Dara qalamgerlerdiń árqaısysynyń ózine tán stıli bolady. Ol sodan aýytqymaıdy. Shyǵarma avtory kórsetilmese de, stıli arqyly tanyp alýǵa bolatyn qarymdy qalamgerlerdiń biri – Marhabat Baıǵut. Sýretteýdiń, oqıǵany, detaldy oınatýdyń qapysyz sheberi. Mysaly, «qaramaıly shpaldaıyn qarapaıym temirjolshylyqtan túksiz-dymsyz kúıde zeınetkerlikke shyǵyp, arzymas aqshaǵa kúneltetin Bismillá» degen sýretteýdiń ózinen Bismillá shaldyń áleýmettik portretin aıqyn tanısyń.
Sondaı-aq «tolar-tolmas sehtyń bolar-bolmas bastyǵy» degen sýretteýden bastyqtyń áleýmettik te, rýhanı da kelbeti ańǵarylyp tur.
Jazýshy osylaı bir-eki sóılemmen sýrettep alyp, ári qaraı oqıǵany shymyr órip, sıýjetterdi bir-birimen jymdastyryp, oqyrmandy qyzyqtyryp áketedi. Onyń shyǵarmalarynda basy artyq sýretteýler men oqıǵaǵa qatysy joq shubalańqy, nársiz sóılemder kezdespeıdi. О́zimiz baıqaıtyn erekshelikteri – jazýshy móltildegen muńdy jazbasa da, shyǵarmasyn basynda qyzyǵyp, keıde arasynda kúlip qoıyp oqysań da, shyǵarmany oqyp bitken soń ózegińde báribir muń qalady. Iá, jeńil ıýmor men azdap sarkazm aralasqan áńgimelerdi oqyp bolǵan soń oılanyp, tolǵanyp ketesiń. Ol shaǵyn aýyldyń keıipkerleriniń basynan ótken jaǵdaılardy jaza otyryp ta adamzattyq deńgeıdegi máselelerdi qozǵaı alady. Sonyń bir mysaly – «Krest» áńgimesi.
Álgi áleýmettik portreti aıqyn Bissimillá shal osy áńgimedegi negizgi keıipkerlerdiń biri. Shaǵyr stansasynyń temirjoldan zeınetke shyqqan qarty Týladan kelgen júk poıyzdarynyń birinen túsip qap, stansa basynda qańǵyp júrgen Andreıdi asyrap alady. Oǵan kempiri Turymtaıdyń qarsy bolýynda da mán bar. О́ıtkeni ózderiniń de tórt uly men jalǵyz qyzynyń shekeleri shylqyp júrgeni shamaly. Biraq qartyń aıtqanynan qaıtpaıdy. Stansadaǵy jalǵyz orys mektebi jabylyp qalǵandyqtan, qazaq mektebine beredi. Alǵashynda qatty qınalǵan orys bala keıinnen qazaqshany da tez meńgeredi. Asyrap alǵan ákesine musylmanshylyq jolymen súndettetýdi de ózi ótinedi. Oraza kezinde aýyz bekitetini, jaramazan aıtatyny aýylda ańyzǵa aınalady. Ony jazýshy bylaı baıandaıdy: «О́rim órik bastary qyzyl jalqyn-aı, qazandaǵy súdiger qara barqyn-aı, ony-muny aıtpastan, sebep qylyp-aı, oraza tut otyz kún, qaıran halqym-aı!» der edi Andreı. «Qońyr kúzde aýylda qyrman tasyr-aı, on besinde tolǵan aı qyrdan asar-aı, jar-ramazan aıtpastan qoıamyz ba-aı, bir jeńgem bar osy úıde teńge shashar-aı!» deıdi Andreı bala. «Jar-ramazan aıtamyn oılaı-oılaı-aı, ótip ketken Qarynbaı malǵa toımaı-aı, orazada otyz kún bir mal soımaı-aı; tartyp ketken qara jer boılaı-boılaı-aı!» der edi-aý aınalaıyn Andreı...».
Mine, sol aınalaıyn Andreı jıyrmaǵa jetpeı qaıtys bolady. Bes-alty apta aýyryp, úzilip ketedi... «Sondaı túnderdiń birinde Andreı shaǵyn vokzal basynan tamaqqa toıyp qaıtpaqqa bekinedi. Qyrsyǵyna qarata, bir beıádep, baıshykeshteý top áldeqaıda attanǵaly turǵan eken. О́zderi ábden iship alysqan, Andreıdi kórip mazaq etpek bolysqan». Sol baıshykesh toptyń mazaǵy onyń ajalyna sebep bolady. Andreıdiń qazaqsha sóılegeni olardyń qytyǵyna tıedi. Andreıdiń rýhanı deńgeıiniń ózderinen bıiktigi de olardyń ashýyn qozdyrady. Eń sońynda jazǵan balanyń «stansada qaraqshy kóp, alaqshy joq» degen sózi onyń sol arada taıaq jeýine sebep bolady. «Jóndep qazaqshalap aıtsaı, qaraqshyń neń? Alaqshyń neń?». Andreı qaraqshy dep qaryny, alaqshy dep qanysherdi aıtady degende, «má, saǵan alaqshy» dep toptyń ishindegi eń buzaqysy basyn betonǵa soǵady...
Áńgimeniń sharyqtaý shegi aýrýhana tóseginde jatyp qaıtys bolǵan máıitti úıge ákelgende onyń sol qolynyń judyryǵynyń qatty jumýly bolǵany. Ol judyryqty kúshpen ashqanda, kádimgi krestiń shyǵýy. Iаǵnı qazaq ortasynda ósken, qazaqshany óte jetik meńgergen, ákesi súndettetken, ózi oraza ustaǵan, jaramazan aıtqan, ólim-jitimde musylmanshylyq joralǵylardy atqarysyp júrgen Andreı demi úzilerde qolyna krest ustap jatyp qaza bolǵan. Bundaıda álgi «Musylmanshylyq kimde joq? Tilde bar da dilde joq» deıtin Mahambettiń jyry eske túsedi. Tili qansha jerden saırap turǵanymen, dilinde musylmandyq senim bolmaǵan soń qolyna krest ustap ketti Andreı. Al ákesi, stansabasy, molda bastaǵan shaǵyn top onyń qolyndaǵy krestti almaı-aq, musylmanshylyq jolmen arýlap, Asyqbaı aqsaqal jatqan qorymǵa qoıady.
Qazaq ádebıetinde ózge ult ókilderiniń qazaqy ortaǵa sińisýi taqyrybyn jazǵan qalamgerler kóbinde olardyń senimine qatysty dúnıelerdi aınalyp ótip jatady. Keńes dáýirindegi eń tanymal shyǵarmalardyń biri Oralhan Bókeıdiń «Ataý-keresinde» Nıýra kempirdiń óler aldynda shoqynǵanyn biletinbiz. Búgingi qoǵamda jazýshy Marhabat Baıǵut «Krest» áńgimesi arqyly ulty, dili, senimi bóten adam eshqashan basqa dinge basy bútin berilmeıtinin, bala kezde sanasyna sińirilgen senim adamdy ólgenshe tastamaıtynyn oqyrman sanasyna shegeledi. Adam bolmysyndaǵy eń názik dúnıe – senimniń bu dúnıe men o dúnıeni baılanystyryp turǵan kópir ekenin jazýshy osy «Krest» áńgimesinde sátti tuspaldaǵan. Ekinshi bir eleýli arna – nadan, toǵyshar, baıshykesh toptyń psıhologııasy. Kemsitý, keketý, muqatý, basymdyq kórsetý, sońy nege soǵatynyn oılamaı uryp-soǵý, shybyn qurly kórmeı óltirý solardyń ádeti. Olar «miskinderdiń» ózderine qarata jaýap bergenin, kóp biletinin múlde jaratpaıdy. Olar jan-jaǵynan «qurbandyq» izdep júredi...
Túıip aıtar bolsaq, qalamger «Krest» áńgimesi arqyly adamzatqa ortaq senim máselesiniń qupııa, názik tustaryna úńiledi. Bótendi baýyrǵa basýdyń kedergisin qapysyz kórsetedi...