Imperııa kúıreýin jan-tánimmen qaladym. Kommýnıster ımperııasy qara jerdiń teń jartysyna óktemdigin júrgizdi.
Masqara jaǵdaı. Lenınge Qudaıdaı tabyndyq. Shynynda, kommýnıster jańa din oılap tapqan, ol dinniń ataýy – kommýnızm. Bul dinniń mánisi – jer betinde jumaq ornatý. Ýtopııalyq ıdeıa. Bul ıdeıanyń atasy – grek Platon. Páleniń basy sol antıka dáýirinen bastaý alǵan. Kóp zamandardan keıin Karl Marks bul ıdeıany ǵylymǵa aınaldyryp, adamdy adamǵa jaý etetin ilim negizin qalady. Ony san-saqqa salyp, júgirtip áketken áıgili qııalshy – Lenın.
Meniń ǵumyrym, osy lenınızm dáýirine dóp keldi. Án de, óleń de, áńgime de – Lenın. Bastaýysh synypta keýdeme Lenınniń bala kezindegi beınesi bar tósbelgi qadady, sóıtip biz «oktıabrıat» atandyq. Lenın «Oqy, oqy jáne oqy!» depti, ol maǵan unady. Oqyǵandy janym súıedi, bárin bilgim keledi. Ol – Lenınniń emes, Qurannyń sózi ekenin keıin bildim.
Synyptan synypqa kóshkende moınymyzǵa qyzyl galstýk baılady. Endi «pıoner» atandyq. Pıoner – barsha jetkinshekke úlgi.
Bozbalalyq shaqqa jetkende meni, qurdastarymdy komsomol qataryna aldy. Komsomol degen – bolashaq kommýnıstiń izbasary. Zýlaǵan ótirikke osy komsomol jyldary tap boldym. Aınala uran, aıǵaı-shý. Nege ekenin túsinbedim. Jınalys bolsa, barynsha aıǵaılap urandatyp sóıleımiz. Ákem meniń «komsomoldyǵymdy» quptamaıtyn syńaıly, ol – dinshil, namazyn qaza qylmaıtyn adam. Men qyńqyldap, namazdy qoıa qoımaısyz ba desem, meniń sózime qyńq etpeıdi, alaıyp qaraıdy da qoıady, dym demeıdi. Keıinirek ańǵarsam, maǵan qatty aıtýǵa sol kezdegi saıası haldan qaýiptenedi eken. Men balalyq-shalalyq jasap, mektepte birdeme dep qoısam, is nasyrǵa shabýy ábden múmkin. Jaǵdaı solaı.
* * *
Komsomol qalpymmen ınstıtýtqa oqýǵa túsip, stýdent atandym. Oqýǵa degen yntam elden erekshe boldy. Abaı atyndaǵy arnaıy stıpendııa ıegeri edim, meni bireýler aınaldyra bastady.
– Bizge stýdentter qatarynan kommýnıster daıarlaýǵa tapsyrma bar, sen endi partııa qataryna ótseń qalaı degen ótinishti oılana kele qabyl aldym. Baıqaımyn, «men degenderdiń» bári – partııa qatarynda. Meniń de «men» bolýym úshin kommýnıst atanýym qajet sekildi, alaıda Esim atam men ákem Qabdyjappar ekken túısigimde kúdik bar, biraq ol álsizdeý.
Kúdik álsiz bolsa da, túısigime ol qaıdan tústi deısiz ǵoı. Ákem araqty tatyp almaıtyn dindar, biraq jáshik-jáshik ishimdiktiń túr-túrin satyp alyp, senekke tyǵyp qoıady. Ákem aıtatyn:
– Araqty kommýnıster ishedi, – dep. Shynynda, jaqsylap ishetinder – keńshar dırektory, partkom hatshysy jáne ferma meńgerýshisi t.b.. Iá, olar mas bolyp, toıa ishetin, bári de kommýnıster bolatyn.
Men, aldyńǵy qatardaǵy stýdentpin, ishimdik jaǵyna joqpyn. Ishimnen, kommýnıst bolsam, men de ishimdik ishetin bolyp ketem be degen kúdigim bar, onymdy atam da qup kórmeıtini anyq.
* * *
Belovej ormanynda úsh eldiń basshylary (Belarýs, Ýkraına, Reseı) Stanıslav Shýshkevıch, Leonıd Kravchýk, Borıs Elsın «Belovej kelisimine» KSRO joıyldy dep qol qoıdy. Bul 1991 jyldyń 8 jeltoqsany edi. Teńdesi joq tarıhı oqıǵa. Alyp Qyzyl ımperııa kelmeske ketti.
1991 jyly Qyzyl ımperııanyń oıran-asyry shyqty. Ákem 1911 jyly dúnıege kelgen, ımperııanyń qurylǵanynyń kýágeri bolsa, men Qyzyl ımperııanyń kúıregeniniń kýágeri boldym. Shákárim qajy aıtatyn «Noqtaly oıdan» bosana bastadym. Jan-jaǵyma qarasam, jurt pıǵyly ár qıly. «Aýzyn aıǵa bilegen» azamattar KSRO-nyń kúıreýi «HH ǵasyrdaǵy katastrofa» deýlerinen bir taımaýda, oǵan keıingi jyldardaǵy Reseıdegi ótkendi ańsaýshylyq psıhologııasy qosyldy. Keıbir aǵaıyndar «qoı terisin» jamylyp, bógdelikterin jasyryp, kezi kelgende «Táýelsizdik – qundylyq» degendi til ushymen aıtýda.
Táýelsizdik kimge qajet? Árıne, qazaqqa! О́zin qazaqpyn dep sezingen azamatqa táýelsizdikten asqan qundylyq bar ma?!
* * *
Táýelsizdikke otyz jyl, qazaqtar áli de ana tilinde sóıleýdi tegis ádet, dástúrge aınaldyra almaýda. Oǵan kim kináli? Árıne, qazaqtardyń ózderi, ásirese bıliktegi aǵaıyndar. Ultshyldyq bar, namys joq. Osylaı táýelsizdiktiń otyz jylyna jettik, ári qaraı ne bolmaq?! Jaǵdaı kúrdeli.
* * *
Iá, sonymen, Qyzyl ımperııa kúıreýiniń kýágerimin. Imperııa nege qulady? Jaýaby: ol – ótirik ıdeologııaǵa qurylǵan júıe bolatyn. Ol týraly 1957 jyly, ádettegideı, keshki astan keıingi suhbat otyrysta atam Esim:
– Bul ótirikpen qurylǵan ókimet edi, endi sol ótirikten qulaıdy, – dedi.
– Eseke, nege olaı deısiz? – dedi aqsaqaldyń biri. Atam sál bógelip:
– Bul ókimettiń basshylary birin-biri qaralaýda, ondaı ókimet uzaqqa barmaıdy, – dedi. Ol kezde Nıkıta Hrýshev degen bılikke kelip alyp, Stalınniń jeke basqa tabynýyn synǵa alyp jatqan kez bolatyn.
Men on jastamyn. Ishimnen «nege atam bulaı deıdi, ol kisi oqymaǵan ǵoı dep qoıdym». Kóp keıin osy jaıdy óz sanamda talqyǵa salsam, naǵyz bilim ıesi – sol aýyl aqsaqaly – meniń atam eken. Ol inisi Álim ekeýi Stalın zamanynda «halyq jaýy» bop sottalǵan edi. Stalındi unatatyn jóni joq. Máseleniń syralǵysy boıynsha kesimdi sózin jurtqa jarııa etýde.
Kommýnıstik partııa – ótirikshiler partııasy boldy. Kommýnıster joq jerden jaý taýyp alatyn da, jurt nazaryn soǵan aýdaryp, óz bilgenderin jasaıtyn. Adam álsiz, adam qorǵanyshsyz. Mine, osylardy kommýnıster tamashalap turyp paıdalandy. Qııaldy úmitke sendire bildi, bul – ibilistik jol.
* * *
Adamdy Allasynan ajyratty, ony dinsiz etti. Dinsiz etýdiń tásilderin joǵaryda baıandadym. Sanaly, sezimdi adamnyń rýhyna buǵalyq salý úshin, ol oktıabrıat, ol pıoner, ol komsomol, ol kommýnıst bolýy kerek. Al osy buǵaýdan myqty bolsań, shyǵyp kór.
* * *
Iá, men – Qyzyl ımperııanyń kúıreýiniń kýágerimin. Ol jóninde «Sosıalızm (kúná jáne kiná)» degen roman jazdym, ol orys, túrik, ýkraın, aǵylshyn (AQSh) tilderinde jaryq kórdi.
KSRO ımperııasy – tabıǵı túrde ydyrap, qıraǵan júıe, anyq sebebin dana halqymyz aıtqan «ótiriktiń óresi qysqa» dep. Solaı boldy!
Ǵarıfolla ESIM,
akademık