Adamzatqa qaltqysyz qyzmet

1961 jyly 25 jasar Oljas óziniń «Adamǵa tabyn, Jer, endi» poemasymen batyr Iýrıı Gagarınniń erligin is júzinde qaıtalap, ǵaryshtyq jyldamdyqpen Keńes Odaǵynyń poetıkalyq olımpine kóteril­di, óz kezeginde Andreı Voznesen­skıı, Evgenıı Evtýshenko, Robert Roj­destvenskıılermen qatar ataldy. Ol sol kezde shynymen planetalyq dańqqa qol jetkizgen alǵashqy qazaq bolyp tanyldy.

Súleımenov adamǵa jáne adamzatqa janqııarlyqpen qyzmet ete otyryp, kelesi 60 jyl ishinde de osy ǵaryshtyq bıiktikte qalatynyna biz kámil senemiz. Bul Qudaıdyń kózi túsken tulǵalaryna ǵana beriletin qasıet. Qazaq halqynyń uly, kúlli Jer sharynyń uly aqyny jáne azamaty – Oljas Súleımenov ýaqyt pen keńistikti baǵyndyrǵan tulǵa.

Oljastyń biregeıligi – onyń poezııasy men qaǵıdalary, sonymen birge onyń óte jarqyn jáne batyl ómiriniń bir-birimen toǵysqandyǵynda der edik.  Men buǵan eń súıikti qalamyz Almatyda 1964 jyly tamyzdyń shýaqty kúnderiniń birinde aqynmen alǵash kezdesken kún­nen bastap kýá boldym. Jaspyn, Lenın­gradtyń stýdenti, Súleımenovtiń Le­nın­gradtaǵy jáne sol eldiń basqa qala­daǵy poezııa keshterinde týǵan dalanyń erekshe kúshimen jáne jýsan ıisimen toltyrylǵan óleńderin maq­tanyshpen jáne shabytpen oqıtyn­myn. Oqyp qana qoımaı, aqyn sóziniń oqyrman júreginde qalaı rezonans týdyrǵanyn sezetinmin.

Bul aqyndar bizdiń urpaqtyń jany men oıynyń basqarýshysy bolǵan tań­ǵajaıyp ýaqyt boldy. Poezııa keshteri saraılarǵa, stadıondar men alańdarǵa toly bolatyn.

Bizdiń alǵashqy kezdesýimizde Oljas aq batasyn berip qana qoımaı, meniń máńgilikke rýhanı tálimgerim boldy. Sol óte qymbat qarym-qatynas 57 jyldan beri áli jal­ǵasyp keledi.

Búgin sol 57 jyldyq dostyǵymyzdy bir sát eske túsirýge bolatyndaı. Biraq men onyń shyǵarmashylyq kredosy men adamı prınsıpteriniń myzǵymas birligin aıqyn kórsetetin birneshe naqty faktilermen ǵana shektelemin – ol naqty adamǵa jáne jalpy adamzatqa kómektesý.

Ol – Kún sııaqty, kópti óziniń shyǵar­ma­shylyǵymen jylytyp, kóbin ózi bilmeı, naqty istermen kómektesti.

Ol negizinen aqyn-trıbýn retinde qa­byl­dandy, biraq men onyń tereń lırı­kalyq, ońaı jaralanǵysh júregi bar adam ekendigine kóbirek senimdi boldym.

Orys poezııasynda Pýshkın jáne onyń Natalıa Goncharovaǵa degen qaı­­ǵy­ly mahabbaty týraly Oljas sııaq­ty júrek­jardy sózderdi jaza alatyndar az:

«…Eh, eto gorlo beloe ı plechı, Oh, grýd vysokaıa, kak eshafot! I vyshel rab na sneg v ıanvarskıı vecher, ı ýmer bog, shvatıvshıs za jıvot...».

1983 jyly Oljas Omaruly Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy bolyp saılandy, al men onyń ornyna Qazaq KSR Memlekettik kınemato­grafııa komıtetiniń tóraǵasy bolyp ta­ǵaıyn­daldym.

Jumysymnyń alǵashqy kúni jeke máseleler boıynsha qabyldaý kúni bolatyn, Goskıno dálizi lyq toly adam. Eń qıyny – olardyń kópshiligi kınematogra­fııa­men eshqandaı baılanysy joq adamdar.

Bul árıne, maǵan emes, Oljasqa Qazaq­­stannyń túkpir-túkpirinen kel­gender edi, olar oǵan ózderiniń ótinish­terimen, tilekterimen jáne úmitterimen kelgeni kórinip tur. Olardyń kópshiligi materıaldyq kómekke júgindi jáne bul ár seısenbide jalǵaca berdi...

Kóp uzamaı Memlekettik kınoagent­tiktiń qarjylyq kómek qory taýsylyp qaldy. Men esepshiden: «Budan ári ne isteýimiz kerek jáne Oljas Omar­uly qalaı áreket etken?» dep sura­dym. Olar maǵan Oljas Omaruly ózi­­niń jalaqy­sy men gonorarynan tó­lemdi jalǵas­tyr­ǵanyn aıtty. Mine, tań­ǵajaıyp adamnyń jeke jomart­tyǵynyń aıqyn kórinisi.

Onyń adamgershilin dáleldeıtin taǵy bir jaǵdaı, ádiletsiz sottalǵan sovhoz dırektory Hýdıakovpen baılanysty boldy. Sol qıyn ýaqytta atalǵan oqıǵaǵa Oljas qana qarsy turyp, bosatylýyna jáne ońalýyna septigin tıgizdi.

1986 jylǵy jeltoqsan qazaq jas­tary­nyń ulylyǵy men batyrlyǵyn ǵana emes, sonymen qatar olardyń Kreml ozbyrlyǵyna qarsy demokratııa­lyq kózqarastaryn synap, KOKP OK hatyna qol qoıylýyn talap etken keıbir pasyqtyń qorqaqtyǵy men óresiniń tómendigin de kórsetken edi.

Májbúrlegenderdiń ishinen tek Oljas qana mundaı uıat tirlikten bas tartyp, namysyn aıaqqa taptatpady. Men keıde adamgershiliginiń tereń­digine tańǵala­myn, bul pikiri qaıshy pendelerdiń jáne olardyń jaq­sha ishinde «izbasarlarynyń» qazirdiń ózinde «Súleımenovte patrıo­tızm joq» dep aıyptap, ony qazaq hal­qynyń múd­desine satqyndyq jasaǵan adam dep áshke­releıtindigi tańǵaldyrady.

«Dalany asqaqtatý úshin taýlardy alasartpaǵan» Oljas óziniń poe­zııa­symen, qoǵamdyq jáne azamattyq qyz­metimen, búkil ómirimen qazaq úshin, Qa­zaq­stan úshin kóp nárse jasady.

Bizdiń keıbir basshylarymyz Kreml­diń salqyn samalyn sezip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń uzaq merzimdi birinshi hatshysy D.A.Qonaevqa qarsy bolǵan kezde de Oljas ózin batyl ári abyroıly ustady. Qazaq halqynyń dańqty uly Dinmuhammed Ahmeduly Qonaev qaıtys bolǵanǵa deıin Oljas Omaruly onyń qasynda boldy.

Oljastyń 1986 jyly 16 jeltoqsanda respýblıka basshylyǵyna belgisiz bir partokrattyń taǵaıyndalýymen aıaqqa taptalǵan qazaqtyń qadir-qasıetin qal­pyna keltirý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaǵanyn kóp adam bile bermeıdi.

Ol sondaı-aq 1989 jyly 22 maýsymda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy, eń laıyqty bolyp tanylǵan qazaq kósemi N.Á.Nazarbaevty ádilettiliktiń saltanaty retinde ǵana emes, jeke mártebe retin­de de qabyldady, ony biz sol kúni Oljas­tyń keń peıildigimen birge toıladyq.

Naǵyz aqyn jáne sýretshi retinde Súleımenov belgili bir dárejede bılikke óz pikirin ashyq bildirip otyrdy, árqashan halyq jaǵynda  boldy. Árıne, onyń ómirdegi bul ustanymy bılik basyndaǵylardyń isterimen sáıkes kelgen kezde Oljas olardyń da jaǵyna shyqty. 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda Qazaqstandaǵy tuńǵysh prezıdenttik saılaýda ol Nursultan Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn qyzý qoldaı otyryp dál osylaı jasady.

Oljasqa Chehoslovakııa Prezıdenti bolǵan dramatýrg Vaslav Gaveldiń, AQSh-taǵy akter Ronald Reıgannyń, Ázerbaıjandaǵy fılolog Elchıbeıdiń jáne Grýzııa jazýshysy Gamsahýrdıanyń mysaldaryn keltire otyryp, onyń óz kandıdatýrasyn usyný týraly ótinishter kóp bolǵanymen, aqyn sol úndeýlerdiń barlyǵyna bir ǵana jaýap aıtty: «Men úshin eń bastysy – meniń jazý ústelim boldy jáne solaı bolyp qala beredi». Aqynnyń «Adamǵa tabyn, Jer, endi» poe­­masy kóbinese jarqyn poetıkalyq pýb­lısıstıka retinde qabyldanady, biraq onyń tereń fılosofııalyq máni mynada: adam alǵash ret Jer-Anadan alshaqtady, Ony qorǵaý, ony qutqarý – bul adamnyń jáne búkil adamzattyń basty mindeti.

Sondyqtan da aqyn: «... Shyǵys joq, Batys joq. Aspannyń aıaǵy joq. Shyǵys joq, Batys joq, Ákeniń eki uly bar. Shyǵys joq, Batys joq. Kúnniń shyǵýy men batýy bar, Úlken sóz bar – JER!», deıdi. Bul – Oljas ómiriniń máni men maqsaty ǵana emes, sonymen birge onyń búkil álemge arnalǵan basty máńgilik habary edi.

Oljas Omarulyn 1989 jyly 28 aqpanda Almaty Jazýshylar odaǵynyń úıinde mıtıngiden kóktemgi tasqyn sý bastalǵan kezde Qazaqstanda antııadro­lyq qozǵalys qurýǵa onyń mıssııasyn dál osylaı túsiný túrtki boldy dep oı­laımyn. Búkil Qazaqstan, Atlant mu­hıtynyń amerıkalyq jaǵalaýyna aǵyp, birinshi jáne eń bedeldi «Nevada-Semeı» degen halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysqa aınaldy.  Oljas bul jerde de qazaq jerinde ıadrolyq qarýdy synaýǵa qarsy shyqqan alǵashqy adam boldy.

Men óz ómirin adamǵa jáne adamzatqa joǵary qyzmet etýge arnaǵan uly aqyn­men jáne azamatpen maǵan uzaq jyldar dostyq syılaǵan taǵdyrǵa rızamyn.

Men onyń búginniń ózinde ıntellektýaldy jáne fızıkalyq formaǵa ıe ekendigine, adamdarǵa júreginiń jylýy men oılarynyń danalyǵyn belsendi jáne jomart etip bergenine shyn júrekten qýanyshtymyn.

Qanat SAÝDABAEV