul joldar tek ádemi sýret, tyń teńeýler ǵana ma, joq, munda qazaqtyń qazynaly oıy, qudireti kúshti sóz kıesi, bútin bir kórkem álem jatyr emes pe?
Kezinde: «Tvorchestvosynyń qýanyshy bolmasa, aqyn ataýly 21-den aspas edi», depti Batys Eýropa klassıkteriniń biri. Azapqa baılanǵan aqyndyq ómirdiń ónegesi de, ólmeıtin ómirsheńdigi de osy shyǵarmashylyq baqta bolsa kerek. Sondyqtan da ol:
«Uqsamaımyn ózgege ózgeshemin,
Oı keshemin, ormandaı oı keshemin.
Múmkin, júz jyl ótken soń
ózińmenen,
Kezegim bir kelgende kezdesemin»,
dep jyrlaıdy. Araǵa jyldar salyp osylaı oqyrmandarymen kezdesýi de sonyń aıǵaǵy.
Olaı bolsa, búgingi bizdiń pikirimiz kórnekti aqyn Qanıpa Buǵybaevanyń ózi aıtqandaı:
Jerge de alań, kóńilim tasqa da alań,
Tastaı bolmaı,
kirpikti jasqa malam.
Qońyraýlatyp kúımesin el kóshkende,
Jyrym meni jurtyna tastamaǵan, deýi – qazaq poezııasyn parasattylyqtyń bıigine kótergendiginiń, qazaq óleńiniń kórkemdik kókjıegin keńeıtkendiginiń, ózindik órnek-ereksheligimen ólmes mura qaldyrǵanynyń kýási bolsa kerek.
Gúlzııa PIRÁLI,
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǴMO-nyń bas ǵylymı qyzmetkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory