Nyǵmet Nurmaqov jáne Alash zııalylary

Besik jyrynyń jaýharlary Táttimbettiń kúıine ulasyp, qa­zaq­tyń rýhanı qundylyqtaryn bo­ıyna sińirgen ol on úsh jasyn­da A.Baıtursynovtaı uly aǵar­tý­shynyń aldyn kórip, tálimin aldy. Qarqaralyda ult úshin uran sal­ǵan Alash zııalylarynyń únine qu­laq túrip, oı-tamyzyq etti. Omby­da muǵalimder semınarııasy­na oqý­ǵa shaqyryp, bilim alýyna qam­qorlyq jasaǵandardyń biri ata­las týysy Aqaıdyń Qaseni za­man aǵymyn durys barlap, ult zııa­lylary A.Baıtursynov, Á.Bó­keı­hanovtarmen pikirles, qa­rym-qatynasta bolsa, ekinshisi osy oqý ornynyń oqytýshysy, qazaq ólkesi tarıhynyń bilgiri A.Sedelnıkov Á.Bókeıhanovpen ejelden shyǵarmashylyq baılanysta edi.

Álıhantanýshy S.Aqqulynyń aıtýynsha, Samarada turǵan 1909-1917 jyldary Á.Bókeıhanov Reseıdiń Sankt-Peterbýrg, Tomsk, Omby qalalaryna erkin ba­­ryp turǵan. Bir kezderi óziniń qo­­ǵamdyq-saıası qyzmeti qyzý júr­­gen Dala ólkesiniń ortalyǵy Om­­byǵa kelip, ejelgi tanysy A.Se­del­nıkovpen, Qarqaralydan osyn­da jıi kelip júretin saıası serigi J.Aqbaevtarmen baılanysyn úzgen joq. Bizdiń oıymyzsha, osyndaı bas qosýlarda qazaq zııalylarynyń elden jyraqta oqyp júrgen qazaq jastarymen de kezdesýleri ábden múmkin. Buryn atyn estigenimen keıin «Qazaqtyń» betterinen qanyq bola bastaǵan Á.Bókeıhanovpen N.Nurmaqovtyń tanysýy jerlesi J.Aqbaev arqyly osy kezde bastaldy.

Semınarııadaǵy N.Nurmaqov, S.Seıfýllın, M.Jumabaev, Sh.Ál­janov sııaqty jastardyń saıa­­sı oı-sanasynyń oıanýyna Omby­daǵy orystyń demokratııashyl zııalylarynyń azattyq, bostandyq ıdeıalarymen qatar «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalyndaǵy ult zııalylary kótergen máseleler áser etti. Olaı deıtinimiz qaras­tyrylǵan ýaqytta olardan bas­qa qazaq tildi basylym joq. «Qa­zaq» gazetiniń birinshi nómirinde A.Baıtursynovtyń: «ózimizdiń ózindik ereksheligimizdi saqtap qa­lýymyz úshin bar kúsh pen quraldy jumsap, oqý-aǵartýǵa jáne ortaq mádenıetke umtylýymyz qajet» dep, qazaqtyń ult retinde ósip-órkendeýiniń joldaryn ortaǵa sa­lýy óz eliniń bolashaǵy tol­ǵandyrǵan jastardy beı-jaı qal­­dyrmady, sanadaǵy silkinis «Bir­lik» uıymynyń qurylýyna ákeldi. О́miriniń ombylyq kezeńi, Alash zııalylary kótergen azattyq ıdeıalary N.Nurmaqovtyń saıası-aǵartýshylyq kózqarasynyń qa­lyptasýyna yqpal etti.

N.Nurmaqovtyń azamattyq us­tanymy men qarym-qabileti al­ǵash 1916 jylǵy oqıǵalar ke­zinde kórindi. Belgili ǵalym M.Qoı­gel­dıev óziniń «Alash qozǵalysy» mo­nografııasynda qarqaraly­lyq dáriger S.Shálimbekovke toqta­la­dy. Tyl jumysyna baratyndar­ǵa járdem kórsetip júrip, súzek aýrýyn juqtyryp qaıtys bolǵan ony jerleý kezinde J.Aqbaevtyń «25 ııýn jarlyǵy shyqqan soń halyqqa nasıhat aıtyp, qazaqty kóndirýge sebepker bolǵannyń biri Sádýaqas edi. Basqa jerlerde qan tógilgen, asylǵan, atylǵan kóp, Qarqaraly qazaǵy bul páleden oqyǵandardyń arqasynda aman boldy» degen sózin keltire kele, Alashtyń ornyqqan áleýmettik tireginiń bolýy Qarqaraly óńi­rinde qandy oqıǵalarǵa jol ber­medi degen qorytyndy jasaıdy. Qoǵamnyń ózge áleýmettik top­ta­ryna qaraǵanda muǵalim qaýy­my­nyń belsendiligin, úgit-na­sı­hat, túsindirý jumystaryn óz­derine paryz sanaıtynyn, ári sol ýaqytta olardyń sany saýsaqpen sanarlyqtaı ekenin eskersek, N.Nur­­maqovtyń da tanym-túsinigi olar­­dan alshaq ketken joq. «Qazaq» ga­zetindegi kóteriliske shyqpaýǵa, maı­dan jumysyna barýǵa úndegen Alash zııalylaryn qoldady, tyl jumysyna tizim jasaý kezinde baı-bolystardyń burmalaýshylyq áre­ketterine qarsy shyqty. Onyń osy kezdegi is-áreketi halyq múd­de­si jolyndaǵy kúresiniń bastama­sy boldy.

Qarqaraly ýezi Degeleń boly­synyń týmasy, sol ýaqyttyń kýá­geri, jazýshy S.Begalın N.Nur­maqov jaıly «Asyl azamatty eske alǵanda» atty esteliginde «maı­dan jumysyna baratyn jigit­terge basshylyq etem» dep, Qar­qaralydan attanǵan jigitterge myń­basy bolyp, ózi tilenip ketedi. Semeıge kelgen oǵan gýbernııalyq oqý ınspektory Skorkovskıı ruq­sat bermegen kórinedi», deıdi. N.Nurmaqovtyń mundaı sheshimge kelýine Alash zııalylarynyń ún­deýi sebep boldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń arhıvi qoryndaǵy je­ke isindegi óz qolymen jazǵan ómir­baıanynda «áýelde tóńkeristiń bol­ǵanyna sener-senbesimizdi bilme­dik. Eki aptadan soń jan-jaqtan kelgen habarlardan shyndyqqa kóz jetkizgennen keıin ǵana iske kiristik», deıdi N.Nurmaqov Aqpan tóńkerisinen keıingi alasapyran kez týraly. Mundaǵy «shyndyqqa kóz jetkizgennen keıin» dep otyrǵany Mınskidegi Á.Bókeıhanov basta­ǵan qazaq zııalylary qazaq ólkesin­de­gi 25 adamnyń atyna bostan­dyq kúni týǵanyn aıtyp, halyqty jańa bılikti qoldaýǵa shaqyrǵan je­delhattar jiberdi jáne sonyń úsheýi Qarqaralydaǵy J.Aqbaevqa, Q.Aqaevqa, S.Bókeıhanovqa jol­dandy. Alash kósemi qazaq hal­qy­nyń ulttyq máselelerin sheshý úshin el arasyndaǵy bedeldi, pikirles azamattarǵa úmit artyp, birigýge shaqyrdy. Olardyń qataryna N.Nurmaqov syndy oqyǵan, bel­sendi jastar da qosyldy, ult kósh­basshysyna qoldaý kórsetti.

Qazan tóńkerisinen keıin 1918 jyly aqpanda N.Nurmaqov Qar­qaraly ýezdik depýtattar Keńesine kirip, Keńes ókimetiniń sharala­ryn júrgizýge qatysady. «О́zimizdi bol­­shevık dep sanaǵanymyzben bol­shevıktik ıdeıalardan múlde ha­barsyz edik», deıdi ol óz ómir­baıanynda. 1918 jyly maýsymda aqtardyń kontrrevolıýsııalyq búliginen keıin qamaýǵa alynyp, sol jyldyń qyrkúıeginen 1919 jyldyń jeltoqsanyna de­ıin on úsh aı túrmede otyrady. 1919 jylǵy jeltoqsannan Qar­qaraly ýezdik revkomynyń mú­shesi, tóraǵanyń orynbasary. 1920 jylǵy 16 naýryzdan bolshevıkter partııasynyń múshesi. 1920 jyldyń qazany – Keńesterdiń Bú­kilqazaqtyq birinshi seziniń delegaty. Jeke isindegi anketa osylaı jalǵasyp kete beredi.

Biz N.Nurmaqovtyń kóp jaı­lardy ashyq, shynaıy aıta al­maǵanyn aıtqymyz keledi. Bul rette onyń jeke isi 1922-1924 jyldary toltyrylǵanyn, ómirbaıany­nyń da osy kezeńde jazylǵa­nyn eskerý qajet. Kommýnıstik ıdeo­logııa keńes qoǵamyn túgeldeı shyrmap, taptyq kózqaras ornyqty. Kez kelgen qyzmetkerdiń jeke bas qujatynda áleýmettik shyǵý tegi kórsetilip, ári onyń kedeı tabynan ekeni mindetti boldy. «Alash» partııasy, Alashorda týraly aıtýǵa tyıym salyndy. N.Nurmaqov ta qatań saıasat, qatań talaptan asa almady. N.Nurmaqovqa baılanysty maqalalar men estelikterde onyń tabandy bolshevık bolǵany, Qazan tóńkerisin qýana qarsy alǵany, Keńes ókimetin ornatý jolyndaǵy kúreskerligi jaıly aıtylady. Búginde bul tujyrymdar qaıta qaraýdy qajet etedi.

Arhıv qujattary N.Nur­ma­qovtyń 1917-1918 jj. ustanymy men qyzmeti, onyń Keńes ókimetine, bolshevıkter partııasyna qatysy týraly buryn belgisiz bolyp kelgen jaılardy ashýǵa múmkindik beredi. Solardyń biri – N.Nurmaqovtyń 1919 jyly 30 qańtarda Qarqaraly túrmesinen qaladaǵy «Muǵalim­der odaǵyna» jazǵan haty. Hatta ol Aqpan tóńkerisine deıin týǵan bolysynyń bolys basqarýshysy Q.Aqaevqa aýdarmashylyq qyzmet etkenin, tóńkeristen keıin ýezdegi burynnan kele jatqan Q.Aqaev pen J.Aqbaevtyń partııalary arasynda teketirestiń órshigenin, ózine de áseri tıgendikten mundaı daý-damaıdan beıtarap bolǵanyn, qazaq jastarynyń basyn qosyp «Dala odaǵy» uıymyn qurǵanyn baıandaıdy. Semeıden kelgen oblystyq atqarý komıtetiniń komıssary N.Qul­janovtyń talap etýimen eki partııanyń tatýlasyp, ymyraǵa kelgenin qýana qarsy alǵanyn da jasyrmaıdy. Qazaqtardyń birigýi bıliktegi ózderiniń yqpa­lyn álsiretedi dep qoryqqan jer­gilikti orys sheneýnikteriniń eki partııanyń arasyna ot jaǵyp, birine birin aıdap salǵanyn, ásirese Kovalev, Shelomensev degenderdiń belsendiligin, bolshevıkter týraly zor qulshynyspen aıtqanyn, 1918 jyly aqpan aıynyń basynda Keńes ókimetin qoldap joǵarǵy jaqqa jedelhat jiberýge «Dala odaǵynyń» músheleri men basqa da uıymdardy úgittegenin, Kovalevtiń depýtattar Keńesin qurý týraly qaýly shyǵarǵanyn baıandaı kele, N.Nurmaqov, buǵan bastapqyda senip qalǵan ózderiniń sońynan Kovalevtiń aram oıy áshkerelengen soń, barlyq qaýlylardan bas tartyp, joıǵandaryn aıtady.

«Bar-joǵy úsh-tórt kún ǵana bolǵan Kovalevtiń depýtattar ke­ńe­sinen soń Qarqaralyǵa Ke­ńes ókimeti men bolshevıkterge qar­sy arnaıy úgit júrgizgen qazaq zııa­lylarynyń «Alash» par­­tııa­synyń belgili jetekshileri Á.Bó­keıhanov pen A.Baıtursynov keldi», deıdi N.Nurmaqov ári qaraı jaǵdaıdyń qalaı órbigeni jaıly. «Olar bizdi, qarqaralylyqtardy bılikti basyp alyp, adamdardy aıaýsyz qyryp jatqan bolshevızmmen, jalpy orys bolshevıkteri­niń is-áreketimen tanystyrdy. О́z halqynyń jaqsylyǵyn qalaıtyn árbir azamat tónip kele jatqan qaýipten qandaı da bir jolmen qutqarý ıdeıasyn usyndy. Aqpan aıynyń sońynda Qarqaralyda Zapastaǵy soldattar Odaǵynyń bastamasymen Keńes ókimeti qaı­ta uıymdastyrylyp, keıin ol Qyzyl Armııaǵa aınaldyryl­dy. Bul kúshke qarsy turý múmkin emes­­tigin bilgen qazaq halqy búkil Semeı oblysyn bolshevıkter basyp alǵandyǵyna, sondaı-aq qa­zaqtardyń ózderiniń naqty kúshi men ózara kelisimniń joqtyǵyna baılanysty óz ókilderin depýtat­tar Keńesine jiberýge, sol ar­qy­ly Ortalyqtaǵy bolshevıkter yqpalynyń aldyn alý jáne jergilikti jerdegi bolshevıkterdi ishinara báseńsitý, joıý týraly sheshim qabyldady, solaı boldy da. Men sońǵy depýtattar Ke­ńesin uıymdastyrýǵa qatysqan joqpyn jáne oǵan halyqtyń talabymen, aldymen «Dala odaǵynan», keıinirek qazaq depýtattary Ke­ńesiniń jeti ókiliniń ishinde kir­dim. Sondaı-aq, qazaq depýtatta­ry Keńesin joǵaryda atalǵan maq­satty iske asyrý úshin ýezdiń barlyq qazaǵy birigip qurǵanyn eske salýdy qajet dep sanaımyn. Men ýezdik depýtattar Keńesinde bolǵan kezimde múmkindiginshe kez kelgen bolshevızm men zor­lyq-zombylyqtan ada «Alash» partııasynyń baǵdarlamasyn us­tandym». Osylaısha mán-jaıdy túsindirgen N.Nurmaqov bolshevık bolmaǵanyn, eshqashan bolshevıktik áreket jasamaǵanyn, buǵan «Muǵalimder odaǵyndaǵy» áriptesteriniń kepil bola alatynyn aǵynan jaryla kele, tek jastyq pen tájirıbesizdiktiń, partııalyq teketirestiń áserinen osyndaı jaǵdaıǵa túsip qalǵanyn aıtyp, ózin aq gvardııashylardyń túrmesinen qutqaryp alýdy ótinedi.

Ulttardyń teńdigi men bostan­dyǵyn jarııalaǵan Keńes ókimetiniń urandary soǵys pen aýyrtpalyq­tan qajyǵan halyqtyń kópshiligi­nen qoldaý tapqany málim. Biraq Ýaqytsha úkimetti jaqtaıtyndar Keńes ókimetine tabandy qarsylyq kórsetti. Solardyń qatarynda bolshevıkter bıligin zańsyz dep tanyǵan «Alash» partııasy da bol­dy. Olar halyqty Keńesterdi mo­ıyndamaýǵa, oǵan qarsy kúresýge, ulttyq ásker, mılısııa qurýǵa sha­qyrdy. Keńes ókimetiniń Qazaq­stan­nyń aımaqtarynda birdeı or­nyqpaǵany, Jetisý, Semeı oblys­tarynda asa kúrdeli, qarýly kúres ná­tıjesinde ornaǵany belgili. Se­meıdiń ózinde Ombydan arna­ıy 100-ge tarta bolshevıkti ji­ber­gennen keıin 1918 jyly 17 aq­panda bılik Keńesterdiń qo­lyna kóshti (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq. 4-tom. 2010. 129 bet). Al óndirisi men temirjoly, ju­mysshy taby joq, negizgi halqy jergilikti qazaqtardan turatyn Qarqaraly sııaqty túpkirdegi óńir­ge bolshevıktik ıdeıalar tarala qoımady. Kerisinshe, halyq qazaq oqyǵandarynyń ıdeıalarymen, ­úgit-nasıhatymen jaqsy tanys bol­dy ári ol ıdeıalar halyqqa ja­qyn, tú­sinikti bolatyn. Máselen, Se­meı ob­lystyq qazaq komıtetiniń or­gany «Saryarqa» gazetiniń 1917 jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy sa­­nynda «Qarqaralyǵa Álıhan (Bó­­keıhanov) men Ahmetten (Baı­tur­synov) mılısııa jasaýǵa jedel­hat kelgeni, soǵan sáıkes qa­zaq, mu­sylman komıtetteriniń qa­bylda­ǵan qaýlysyn qala halqy quptap, eki kún ishinde 5000 som aqsha jı­naǵany, mılısııaǵa ózderiniń balalaryn bergeni» týraly aıtylady («Saryarqa» gazeti. 1917 jyl / Qurast. prof. Ǵ.Ánes. – 2017. 331-333 better.). Budan Qarqaraly hal­qynyń keńestik bılik úshin kú­respegeni aıqyn kórinedi. Olaı bolsa, N.Nurmaqovtyń ýezde Ke­ńes ókimeti ásker kúshimen ornady, qazaqtardyń qoldaýy olarǵa qarsy tura almaǵandyqtan deýi shyndyqqa jaqyn jáne onyń «bolshevıktik ıdeıalardan habarsyz edik» degenin bekite túsedi.

1917 jyldyń qazan aılaryn­da «Alash» partııasynyń ob­lys­tyq uıymdary qalyptasyp, Se­meıde, Omby men Orynborda Á.Bó­keıhanovtyń ózi bas bolyp partııa baǵdarlamasyn taratyp, úgit-nasıhat júrgizdi (M.Qoıgel­dıev. Alash qozǵalysy. I tom. – 2008. 395-396 better.). Qarqaralyda bul jumysty Alashtyń tiregi bolǵan qazaq komıteti atqarǵandyqtan ýezdegi zııaly qaýym «Alash» par­tııasynyń baǵdarlamasymen tanys boldy. Sol ýaqytta N.Nur­maqovtyń qatarlastarynyń arasynda kúni keshe «Birlikte» ózimen birge júrgen «ústinen halyqtan seksen aryz túsken, 1916 jyly qazaqty qan qaqsatqan Oljabaı tárizdi adamdardyń batasyn alǵan par­tııada bola almaıtyndyǵyn» aıtyp, bas tartqan S.Seıfýllın de, partııa baǵytymen kelisip, oǵan múshe bolǵan M.Jumabaev, A.Seıitov, t.b. boldy. N.Nurmaqov­qa kelsek, onyń kózqarasy men ta­nym-túsinigi partııaǵa kirgenderden alshaq ketken joq. Onyń «Alash» partııasyn qoldap, berik ustanýy partııa baǵdarlamasynyń qazaq halqynyń muń-muqtajy men múd­desine saı kelýinen jáne óz maq­satymen ún­destiginen boldy.

Osy jerde «N.Nurmaqov ne­ge «Alash» partııasyna kirgen joq?» degen suraqtyń týýy zańdy. Muny bylaısha túsingen jón. N.Nur­maqov qyzmet etip, aralasqan ortada Alashtyń jetekshileriniń biri J.Aqbaev, N.Ormanbetuly t.b. qo­ǵamdyq-saıası ómirde ysyl­ǵan bel­sendi kúreskerler boldy. Olar jas jaǵynan da, bilim ja­ǵynan da N.Nurmaqovtan álde­qaı­da joǵary edi. Semeıdegi ob­lys­tyq qazaq ko­mıtetiniń mú­she­leri R.Mársekov, H.Ǵab­ba­sov­tar joǵary bilimdi bel­gili qaı­ratkerler, B.Sársenov, A.Qo­zy­ba­ǵarovtardyń orta arnaýly bilim­derimen qosa N.Nurmaqovtan bir múshel úlkendikteri boldy. Son­dyqtan da saıasattyń qazanynda qaı­nap, ysylǵan serkelermen birge qala, gýbernııa deńgeıinde qyzmet istep, tájirıbe jınaǵan tanymal tulǵalardyń «Alash» partııasyna birinshi bolyp kirýi daýsyz bolatyn.

Bizdiń oıymyzsha, Qarqaraly ýezdik depýtattar Keńesine qazaq­tardyń óz ókilderin jiberýi du­rys sheshim boldy, óıtkeni endigi ýaqyt­ta qazaq halqynyń múddesin sheshý tek resmı bılik arqyly ǵana múmkin edi. Sondaı-aq, bolshevıkter júrgizgen áleýmettik-ekonomıkalyq sharalardyń otar­shyldyq pen soǵystan, ash­tyq­tan kúızelgen halyqtyń kóńi­linen shyqqanyn da eskergen jón. Sondyqtan maqsaty tý­ǵan halqynyń muń-muqtajy men ta­lap-tilegin júzege asyrý bolǵan N.Nurmaqov jergilikti keńestik bıliktiń quramynda el ishindegi kúızelisti joıý, halyqtyń ál-aýqa­tyn kóterý, oqý-aǵartý jumys­ta­ryna belsene aralasty. Sol ýaqytta dosy S.Seıfýllınge jaz­ǵan hatynda «...Burynǵy patshanyń tepkisinde janshylǵan halyqtarǵa teńdik berip, adam sanyna sanaıtyn jalǵyz bolshevıkter partııasy ekenine kózim jetti. Sol sebepti men de bolshevık boldym...» deýi osydan bolsa kerek.

1920 jyly 1 aqpanda Qarqa­ra­ly ýezdik revkomy revkom qura­myn qaıta qurý týraly másele qarap, «Nurmaqovty kommýnıstik partııa qatarynda joq jáne «Alash­orda» qazaq uıymynyń múshesi bolǵandyqtan revkom tóraǵasynyń orynbasary jáne músheliginen shy­ǵarý» týraly qaýly qabyldady. Jańa quramǵa biraýyzdan Spırın, Bloshısyn, Bazılevıch jáne Mıheev saılandy. Keıingi otyrystar hattamalarynda N.Nurmaqovtyń aty kezdespeıdi.

«Nurmaqov pen Kereıbaev kom­mýnıstik partııa qataryna kirý­ge ótinish jazdy», deıdi Qarqara­ly revkomynyń tóraǵasy S.Radchenko 1920 jyly 1 naýryzda gýbernııa ortalyǵy Semeıge joldaǵan jedelhatynda. N.Nurmaqov ómirin­de­gi betburys kezeń osy boldy. Ma­qalalarda N.Nurmaqovtyń bolshevıkter partııasyna kirýine onyń keńestik ıdeıalarǵa berilgendigi, Omby bolshevıkterimen, Qar­qa­ralydan Ombyǵa aýysqan burynǵy ustazy E.Polıýdovpen habarlasyp turýy, olardyń aqyl-keńesteri sebep bolǵany aıtylady. Bul – birjaqty pikir. Biz bul jerde basqa da faktorlardyń bar eke­nin aıtqymyz keledi. Álbette, Kolchaktyń túrmesinde on úsh aı otyryp, ólim aýzynan qalǵan N.Nurmaqovtyń Keńes bıligine bas uryp, ýezdik kommýnıstik bastaýysh uıymǵa birinshi bolyp kirýi kerek edi ǵoı. Revkom tóraǵasynyń orynbasary retinde ári qazaqtar arasynan kommýnıst bolyp, kósh bastap úlgi kórsetýi de kerek edi, olaı bolmady. Sanany mazalaıtyn suraq bireý: «Nege?».

N.Nurmaqov HH ǵasyrdyń basynda otarshyldyqqa qarsy azattyq, bostandyq ıdeıalary tý­ǵan, áıgili «Qarqaraly petısııasy» jazylyp, Alash qozǵalysy bastaý alǵan ortada týyp ósti. Qozǵalystyń jetekshileri eseıe kele onyń kúresker ustazdary boldy. Ol qazaq halqyn otar­shyl­dyq ezgiden qutqarýda Alash zııalylarynyń ıdeıalaryna sendi, olarmen jaqyn aralasty, olar qurǵan «Alash» partııasynyń baǵdarlamasyn qoldady. Mem­leket bıleý túri, avtonomııa máse­lelerine tereń boılaı qoımasa da baǵdarlamanyń ulttyq múddege uıysqan sheshimderi túsinikti edi, sondyqtan aýmaly-tókpeli kezeńde ony temirqazyq etti. Ol baı-ke­deı dep bólmeı barsha qazaqtyń qa­myn oılady. Ýezdik revkom qura­myna bastapqyda qazaqtardan jal­ǵyz N.Nurmaqovtyń kirip, ári tór­aǵanyń orynbasarlyǵy­na taǵa­ıyndalýy onyń qazaqtar arasyndaǵy bedelinen, ustanymy men tabandylyǵynan boldy. Olaı bolsa, N.Nurmaqovty Alashorda qazaq uıymynyń múshesi deýde negiz de joq emes. Onyń kommýnıst bolýǵa qulshynbaýy da osydan.

Máselege baılanysty N.Nur­maqovty tergeý materıaldaryna zer salaıyq. 1937 jyly 3 maýsymda tutqyndalǵan N.Nurmaqovqa maýsym aıynda úsh ret tergeý júrgizgen. 4, 15, 25 maýsym kúnde­rindegi tergeý kezinde ol eshqashan kontrrevolıýsııalyq ultshyl uıymnyń múshesi bolmaǵanyn aıtady. 23 shilde kúni bergen jaýaptary nazar aýdarýdy qajet etedi.

Suraq: Siz BK(b) P qataryna kirgenge deıin basqa saıası partııaǵa múshe boldyńyz ba?

Jaýap: Men 1920 jylǵa deıin keńeske qarsy ultshyl Alashorda partııasyna múshe boldym.

Suraq: Siz Alashorda partııasynan resmı túrde shyqtyńyz ba?

Jaýap: Men Alashorda partııa­synan shyǵý týraly resmı ótinish bergen joqpyn.

Suraq: Kommýnıst bola júrip siz ózińizdiń buryn Alashorda partııasynda bolǵandyǵyńyzdy málimdedińiz be?

Jaýap: BK(b)P qataryna ótken kezde meniń oǵan deıin Alashorda partııa uıymynda bolǵanym belgili bolatyn.

1937-1938 jj. qýǵyn-súr­gin kezinde partııa-keńes qyzmet­kerleriniń kópshiligine olardyń oppozısııalyq toptarmen baı­la­nysynyń kez kelgen túri aıyp bolyp taǵyldy. Buryn bol­she­vıktik emes partııalarǵa kirgen ultshyldar sońǵy ýaqytqa deıin Keńes ókimetine qarsy jasyryn «kontrrevolıýsııalyq áreket» etip keldi dep aıtyldy. Olarǵa «Alash» partııasynyń ókilderin de kirgizdi. Tutqyndalǵandardyń osal tusy da ulttyq partııalarǵa qatysynda boldy. 1937 jyldan bastap I.Stalınniń ruqsatymen «qajet» «dálelder» alý, «aıybyn» moıyndatý úshin tutqyndarǵa kúshteý, qorlaý ádisteri qolda­nyldy. Jalǵan kýágerler, ótirik kórsetýler jasaldy, tergeýshiler hattamalardy oıdan qurastyrdy. Sondaı-aq, mundaıda adamnyń shynyn aıtýy da múmkin ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biz­diń oıymyzsha, aldyńǵy tergeý­lerde Qazaqstandaǵy ulttyq máse­lelerdiń sheshilýi, oǵan Alash zııa­lylarynyń qatysy egjeı-tegjeıli zerttelip, tergeýshilerdiń N.Nurmaqovtyń ulttyq múddeni qorǵaǵan áreketterin ultshyldyqqa aıyptaýǵa «bultartpas aıǵaq» dep taýyp, ultshyldyǵynyń túp-tórkini Alashordaǵa tirelgen kezde jasyrmaı shyndyqty aıtýǵa bekingen bolýy kerek. Qalaı bolǵanda da joǵaryda biz zerdeden ótkizgen máseleler, N.Nurmaqovtyń óziniń sózderi onyń tergeý kezindegi kórsetýlerimen sáıkes keledi. «Alash» partııasyna resmı múshe bolmaǵanymen N.Nurmaqovtyń jaýaptarynyń negizinde onyń partııa baǵytyn ustanǵany, Alashtyń jolymen júrgeni jatyr.

Sáýle QASYMOVA,

tarıh ǵylymdarynyń

kandıdaty, dosent