Ár azamattyń sanasyn silkip, boıyna ultymyzdyń uly qasıetterin sińirip, rýhanı kemeldenýine múltiksiz qyzmet etip kele jatqan, aqparattyq keńistikte bıik mejelerdi baǵyndyrǵan ulttyń únjarııasy – Qazaq radıosy ekeni daýsyz. Sheraǵańsha aıtsaq, «Qazaq radıosy – respýblıka mádenıetiniń bel omyrtqasy». Olaı bolý sebebi, tutas dáýir kóshin arqalaǵan radıo, táýelsizdigimizdiń otyz jyly ishinde elimizdiń damýy, egemendigimizdi baıandy etý maqsatynda sińirgen eńbegine baǵa jetpeıdi.
Qazaqstannyń jetken jetistikteri, halqymyzdyń mádenı muralary, tili, dili, tarıhı jádigerleri týrasynan kóptegen nasıhat osy Qazaq radıosy arqyly taratylýda. Sonymen qatar álemde bolyp jatqan jańalyqtar, shapqan attaı emes-aý, atqan oqtaı jyldamdyqpen, lezde halyqqa jetkiziledi. Mine, teledıdar, gazetten munyń bir qadam alda turatyny osy bolsa kerek. Dúnıe dúrmeginde bolyp jatqan san alýan jańalyqtardy aldymen jetkizetin Qazaq radıosynyń álemdik uly dúbirge qosylǵanyna da bıyl bir ǵasyr tolady. Radıo óz dáýirine únin qosyp, qanshama qıly kezeńniń kýási boldy deseńizshi. 1930-1942 jyldary Qazaq radıosynyń qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan, talantty ónerpazdardy el-elden aldyryp, qazaq dalasyn án-jyrmen terbetken alǵashqy basshysy Aıtbaı Hangeldın aǵamyz edi. El basyna túsken náýbetter otyzdyń oırany, asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys keziniń ózinde qaıbir jaǵymdy-jaǵymsyz jańalyqtardyń bárinen halyq osy Qazaq radıosy arqyly qulaqtanyp otyrdy.
Bir ǵasyr ýaqyt aralyǵynda munda qazaqtyń nebir maıtalman jýrnalısi qyzmet istep, aıtýly memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, uly tulǵalarymyz M.Áýezov, S.Muqanov, S.Seıfýllın, M.Maqataev, B.Soqpaqbaev, Sh.Smahanuly, O.Áýbákirov, B.Momyshulylardan tartyp, búgingi Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy U.Esdáýletovke deıingi aqyn-jazýshylarymyzdyń únderi taspalanyp, jazylyp alyndy. О́ner salasynyń qaıratkerleri Kúlásh Baıseıitova, Jamal Omarova, Ámire Qashaýbaev, Isa Baızaqov, Kenen Ázirbaev, Júsipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Dánesh Raqyshev, Mádenıet Eshekeev, Qalı Baıjanov, Qosymjan Babaqov, Baıǵabyl Jylqybaev, Jánibek Kármenovteı kúmis kómeı ánshilerimizdiń, Ásimhan Qosbasarov, Úmbetáli Káribaev, Muhtar О́tebaev, Kóken Shákeev, Tólegen Mombekov, búginde aramyzda júrgen Sábıt Orazbaı, Qaırat Baıbosynov, Tóleý Qosanov, Jaqsylyq Eleýsinov, Dúısenǵazy Nyǵmetjanov syndy azýyna tilin janyǵan jeztańdaı jyraýlarymyzben qatar búgingi jas ánshi, jyrshylarymyzdyń altyn daýystary osynda taspalanǵan.
Ákemteatrdyń ártisteri S.Qojamqulov, Q.Badyrov, S.Maıqanova, Y.Noǵaıbaev, S.Orazbaev, N.Myshbaeva, F.Sháripova syndy maıtalman halyq ártisteriniń jaǵymdy daýystary da osy Qazaq radıosy arqyly el jadynda saqtaldy. 100 jyldyq tarıhy bar Qazaq radıosynyń alǵashqy qalyptasý jyldarynda quramynda eki júzge tarta ónerpazy bar óziniń jeke (sımfonııalyq, ult aspaptar orkestri) bolǵany onyń qurýshylary álemdik deńgeıdegi kompozıtorlarymyz Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Aldabergen Myrzabekov, t.b. radıo tarıhynda tańbalanyp jazyldy. Osy orkestrdiń quramynda Ermek Serkebaev, Sýat Ábýseıitov, Rashıd Musabaev, Zeınep Qoıshybaeva, keshe ǵana ómirden ótken Eskendir Hasanǵalıev, búginde aramyzda júrgen Nurǵalı Núsipjanovtar, t.b. qazaqtyń aıaýly ul qyzdary án aıtyp, qyzmet etti. Mına Seıitova, Zámzágúl Sháripova, Qatıra Ázimbaeva, Ánýarbek Baıjanbaev, Muqaǵalı Maqataev, Osman Dúıimbaevtaı dıktorlar alǵashynda qyzmet jasasa, olardyń izin ala bul kásipti Mámbet Serjanov, Omarhan Qalmyrzaev, Saýyq Jaqanova, Ábdiráli Bólebaı, Myrzabek Qýatbekov, Bolat Bijibaev, Amanjan Serikov syndy sańlaqtar jalǵastyrdy.
Keńestik kezeńde Qazaq KSR Memlekettik teleradıo komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan aǵalarymyzdyń kez kelgeniniń eńbegin erekshe aıtýǵa bolar edi. «Eleń-alańda búkil Qazaqstandy ánuran aıtyp oıatatyn, tún ortasy aýa sol ánuranmen uıyqtatatyn Qazaq radıosy halyqtyń bir qamqor anasy, kúndiz-túni el tynyshtyǵyn qorǵap, aıalap turǵan panasy sekildi» dep qurmettep ketken jazýshy-pýblısıst, memleket qaıratkeri, 1980-1986 jyldary tóraǵalyq etken professor Kamal Smaıylov aǵamyzdy qalaı aıtpaımyz.
Kamal aǵasynyń izin ala bul qyzmetke taǵaıyndalǵan jazýshy, jýrnalıst, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, synshy, qylyshynan qan tamyp turǵan keńes dáýiriniń kezinde qazaq tiline qorǵan bola bilgen, «Paryz ben qaryz» telebaǵdarlamasy arqyly shyndyqty shyryldata aıtqan osy komıtettiń tóraǵasy bolyp qyzmet etken Saǵat Áshimbaev aǵamyzdyń eńbegin qalaı umytamyz.
1987 jyly Qazaq radıosynyń bas dırektory qyzmetine Qýanyshbek Tórebekuly Ormanov aǵamyz keldi. Aldyna qoıǵan birinshi maqsaty Qazaq radıosynyń efırinen qazaq tiliniń ústemdigin ornatý, sonymen qatar radıonyń fonetekalyq qorynda jınalǵan daýystar men án-kúılerdi saqtaýdy bir júıege keltirýdi qolǵa aldy jáne ony iske asyrdy.
Elimiz egemendigin alǵan alǵashqy 1992-1994 jyldary «Qazaqstan» memlekettik teleradıo kompanııasynyń tóraǵasy qyzmetine memleket jáne qoǵam qaıratkeri, «bas kespek bolsa da til kespek joq» dep laýazymyna qaramaı kimge bolsa da bar shyndyqty qasqaıyp turyp betke aıtatyn jýrnalıst, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza aǵamyz keldi. «Túıeniń jegeni jantaq, arqalaǵany altyn» dep eki ottyń ortasynda júretin jýrnalısterdiń eńbekterin baǵalaı júrip, arǵy-bergisin aıtpaǵanda júzge tarta jýrnalıske páter ápergen Sheraǵańnyń áriptesterine, ultyna jasaǵan qyzmetin qalaı umytamyz. «Alýan-alýan júırik bar áline qarap shabatyn» demekshi Qazaq radıosynyń bas dırektorlyq qyzmetine qanshama azamat keldi. Árıne, báriniń de maqsaty halqyna qyzmet etý edi.
Elbasymyzdyń «Mádenı mura», t.b. strategııalyq baǵdarlamalaryn júzege asyrý sharalary aıasynda Qazaq radıosyna 2008 jyldyń kúzinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde qyzmette júrgen kezimde Qazaq radıosynyń bas dırektory Júrsin Ermannyń shaqyrýymen keldim. Ol ýaqytta «Qazaqstan» teleradıokorporasııasynyń bas dırektory, Janaı Omarov ta, birinshi orynbasary bilikti jýrnalıst Lázzat Tanysbaı hanym edi. Elimizdiń rýhanı qundylyqtaryna qyzmet etip otyrǵan men ornalasqan «Ádebı-saz» baǵdarlamalar redaksııasy radıonovellalar, ádebı-tanymdyq, ádebı-mýzykalyq, rýhanı-aǵartýshylyq, aqparattyq-mýzykalyq-saýyqtyq, qoǵamdyq-aqparattyq, saraptamalyq, radıoesse, tarıhı ǵylymı baǵdarlamalar jasaýymen erekshelenetin. Kezinde bul redaksııany Qazaqstannyń, Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Ilııa Jaqanov, kompozıtor Keńes Dúısekeev, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi Shámil Ábiltaevtaı aǵalarymyz basqarǵan eken. Búgingi jetekshisi – kóp jyl osy salada qyzmet istep kele jatqan Lázzat Qapysheva hanym. Onyń ústine meniń ashqan «Injý-marjan» habarym halyqtyń dástúrli jyrshylyq óneri men jyraýlar ónegesin, eliniń yntymaǵy men birligi, táýelsizdigi úshin kúresken uly tulǵalar jaıly tarıhı-tanymdyq, ǵylymı-zertteýden turady.
Qazaqtyń ulttyq jáne jalpyadamzattyq máni bar danalyq sózderi men taǵylymdy naqyldaryn, aqyl-oı baılyǵyn, táýelsizdik qundylyqtaryn nasıhattaý maqsatyndaǵy «Terme» atty tanymdyq, tárbıelik mańyzy úlken shyǵarmashylyq baǵdarlamam taǵy bar. Ýnıversıtette jýrnalıstıka fakýltetiniń ustazy qyzmetinen kelsem de, mıllıondaǵan tyńdarmannyń aldyna shyǵyp, mıkrofonnan sóıleý maǵan jeńil bola qoıǵan joq. Birde joǵarǵy qabatta Lázzat Tanysbaı hanymmen ushyrasa kettim. Kabınetine shaqyryp, jumysymnyń jaı-japsaryn surap, jasaǵaly jatqan tarıhı máni zor úlken dúnıelerime sáttilik tiledi. Radıo basshylary aýysyp, Bas dırektor qyzmetine Ǵalymjan Meldeshov kelip jaıǵasty. Onyń da sińirgen eńbegi az bolǵan joq. Qazaq radıosynyń 90 jyldyǵy qarsańynda «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma tóraǵasy bolyp, Nurjan Muhamedjanova keldi. Birinshi orynbasary – Lázzat Tanysbaı. Radıo basshylyǵy kánigi jýrnalıst Mahat Sadyq myrzanyń qolyna tıdi. Qazaq radıosynyń 90 jyldyq mereıtoıy joǵary deńgeıde atalyp ótti. Osy bir ýaqytty Qazaq radıosy shyǵarmashylyq ujymynyń dáýirlep, dúrildep turǵan kezeńi deýge bolar edi. О́ıtkeni aldyńǵy býyn saqa jýrnalıster Tórehan Danııar, Kópen Ámirbek, Saýyq Jahanova, Lázzat Qapysheva, Saılaýbek Toılybaı, Ǵalym Esensarıev, Gúlsara Qablanova, Temirhan Mombekuly, Altyn Imanbaeva, t.b. bolsa, orta býyn, Baqyt Jaǵyparuly, Edil Anyqbaı, Bolatbek Tólepbergen, Gúlnaz Moldabergenova, Gúlmıra Nálibaı, Sársenǵalı Júzbaı, t.b. Jas býyndar Gúlbaný Alpamysqyzy, Muhtar Turtaıuly, Jasulan Naýryzbaıuly, Jarqyn Sálenuly, Lázzat Tıyshbekqyzy, Baqytjan Jarmuhamed, Móldir Janbaeva, t.b. tonnyń ishki baýyndaı birlesip, ulttyń órkendeýi, egemendigimizdiń damýyna aıanbaı ter tókti. Qazaq radıosy memlekettiń aqparattyq saıasatyn júzege asyra otyryp, qazaq, orys, nemis, koreı, uıǵyr, ázerbaıjan, túrik jáne tatar tilderinde 24 saǵat boıy 150-den asa habar taratyp otyrdy. Al «Shalqar» arnasy biryńǵaı qazaq tilinde ultymyzdyń rýhanı murasyn damytý maqsatynda 18 saǵat, «Astana» radıosy jastarǵa arnalǵan tanymdyq, aqparatty-mýzykalyq habarlaryn táýligine 19 saǵat nasıhattady. Osy kezeńde jýrnalısterdiń eseli eńbekteri baǵalanyp, eki júzge tarta qyzmetkerdiń Prezıdent apparatynan bastap, túrli mınıstrlikten, taǵy da basqa ujymdardan maqtaý, madaqtaý gramotasyn aldy. Ujymnyń kópshiligi Aqparat salasynyń úzdigi t.b tósbelgilermen marapattalyp, eki birdeı jýrnalıst memlekettik joǵary nagrada – «Qurmet» ordenin kókirekterine taqty. Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaq radıosyna arnaıy quttyqtaýyn jibergen edi. Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt, Qazaq radıosynyń 100 jyldyq mereıtoıy da kelip jetti. Qyzmetin telearnada dıktorlyqtan bastap, Prezıdent Ákimshiligi, mınıstrlikte abyroıly qyzmet atqarǵan bilikti de bilimdi maman Lázzat Tanysbaı «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma tóraǵasy qyzmetin atqarýda. «Qazaq radıolary» JShS dırektory qyzmetine Ernur Býrahan taǵaıyndalyp, Qazaq radıosynyń basshysy retinde Dýlat Ábıbýllaev bekitilip, 100 jyldyq qarsańynda judyryqtaı jumylyp, aldyńǵy býyn aǵalar izin jalǵastyryp, zaman talabyna saı eselep qyzmet etýde. Búginde Qazaq radıosy qanatyn keńge jaıyp, Túrkııanyń memlekettik radıosymen t.b. radıolarmen dostyq qarym-qatynasta. Bıyl Naýryz merekesi qarsańynda Qazaq radıosy Iran, Túrkııa, Ázerbaıjan, Mońǵolııa, Qyrǵyz Respýblıkasy, О́zbekstan, Tatarstan radıolarymen birlesken «Naýryz-2021» halyqaralyq radıokópirin ótkizdi. Sonymen birge Reseı, Fransııa, Aýstrııa, Belgııa, Koreıa, Japonııa azamattarymen óz elderindegi Naýryz meıramynyń atalyp ótý dástúri jaıly pikir almasty. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń bastaýymen 1921 jyly Orynbor qalasynan aqparat tarata bastaǵan radıoarna qazir el aýmaǵynyń 89 paıyzyn qamtyp otyr. Onlaın rejimde álemniń túkpir-túkpirine habarlar taratylýda.
Asyl qazynamyz «Altyn qorda» 20 myńdaı saǵatty quraıtyn 150 myńǵa taqaý jazbalar saqtaýly. Bar kóne taspalar zamanaýı san tańbalyq júıege kóshirilip, aıaqtalýǵa jaqyndady. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýlary, sonymen qatar memleketimizdiń kemeldený jolyndaǵy is-áreketteri men árbir baıandamasy dálme-dál ýaqytynda halyqqa jetip, nasıhattalyp otyrady. Keıingi kezde Qazaq radıosynda qalyptasqan jaqsy úrdis, Elordamyzǵa esep berýge kelgen oblys ákimderi, mınıstrler kezinde radıomyzdan irgesin aýlaqtatsa, búginde qazaq radıosyna shaqyrylyp, el bolashyǵyna atqarǵan jumystary jóninde maǵlumattar berýdi dástúrge aınaldyrdy. Sonymen qatar Qazaq radıosynyń basshylyǵy mınıstrlikke Qazaq radıosyna qalalardan kóshe berý jóninde usynys jasady. Úkimettiń onomastıkalyq komıssııasynan qoldaý taýyp, 100 jyldyqtyń syıy retinde elordamyz Nur-Sultan, Shymkent, Qyzylorda, t.b. qalalardan kósheler berilýde. Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov Qazaq radıosyna jıi suhbat berýi jýrnalısterdi qanattandyrýda. Radıo jýrnalısteriniń áleýmettik jaǵdaıy sheshile qoımasa da, jigerine jiger qosylyp, ulttyq qundylyqtarymyz, halqymyzdyń táýelsizdigi, el birligi jolynda aıanbaı ter tógip, Qazaqstannyń jetken jetistikterin bar álemge pash etýde.
Qoıshyǵul MUSTAFAULY,
Á.Baıjanbaev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, jýrnalıst