Adamzat damýynda ár halyqtyń óz arnasy bar. Bul arnanyń qanshalyqty mańyzdy, baǵaly bolmaǵy eldiń ustanar jolyn belgileıtin, halyqtyń kózder baǵytyn aıqyndaıtyn birtýar tulǵalarynyń oı keńistiginen óristep jatpaq. Bul oraıda qazaq halqynyń ózgege keter esesi joq. О́ıtkeni danalyq bolmysy jaǵynan álemdegi oı alyptarynyń qaı-qaısysymen de ıyq teńestire, tarıh tórinen oryn alǵan danyshpan Abaıy bar.
Abaı ilimi tek keshegi tarıhtyń enshisinde qalatyn qazaq oıynyń ótkinshi órkendeý kezeńi bolyp qalýǵa tıis emes, búginniń umtylar maqsat-mejesi, erteńniń baǵyndyrǵan bıigi bolmaǵy abzal. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda aıtylǵan: «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek», degen oıy búgingi eldiń Abaı armandaǵan qazaq balasyn qalyptastyrý jolyndaǵy alǵa ustanar baǵdaryn belgilep tur.
Qalyń eldi órkenıet tórine jeteler kemel tulǵa – bolmysyna «ystyq qaırat», «nurly aqyl», «jyly júrek» bekem ornyqqan tolyq adam qalyptasý úshin ne istemek kerek? Hakim Abaıǵa júginsek, «Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúnıedegi jaqsy-jamandy tanıdy-daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady. Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady. Árbir estilik jeke ózi iske jaramaıdy. Sol estilerden estip, bilgen jaqsy nárselerdi eskerse, jaman degennen saqtansa, sonda iske jaraıdy, sonda adam dese bolady». Demek, adam balasynyń qandaı bolmaǵy tárbıeden eken. Ata-ananyń tárbıesi ǵana emes, ár adamnyń ózin ózi qalaı tárbıeleýinde eken. Búgingi ýaqyt úshin asa qajetti, asa mańyzdy oı. Oılanyp qalasyń. «Osy biz óz urpaǵymyzdy, sonymen birge ózimizdi ózimiz qalaı tárbıelep júrmiz? Tárbıelep júrmiz be?.. Tárbıe jónin Abaıdan izdesek, qandaı jol kórer edik?».
«Adam balasynyń eń jamany – talapsyz...» deıdi ǵulama. Demek, eń keregi talap eken. Urpaǵyńdy, ózińdi bilimdi, oıly, qareketshil adamǵa aınaldyrýǵa talaptaný, talpyný eken. Uly Abaıdyń bul oıy – dál osy kúnniń ózekti máselesi. О́ıtkeni jahandy jaılaǵan búgingi adam balasy zamanǵa laıyq bilim-ǵylymǵa umtylmasa, úırengen ǵylymyn iske jaratý jolyn oılanbasa, oılanyp tapqan jolyn ıgilikke aınaldyrý úshin árekettenbese, adamzattyń damý qarqynyna ilese almaı, eski jurtta ańyryp qala bermek. Siz ben bizge bul kerek pe? Kerek bolmasa, urpaǵymyzdyń, ózimizdiń boıymyzǵa ýaqyt údesinen tabylatyn bilimge, ǵylymǵa, eńbekke talaptaný minezin sińirmek jón.
Alaıda talaptaný kóz qyzyǵyp, kóńil súısingen ár nárseniń sońynan júgire berý bolmasa kerek. Ondaı qylyqtyń sońy eshteńege qol jetpeı, ýaqytty zaıa ketirý bolyp shyǵary anyq. Ýaqyttan utylyp, ókinip otyrmas úshin áýeli boıdaǵy qabiletti tanyp, soǵan sáıkes izdený, eńbektený jemisti bıikke jetkizbek. San saladan jıylyp kelip, bir arnada toǵysqan ár adamnyń jetistiginen tutastaı qoǵamnyń ıgiligi quralmaq. Demek, ár adam alǵa umtylyp, talaptanǵan saıyn, mıllıondardy biriktirgen qoǵam da ilgerileı bermek.
Al talaptanýdaǵy maqsat ne? Danyshpan Abaı ol maqsatty da aıqyn kórsetedi:
Sen de – bir kirpish dúnıege,
Ketigin tap ta, bar, qalan! – deıdi.
Demek, Abaı úmit etken ár qazaq balasynyń paryzy týǵan elge adal nıetpen qyzmet etý bolmaǵy lázim. О́ıtkeni ár adamnyń minezinen, oı-nıetinen, is-áreketinen, maqsat-múddesinen qoǵamnyń joly aıqyndalady. Qoǵamnyń joly degenimiz – búgingi siz ben biz ómir súrip jatqan Qazaq eliniń joly. Sondyqtan da Qazaq eliniń órkendep, kemeldenýin oılaǵan ár azamat ózin damytýǵa, kemeldendirýge umtylǵany abzal. Kemeldenýdegi maqsat – ultqa qyzmet etý. Al kemeldenýdiń bir kórinisi – arly bolý, el isine adal bolý, qara bastyń qamynan halyqtyq maqsat-muratty joǵary qoıý. Adamzattyq danalyq bıigin baǵyndyrǵan qazaq kemeńgeriniń:
«Paıda oılama, ar oıla,
Talap qyl artyq bilýge!» – dep, bilimdi ar-uıatpen ushtastyrýdy ulaǵat etýiniń syry osynda.
Uly tulǵany ózine ustaz tutqan Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynuly: «Abaıdy qazaq balasy tegis tanyp, tegis bilýge tıis», – degende, onyń kózdegeni de hakim Abaıdyń maqsat-muratyn taný, Abaıdyń ónege etken óristi jolyn ustaný bolǵany haq. Aqynnyń ózi de «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńinde: «Muny jazǵan kisiniń Atyn bilme, sózin bil!» – dep aıtyp ótetini bar. Demek, halyqtyń abyz bolmysty perzenti óziniń atyn shyǵarýdy emes, oıly sózi arqyly qalyń eli qazaǵyn órkendi jolǵa bastaýdy maqsat etkeni anyq. Al Abaı mejelegen maqsatty siz ben biz ustana aldyq pa? Boıymyzdaǵy Abaı synaǵan kemshilikterden aryla aldyq pa?
О́z tusyndaǵy tirlik kórinisterine zer sala otyryp, kóńiline alań kiretin oıshyl aqynnyń:
...Qazaqtyń ózge jurttan
sózi uzyn,
Birinen biri shapshań,
uqpas sózin.
Kózdiń jasy,
júrektiń qanymenen
Eritýge bolmaıdy
ishte muzyn.
...Adasyp, alańdama jol
taba almaı,
Berirek túzý jolǵa shyq,
qamalmaı.
Ne ǵylym joq
nemese eńbek te joq,
Eń bolmasa kettiń ǵoı
mal baǵa almaı, –
dep, jurt tirligine renish bildirýi, qapalana nalýy jaıdan-jaı bolmaǵany jáne túsinikti.
Kemeńger aqynnyń alańy – eldiń jaıy, eldiń búgingi hali, erteńgi orny. Aqyn tamyry ortaq bolsa da, bir-birimen uǵysa almaı, sóz qýalasyp júrgen jurtynyń keler kúnine alańdaıdy. Tutasa jumylyp, yrzyq-berekeli jolǵa túsýdiń ornyna, birin-biri túrtpektep, etekten tartyp, kejegesi keıin ketken halqynyń keleshegin ýaıymdaıdy. Biraq túpsiz qaıǵyǵa boı aldyryp, saryýaıymǵa salynbaıdy. Eldi órkendeter jol ǵylym-bilim men eńbek ekendigin taǵy da oıǵa salady.
Uly aqyndy alańdatqan jaǵdaı áli de mańyzdy, áli de ózekti. Demek, bizdiń oılanýymyz kerek-aý, oılanyp qana qoımaı, Abaı úlgi etken órkendeý jolyna túsýimiz kerek-aý. Bul jol eldiń damýyna septigi tıetin ǵylym joly, eldiń dáýleti artýyna úles qosatyn eńbek joly ekeni anyq. Endeshe, ne kedergi?
Kedergi – kezinde aqyn Abaıdyń janyna tynshý bermegen alaýyzdyq, aıaqtan shalǵan baqtalastyq, aýyzbirshiliktiń joqtyǵy, kúpildek maqtangóılik, daqpyrt qýǵan dańǵoılyq, paryqsyz pańdyq, kórealmaýshylyq sııaqty keleńsiz minezder. Minezdegi mindi búgin túzep, adasqan oıdy búgin ońǵa baǵyttamasaq, jeter jerimiz qaısy? Bul suraqtyń jaýabyn da danyshpan sózinen tabamyz:
El buzylsa, tabady shaıtan
órnek,
Perishte tómenshiktep,
qaıǵy jemek.
О́zimniń ıttigimnen
boldy demeı,
Jeńdi ǵoı dep shaıtanǵa
bolar kómek.
Syrttansynbaq, qýsynbaq,
órshildenbek,
Sybyrmenen top jasap
bólek-bólek.
Aramdyqpen bar ma eken
jannan aspaq,
О́zimen ózi bir kún bolmaı ma
álek?
Aqyn aıtar aqyl bireý: top-topqa bólinip, el buzylmaý kerek. El buzylsa, halyq qamyn oılaǵan jaqsynyń joly jabylyp, bar qaıraty árisi áýletinen aspaı júrgen pysyqtardyń joly ońǵarylmaq. Ondaı halge jetken elde «bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» óz dáribin asyrǵan azǵantaı ǵana tobynyń qamyn kúıttep, yntymaq-birlikke shaqyrǵan aıaýlynyń aldyn orap, aıaǵynan shalyp, aqyrynda tutas elden bereke qashpaq.
Elge berekeniń qutaıýy ár adamnyń minez-qulqynan, pıǵyl-nıetinen, tirlik-qareketinen bastalmaq. Berekesizdiktiń bel alýy da solaı. Túptep kelgende, ortaq ómirdiń qandaı bolmaǵy sol qoǵamdaǵy ár adamǵa qatysty. Ár adam óz qoǵamy úshin jaýapty. Abaı sózimen aıtqanda, «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, zamandasynyń bári vınovat». Demek, zamannyń qandaı bolmaǵy qoǵamyna, qoǵamnyń qandaı bolmaǵy adamyna baılanysty eken. Al el júgin ıyǵyna artyp, el mereıin bıikteter azamatqa aınalý úshin adam balasy qandaı bolmaq kerek? Onyń jaýabyn da Abaı oıynan tabamyz:
...Osyny oqyp, oılaı ber,
bolsań zerek,
Eńbekti sat,
ar satyp nege kerek?
Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti:
Ystyq qaırat, nurly aqyl,
jyly júrek.
Hakim aıtqan úsh qasıettiń sıpatyna oılana qarasaq, qaı-qaısysyna da sáýleli jylylyq tán ekenin baıqaımyz. Bul jaıt adam balasynyń bir-birimen qarym-qatynasynda adamgershilik, izgilik, taza nıettilik jatýy qajettigin ańǵartady. Sanany jeteler aqyl-oı adam balasyna degen izgi nıetke negizdelip, jumsalar qaırat jaqsylyq jolyna baǵyttalyp, júrek jylýy bir-birimizdi baýyr tartýǵa arnalyp jatsa, aınala dúnıe kún shýaǵyna bólengendeı ómirge jaqyndaı bererińdi uǵasyń. Abyz bolmysty aqyn aıtqan qasıetterge parasat kózimen úńilip, boıymyzǵa sińire bilsek, qalyń eli, qazaǵynyń qamyn oılap, erteńine alań bolyp ótken danyshpan Abaı armanynyń oryndalýyna, tamshydaı bolsa da, úles qosqan bolar edik. Ol úshin birinshi kezekte keregi – bir atanyń balasyndaı jumylyp, el men jerge qyzmet etý, el birligin maqsat tutý. Osynaý maqsat jolynda:
Birińdi, qazaq, biriń dos
Kórmeseń, istiń bári bos,
– degen kemeńger sózi eldikti murat etken ár azamattyń ómirlik Temirqazyǵyna aınalsa, birlik joly berekeli bıikterge jetkizeri shúbásiz.
Sózine adamzat uıyǵan uly Abaı ulaǵatyn ulyqtap, Abaı jolyn baǵdar etken eldiń kemeldik bıigine qol jetkizip, órkenıet tórinen oryn alary anyq.
Amanjol ÁLTAI,
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory