Jer aıaǵy keńip, maýjyraǵan jaz shyǵa, qystyń qaharly qyspaǵynda buıyǵyp jatqan kóp eldiń aralas-quralasy artyp, jón-joralǵynyń molaıǵan shaǵy bolatyn.
Iisi Kársónde Begalydan asqan baı joq edi. Búgin sonyń balasy Syzdyqtyń toıy edi.
Tórge tileýles bolyp júrgen Qyzdarbek jaıǵasqan. Oń jaqta otyrǵan aqsur qyzben kúni boıy irgesi bólingen joq. Kórer kózge yqylas-peıilin tanytyp, qurmetpen qaraıdy. Qyz balaǵa tán arzan qylyq emes, paıymy tereńdeý minez. Bir qaǵa beriste: «Men sizdiń ónerińizdiń qulymyn. Mende basqa oı joq. Ýádelesip qoıǵan jigitim bar. Sony osy aýyldyń baıy qalaǵa ertip ketipti. Qolushyn bergenińizdi qalaımyn» dedi.
Bular tún qarańǵysymen attanyp edi. Qazirgi shaqtaǵy túnniń qońyrjaı, salqyn lebi uzaq júristen eti qyzǵan attardyń belin kóterip, ónimdi júrispen biraz jerdi qýsyryp tastaǵan. Qýǵynshylarǵa alańdap, ýaıym torlaǵan qyz ben jigit kúni boıy jortyp, kódesi uıysa bitken bir saıǵa bekingen.
Er-toqymyn jastanǵan qyz da, tusaýly attaryn qaıta-qaıta baıqastaǵan Qyzdarbek te túndi tynyshtyqpen ótkizdi. Tańǵy jýsaýǵa ilikken attar aıaǵyn kezek sýytyp, múlgigen tusta jigittiń kózi ilinip ketipti. Oıansa, kún shyqqan. Bıik basyna shyǵyp, qyz qaraýyl qarap otyr eken.
Arttan qoıý shań kórindi. Ilese jetken qýǵynshyny at baýyryna qulaı bere, qamshymen tartyp ótken. Sóıtkenshe bolǵan joq dál siltengen tuzaq ózin de at ústinen julyp tústi. «Mylja-myljasyn shyǵar» dep taǵy bireýi soıylyn tóndire bergende Qyzdarbektiń kúıshilik ónerine qanyq bireýi doıyr qamshymen sileıte qyrynan soǵyp ótti.
«Tart qolyńdy! Nemene, atań qyzǵa qyryndaıtyn jigit bolmap pa edi? Osy turǵan báriń bul jigittiń kúısandyq kókiregi túgil, tyrnaǵyna tatısyńdar ma? Aıdalada ıtjemege qaldyratynyń bul emes seniń. Tanyp alyńdar, tanyńdar da tabynyńdar!».
At basyn elge burýǵa júzi shydamady. Ne dep barady? Jigittiń jigitten bási artyqtyǵy – biliktiliginde. О́nerpazbyn dep órekpigen jeri joq edi. Saýǵa suraǵan jas túleýdiń kóńilin tappaı, sharasyzdyq tanytqanyna ǵana ókinedi. At basyn elge burmaı, beti aýǵan jaqqa júrip ketken.
Qyzdarbek uzyn aqqan Sarysýdy jaǵalap, uzaq jortty. Damyldap, aıaq sýytar eldi meken ushyraspady. Aqyry bir aýyldyń qarasy kóringen. Qazaq jurtynyń jaǵadan alyp, jón suraspaıtynyn jaqsy biledi. Izin ańdyp, quryq súıretken ury emesin, óner izdep, el men jerdi kórip, syryna qanyǵýdy murat etken jas ekenin ańǵarǵan úı ıeleri de Qyzdarbekke kóńil hoshyn bildirip, tórin bosatqan.
Shaıǵa qanyp, babyna kelgen Qyzdarbektiń ilýli turǵan úkili dombyraǵa ańsary aýǵan. Dombyra kómeıinen qumyǵa shyqqan qońyr áýen tekirek qaqpaı, dúbirli júıriktiń aıaq alysyndaı syrǵı jónelgen. Bir sátke jalǵyz shekti erkine jiberip, syzyltyp aldy da, pernege qadalǵan saýsaǵy qońyr áýendi terbep, bebeýleı sarnap, dirildep turyp aldy.
Kúni boıǵy kórgen jol azabynan ada bolyp, sıqyrly dybys bolyp tógilgen kúı áseri baýraǵan saıyn denesi qyzǵan tulpardaı Qyzdarbek te býsanyp, rahat sezimge bólengen.
Ataqty sheshen, dýaly aýyz Toıymbek qarııa jón surasqan.
– Qaı balasyń, qaraǵym?
– Tórebaıdyń Qyzdarbegimin. Kársónmin.
Burynǵynyń adamdary kúıdi erekshe qasterlegen. «Pah, shirkin! Ishimizdi bir aqtaryp tastady-aý! Ábden ishqusa bolyp ketip edik».
Syrtta ıttiń ulyǵany emes, adamsha yńyrsyǵany estildi. Jınalǵan jurt: «Apyraı-aı, kúı saryny ıt ekesh ıttiń de sanasyna jetkenin qarashy! Adamsha kúńirenip, yńyrsýyn!».
Erteńine jurt jınalyp, Qyzdarbektiń ónerin qyzyqtaýǵa kelgen. Toıymbek qarııa: «Halaıyq, búgingi kúı tartys bólekshe bolǵaly tur. Qyzdarbek te úkili dombyranyń ıesin bir kórýge asyq eken. Olaı bolsa Erkeshim men Qyzdarbektiń kúı jarysyna kezek bereıik», dedi.
Qyzdarbek: «Kesheden beri dombyranyń ıesin bilmeı, ıelik etippin. Búgin jolymdy qaryndasqa berdim», dedi.
Qyz suq saýsaǵymen shekti aıalaı sıpap ótip, qońyr áýen shyǵardy da, shynashaǵymen ile tartyp, jorǵalata jóneldi. Á degende Qyzdarbek kúı sarynyna boılaı almaı qaldy. Áıteýir bir tanys áýen tárizdi. Iá, keshe osy úıde tartyp, keıin ushyǵyna jete almaı qalǵan maqamy. Qandaı zerektik! Qalaı ǵana esine saqtap qalǵan?! Kúı óneriniń saıysy boıynsha, bir-bir kúıden asyrmaı, kezek jarysqan qyz ben jigit óner talastyra bergen. О́zi biletin biraz kúıdiń basyn qaıyryp tastaǵan. Erkeshtiń qalysar túri joq. Qyzdarbek sasaıyn dedi.
Sodan «Ýa, pirim!» dep ustazy Itaıaqtyń qupııa qaltarysy kóp, sansyz tarmaqty «On eki tarmaq» zaryna basqan. Qatpary qalyń, myń buralǵan kúı jaraly júrekterdi tilgilep, ah ura ókindirdi. Birde kók munar armandy ańsasa, birde ólsheýli ómirdiń ókinishke toly baıansyzdyǵyn alǵa tosady.
Bir kezde sorǵalap baryp kúı de aıaqtaldy. Toıekeń aqsaqaldyń janaryna jas kilkidi. Kezegi kelgen qyz dombyrasyn irgege súıep, únsiz ǵana taǵzym etken.
Qyzdarbektiń kózi ilingeni sol edi, betin ystyq dem sharpydy. Sodan soń mańdaıyna bireýdiń alaqany tıdi. Denesi titirkenip, kózin ashyp edi, keýdesine tógilip jatqan burymdy kórdi. О́zine tónip turǵan aq-qarasy aıqyn nurly janarymen tabysyp, arbalyp qaldy. Qulaǵyndaǵy syrǵasy dirildep, kúnásiz jymıdy. Tús kórip jatyrmyn ba dep oılaǵan. Kirpikterin jasqana jumdy. Kózin, betin sıpady. Jumyr ıegi dirildep, qasyn erkelene qaǵyp, jumsaq ún qatqan: «Keshirińiz, sharasyz jannyń qur dalbasasy ǵoı. Eshbir janǵa selt etpegen kóńilimdi elikteı eleńdetip kettińiz. Qyz ǵumyry qysqa, qaıta aınalyp keler me eken osy kúnim?!».
Arada on jyl ótken. Qyzdarbek osy aýylǵa qaıta soqqan. Áli úılenbegen edi. Ańsary bireýdi saǵyna izdegendeı edi. Ábden qartaıyp, shógip qalǵan qadirli Toıekeń: «Bazarly shaǵyńdy izdep keldiń be? Ol alysqa ketti ǵoı», dep kókiregi qars aıyryla kúrsingen.
Qyzdarbektiń kóńili qulazydy. Alysta, kóńiliniń tereń túkpirinde jasyrynyp jatqan kómeski bir syrdyń pernesin qozǵap, mazasyz kúıdi bastan keshirdi. Tula boıyn baıansyz tirliktiń jalyny sharpyp, jandyryp barady.
Kókiregine jınalǵan ókinish, muń nalasy tynshý bermeı, kúı bolyp sarnap tógile jóneldi. Tyńdaýshy barda, kókeıden ketpes, jastyq shaqtyń joqtaýshysyndaı bolyp «Sylqym qyz» kúıi dúnıege kelgen edi.
Qyzdarbek júz shaqty kúı tartqan. Olardyń ishinde: «Sylqym qyz», «Jubanysh», «Terisqaqpaı», «Sylqyldaq», «Maıda qosbasar» sııaqty kúıleri bolǵan. Qazir osy mol muranyń on shaqtysy ǵana saqtalǵan.
Qyzdarbek kúıshiden tikeleı tálim alyp, kúıshilik mektebinen erkin sýsyndaǵandar – Ábdı, Sembek, Kenjeqara, Maqash, Aqqyz sııaqty aty málim kúıshiler.
Sary Toqanyń aldyn kórip, úlken ómirinen taǵylym alǵan Qyzdarbek Tórebaıulynyń atamekeni qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy Buǵyly, Taǵyly, Qyzyltaý dep atalatyn silemdi taýlardyń Aqtas, Shaltas qystaýy.
Súıegi Arqarly taýynyń alqymynda jatyr.
Túsiphan KÚLMAǴAMBET
Nur-Sultan