Kofe jáne ádebıet

1961 jyly adamzat balasy alǵash ret ǵaryshqa ushty. 1901 jyly ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵy berile bastady. Al Tahaýı Ahtanov 1968 jyly Memlekettik syılyqtyń alǵashqy laýreaty atandy («Dala syry» povesi úshin). Álem­dik órkenıetke úlken qoz­ǵaý salǵan hám qazaq rýhanııatyna jańa tynys alyp kelgen bul oqıǵalar bastaý alǵaly kóp-kóp jyldar ótti. Arada júz­degen jaqsy shyǵarmalar jazyldy. Jappaı oqyldy. Baǵalanǵandary ýaqytynda ma­rapat aldy, kóziniń tirisinde elenbegender keıin aldy. Múl­dem almaǵandarǵa, demek «buıyrmady». Al synshynyń, ıakı oqyrmannyń shyn baǵasyn almaǵan shyǵarmalar indetip izdeseń, kóp-aq. Jalpy, qaı sala­nyń bolmasyn, talantty ada­myn baǵalaýǵa kelgende biz ózi asa márt emespiz. Bul sózi­mizge tarıh kýá (qazirgi qoǵamǵa da qatysy bar-aý). Álqıssa. Ne­gizgi áńgime qazirgi ádebıet tý­raly edi.

Aqyl men bilimniń arqa­syn­da búginde adamzat túrli ıgi­lik­terge qol jetkizdi. Teh­no­logııanyń kúrt damýy­nan soń halyqtyń ómiri jaq­sar­dy, tirshiligi jeńildedi. Qy­zy­ǵy, osyndaı qoljetimdi qo­ǵamda ómir súrip otyryp, keı­de oqıtyn jaqsy dúnıe tap­paıtynyń bar. Iаǵnı jaqsy ómir súrýge, múmkindiginshe bári bar, biraq kóńiliń tolqyp otyryp oqıtyn kitap joq (ıaǵnı az). Bul máseleniń de qoǵamda eki ushyn kóremiz. Qazir kópshilik (ásirese, qazaqtildiler) ki­tap oqymaıdy deımiz. Al oqı­tyndardyń keńis­tigi tar. Ekin­shiden, kórkem shyǵar­malar­dyń oqtyn-oqtyn jazylyp, jarııa­lanyp jatpaǵany taǵy bar. Osy eki qarama-qaıshylyqtyń qosyndysynan búgingi qazaq ádebıetiniń ahýaly shyǵady.

Bir jaǵynan, biz, oqyrman qaýym negizinen ótken ǵasyr­daǵy nemese 2000 jyldardyń basynda jazylǵan táýir shyǵar­malardy áli oqyp taýysqan joq­pyz. Qaıtalap oqıtyndary da joq emes. Kóńil kúıge qa­raı keıde sebepsiz «Aı men Aı­shany» oqyǵyń keledi. Keı­de «Shynarym meniń, shyraı­lym meniń» povesindegi tasjoldyń boıyn saǵynasyń. Budan bólek shetel klassıkasy qanshama?! Degenmen báribir ótken ýaqyt­tyń emes, qazirgi ómirdiń – aı­nalamyzdaǵy adamdardyń taǵ­dyryn oqyǵyń keledi. Búgingi oqyrman kórkem áńgimeden óz zamanyn kórgisi keledi. Bireýdiń jańa dúnıesi jarq ete qalsa, qýanyp, ishteı daıyndalyp oqı­syń. Bolashaǵynan zor úmit kútesiń. Jazýǵa jıi otyrsa eken deımiz. Jazǵany sátti shyqsa eken deımiz.

Bálkı, jańa shyǵarmalar kóp jazylmaı júrgendikten, oqyrmanǵa kitap oqyta almaı otyrǵan bolarmyz?..Búgingi ádebı ortadaǵy aýa jaıylǵan tendensııanyń biri – shet tiline aýdarylý. Iá, qazaq avtorlarynyń osy aýdar­ma salasyna kelgende belsendi yqylasy burynnan erekshe. Keńes ýaqytynda bul jumysty memlekettiń ózi ti­keleı qolǵa alyp, qarqyndy túr­de júrgizdi. Árıne, ol kezdegi qazaq jazýshylarynyń qarym-qabileti de joǵary bol­dy hám eldegi ádebıettiń, oqyr­mannyń mártebesi de bıik edi. Al qazir shyǵarmashylyq temperamentimiz tómen bo­la tura ózge tilderge aýdaryl­ǵymyz keledi. Kim ne jazsa da, áıteýir bóten bir tilge aýda­rylsa eken deıdi. Iаǵnı onyń shyǵarmasy basqa tilge tár­ji­malansa, deńgeıiniń óskeni deıdi. Bizdiń kúdigimizshe, bul ǵadettiń artynda jazýshylyq maqtan deıtin minez jatqandaı.

Birneshe jyl buryn «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qazirgi zamanǵy qazaq ádebıetiniń úzdik úlgileri BUU-nyń alty tiline aýdarylǵan edi. Memleket tarapynan bas­taý alǵan osyndaı jobalarǵa kóńiliń jibıdi. О́ıtkeni bú­gin­gi ádebıet memlekettiń qol­daýyna muqtaj: shetel shyǵar­malarynyń qazaq tiline aýdarylýy máselesinde de. Aýdarma salasynan bólek, qazirgi áde­bıettiń qamy úshin jasalatyn el ishinde de talaı ıgi is bar. Aqıqatynda, aýdarma degenniń ózi kez kelgen ádebıettiń óz mem­leketinde qalyptasyp, bel­gili bir deńgeıde damyǵan soń ǵana isteletin jumys emes pe?.. Ári aýdarma suranystan týmaı ma?..

Moıyndaý kerek, alpaýyt elder Qazaqstannyń ózin shyramytyp áreń tanıdy, olar bizdiń ádebıetke qyzyǵa ma? Baıqasaq, ádebı ortada júrgen keıbir avtor bul jumyspen jos­­parly túrde aınalysady. Sóı­tip, aǵylshyn, ıspan, qy­taı, t.b. tilderge aýdarylady.­ Degenmen ol kitaptardy sol elde bireý oqıdy degenge saý aqyl senbeıdi. Jorysaq, bul – da jazýshylyq maqtannyń bir túri. Shet tilindegi jap-ja­ńa muqabaǵa qarap otyryp, súısiný hám aınalasyna maq­taný, marqaıý, tusaýkeserin ót­kizý. Jalpy, ózge tilge aýda­rylýǵa nege qumarmyz? Bul qandaı minez? Bálkı, bul da boıymyzdaǵy kompleksten týyn­daǵan minez shyǵar. Ári-beriden soń, álemdik keńistikke qandaı shyǵarma shyǵady? Adamzattyq taqyryp qaıda qa­lady? Másele taqyrypta da emes, óz oqyrmanyń oqymaǵan dúnıeni ózge tilge aýdaryp, shetelge umtylý qanshalyqty durys? О́z oqyrmanyńdy jaqsy shyǵarmaǵa tamsandyryp, tol­ǵandyryp, moıyndata alsań – talant degen sol emes pe?..

Qazaq avtorlaryn shet til­derge jappaı tárjimalaıtyn hám baǵy janyp jatsa, No­beldi de beretin ýaqyt ke­ledi. Keıin. Oǵan deıin uzaq ómir sú­rý kerek.