Horhe Lýıs Borhes. Bul esimniń dabysy qalyń oqyrmannyń arasyna qanyq shyqqan joq. Esesine, ony qolyna qalam ustaǵan árbir qalamger jaqsy biledi. Nege deseńiz, ádebıette «aqyndardyń aqyny», «jazýshylardyń jazýshysy» degen uǵym bar, Borhes te solaı. Mysaly, Fransııada Stefan Mallarme, orysta Velımır Hlebnıkov sekildi aqyndar bar. Olardy ádebıet syny «aqyndardyń aqyny» dep ataıdy.
Borhes, óziniń sheksiz fantazııasy, tereń ıntellektýaldyǵy jáne alabóten mıstısızmimen osy dańq pen daqpyrttyń kóleńkesinde qalǵan avtor. Esesine, ol árbir «aqyndardyń aqyny» sekildi – qalamgerler úshin sarqylmas qazynaǵa aınaldy. Onyń bir ǵana qysqa fantazııalyq áńgimesiniń ózi birneshe romannyń jazylýyna shabyt syılap jatady. Eger Borhes Nobel syılyǵyn alǵanda, ol da asa tanymal ári sándi bolar ma edi, biraq jeti ret nomınant bolsa da, jeńis tuǵyrynan kórine almady, Shved akademııasynyń zalynda «qıtyǵyp» sóıleı almady. О́miriniń sońǵy jyldarynda Shveısarııada turdy, sondaǵy «Patshalar zıratyna» qoıyldy. Aıtpaqshy, «Servantes» syılyǵyn aldy, bul – ıspantildi avtorlar arasyndaǵy eń bedeldi syılyq, aǵylshyntildi avtorlardyń «Býkeri» sekildi.
Ádebıetshiler qaýymynda mynadaı bir ańsar bar: «shirkin, kitaphanada qyzmet eter me edi?!». Bul ańsardyń arǵy jaǵynda «máńgilik parasattyń eń bıik, eń kıeli ǵımaraty» atalatyn kitaphanada, myńjyldyqtardy mysaldap bergen uly mılardyń arasynda, bir sózben bir dáýirdi aıshyqtap, bir oımen bir ulttyń beınesin somdaǵan danyshpandardyń janynda, «bir óleńi bir eldiń murasyndaı» aqyndardyń qasynda, shý men aıqaıdan alys, talas pen tartystan jyraq, kólgirsý men kónbistikten bıik, madaq pen ǵaıbattan azat jan tynyshtyǵyn jamyraı shýlaǵan kitap paraqtarynan tapqysy keletin asa mártebeli ońashalyq jatyr. Sony árbir qalamger arman etedi. Biraq kitaphanaǵa qyzmetke baratyny sırek. Tek kitaptary ǵana barady. Ýaqytqa qyzmet etýge.
Sol armanǵa jetken jannyń biri, tipti biregeıi retinde mysal etip argentınalyq jazýshy Horhe Lýıs Borhesti ataımyz. Borhes shyn máninde kitaphanada qyzmet etti, on jyl boıy on myńdaǵan kitaptar arasynda omalyp otyrdy, kóziniń maıyn taýysyp kitap oqydy, sol oqyǵanyn ózi talmap juta bermeı, jurtqa da juǵynyq etip óresi bıik ári ómirsheń shyǵarmalar jazdy, dúnıe halyqtarynyń erekshe ańyzdaryn, ańyz keıipkerlerin jınady, ne kerek, saıası sebepterge baılanysty kitaphanadan qýylyp tyndy. Sol Borhesińiz, armanyna jetken Borhesimiz «meniń kitaphanada ótken jyldarym – eń baqytsyz jyldarym» dep aǵynan jaryla jarııa etti.
Borhestiń «Babyl kitaphanasy» degen baıandaýy joq, esse-fıksııa janrynda jazylǵan shyǵarmasy bar. Jalpy, esseni biz oılanýǵa úıretetin janr dep ataımyz ǵoı, al fıksııamyz – sóz ıllıýzııasy. Mine, osy jerden Borhes fantazııasy kórinedi. Bul – Borhesshe qııaldaýdyń anyq úlgisi. Jaı qııal emes, adamzat balasyn árqashan alǵa súıregen progresshil qııal. Iаǵnı bizdiń búgin qoldanysta júrgen barlyq tehnologııadaǵy jetistikterimiz áýeli ádebı shyǵarmalardaǵy progresshil qııal bolatyn. Sondyqtan da, adamzat balasy árdaıym armanshyldarǵa qaryzdar. Ǵylym men tehnologııadaǵy tóńkeristerdi kitap oqıtyndar jasaǵan. Kórkem shyǵarmalar – bizdiń fılosofııalyq tasymyz.
Biz ádette «álem – kitap», ıaǵnı ashylmaǵan kitap degen oıdy aıtamyz. Al Borhesshe «ǵalam – kitaphana». On segiz myń ǵalam – kitaphana. Bul kitaphana sheksiz alty qyrly galereıalardan turady, onyń árbirinde jıyrma kitap sóresi bar, ár sórede bir pishindegi otyz eki kitaptan bar, ár kitapta tórt júz on bet bar, ár bette qyryq jol bar, ár jolda seksen árip bar, sondaı-aq jıyrma bes orfografııalyq tańba: jıyrma eki árip, núkte, útir jáne bos aralyq. Jáne bólmelerdiń arasyn uzyn dálizder jalǵap turady. Dálizderge aına qoıylǵan. Bul aınalar kitaptardy eki eselendirip, sheksiz ekenin sezindiredi.
Al bul kitaptarda ne jazylǵan? Borhes oıynyń júlgesimen júrer bolsaq, kitaptar álemde bar jáne joq, bolýy múmkin jáne bolmaýy da múmkin tilderde jazylǵan. Aına qatesiz birin-biri qaıtalaıtyn qos kitap joq. Kitaptarda bolashaqtyń egjeı-tegjeıli tarıhy, perishtelerdiń avtobıografııasy, kitaphananyń senimdi katalogy, myńdaǵan jalǵan katalogtar, senimdi katalogtardyń jalǵan ekenin dáleldeıtin katalogtar, qasıetti kitaptarǵa túsiniktemeler, túsiniktemelerge túsiniktemeler, seniń ólimiń jaıly shynaıy áńgime, ár kitaptyń barlyq tilderge aýdarmasy, ár kitaptyń máni jaıly jazylǵan kitap, jazylýy múmkin, biraq jazylmaǵan traktattar, Tasıttiń joǵalǵan týyndylary sekildi qısapsyz taqyryptaǵy esepsiz kitaptar. Bul kitaptardan adamzat balasy óziniń Aqtalýyn izdeıdi. Barlyq nárseler úshin aqtalýdy. Qudaıdan bezgen bir top búkil kitaptardaǵy áripter men tańbalardy sapyrylystyryp jibereıik, sonda eń basty kanondyq kitap ózi jazylyp shyǵady degendi aıtty. Al bir top bolsa, barlyq qajetsiz kitapty joıýǵa shaqyrdy. Biraq olar bir nárseni umytyp ketti, deıdi Borhes, ol – kitaptardyń árbiri qaıtalanbaıtynyn. Biraq solaı bola tura bir kitaptyń bir kitaptan aıyrmashylyǵy bir tańbada ǵana bolýy múmkin, sondyqtan ony joıyp jiberý tipti múmkin emes.
Sonymen qatar qandaı da bir sórede qandaı da bir kitap tur, ol kitap – osyndaǵy barlyq kitaptyń mazmunyn ózine saqtaǵan. Biraq sol kitap qaıda?
Ol kitapty A dep belgilesek, onyń qaıda ekeni B degen kitapta tur, al B kitabynyń qaıda turǵany S kitabynda. Ol osylaısha, sheksiz geometrııalyq progressııamen kete beredi. Demek ol kitapty tabý múmkin emes. Jazylǵan jáne jazylmaǵan dúnıelerdiń bári de osy kitaphanada turǵandyqtan, jazýda qandaı mán bar? Osy tusta Borhes: «Dúnıeniń bir shetinde jastardyń kitapty pir tutatynyn jáne onyń bir árpin túsinbese de oqýǵa tyrysatynyn bilemin» deıdi.
Iаǵnı oqý, árbir oqý – joq kitapty izdeý.