Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi oblystyq komıssııanyń múshesi retinde jaqynda oblystyq prokýratýradaǵy zobalań zaman jyldaryndaǵy qylmystyq istermen tanysýdyń sáti tústi.
Aldymen ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy ashtyqqa qatysty qujattardy suraǵan edik, qolymyzǵa Petropavl qalasynda 1933 jyldyń qazanynda bastalyp, 1934 jyldyń aqpanynda, aınalasy 4-5 aıdyń ishinde aıaqtalǵan 17 qazaq pen 2 orystyń isin ustatty.
Biz osyǵan deıin «tóńkeriske qarsy úgit», «Keńes ókimetiniń bolashaǵyna shúbá keltirý» jáne t.b «saıası qylmystar» úshin jazalanyp, keıin aqtalǵan adamdardy biletinbiz. Al óz eńbegimen jaqsy turmys qurýǵa umtylǵan, tynymsyz eńbek etip, otbasylyq turmysyn jaqsartýǵa tyrysqan adamdardan da «saıası kiná» izdep, olardyń da jappaı qýdalanǵanyn bile bermeıdi ekenbiz.
Sonda olar ne búldirgen deısiz ǵoı. №1865 dep belgilengen qylmystyq is ataqty 58-bap boıynsha qozǵalypty. Aıyptalǵan azamattardyń bári derlik –Petropavl men qazirgi M.Jumabaev aýdanynyń, sondaı-aq Reseıdiń Omby oblysyndaǵy Esilkól aýdanynyń turǵyndary. Qalada turǵandardyń bári derlik patsha tusynda da, keıin de saýda-sattyqpen aınalysqan. Olar oblys ortalyǵynyń qazirgi M.Áýezov, burynǵy «Qyzyltý», onyń aldyndaǵy Iаmskaıa men Bostandyq kóshesinde turǵan. Ǵalı Muhamedrahymov, Hasenbaı Seıpikov, Qurmash Baqshylovtyń jáne t.b. qalada jekemenshik úıleri, mal ustaıtyn qora-jaılary bolǵan. Iri baı da emes, jupyny kedeı de emes, óz halinshe jaqsy ómir súrýge tyrysqan adamdar. Saýda-sattyqpen júrip ysylǵan, alys-jaqynmen, orys-qazaqpen tamyr-tanys, baqýatty turmys qurǵan jandar eken.
Burynǵy Býlaev, qazirgi M.Jumabaev aýdanynyń turǵyndary Muqan Qaramanov, Málik Ydyrysov, Shahan Ybyraev jáne basqalar aýylda turǵan, dáýletti adamdar bolǵan. Olardyń keıbiri tárkileýge iligip, artynan túrli jolmen qutylǵanymen, boı jasyryńqyrap júrgen adamdar eken.
1933 jyly ashtyqtyń beti qaıtqan kezde Qyzyl áskerge at satyp alý maqsatymen «Zagotkon» degen kooperatıv qurylyp, onyń bastyqtyǵyna Petr Býshýev degen Petropavldyń turǵyny taǵaıyndalady. Bul da at bazarynda makler bolǵan, saýda-sattyqqa beıimi bar azamat eken. Ol ózine burynnan jaqsy tanıtyn jerlesi Ǵalı Muhamedrahymovty orynbasar etip alady. Saýdanyń retin biletin epti adamdar bolǵandyqtan, bulardyń isi salǵannan órge basyp ketedi. Ol kezde Qazaqstanda jylqy basy kemip ketkendikten, bular Reseıdiń Omby jáne odan arǵy ishki oblystarynan jylqy jetkizip, olardyń jaramdysyn áskerge, jaramaıtynyn etke ótkizip, kooperatıvti de baıytyp, ózderiniń de ishteri maılanyp shyǵa keledi.
Jylqyny Reseıdiń Omby aımaǵynan Qazaqstanǵa jetkizgende Esilkólden M.Jumabaev aýdanyna ótedi. Sondyqtan osy aýdandaǵy biraz jigitti jylqy aıdaýǵa jaldaıdy. Sonymen birge mundaǵy buryn saýdamen aınalysqan epti adamdarmen de istes bolady. Alaıda mundaı kásiptiń Keńes ókimetine keregi joq eken. Bul is ol kezde bıznes emes, «Alypsatarlyq» dep baǵalanatyn qylmys bolyp eseptelgen jáne jazasy da aýyr bolǵan. Onyń ústine mundaı bızneske buryn baı, feodal dep qýdalanǵan adamdar qatysqan. «Qasqyrdyń shamy – qaraqulaq» degendeı, bular Keńes ókimetiniń «qas jaýlary» sanalady.
Sondyqtan «Zagotkon» mekemesiniń sońyna Qaraǵandy oblystyq (onyń quramynda qazirgi Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Qaraǵandy oblystary bolǵan) OGPÝ mekemesiniń qyzmetkerleri túsedi. Ishinde keıin Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan J.Shaıahmetov te bar. Olar «asa qaýipti qylmyskerlerdi» ańdý úshin sońdaryna «salpańqulaqtardy» salyp qoıady.
Qandaı da bir qylmystyq is qozǵalý úshin japa shegýshi bolýy kerek qoı, is sonyń shaǵymynyń nemese bultartpas aıǵaqtyń negizinde qozǵalady. Al qalyńdyǵy kirpishteı bolatyn myna iste eshqandaı japa shegýshi nemese onyń aryzy joq. Eshqandaı ujymshar nemese jeke adam meniń malymdy arzanǵa satyp alyp aldady nemese urlap áketti dep aryz jazbaǵan. Ondaılar bolsa, iske tigiler edi. Qylmysty is tek jansyzdardyń dálelsiz pále-jalalarynyń negizinde qozǵalǵan.
Qylmysty istegi barlyq qaǵaz qattap tigilgen, al sońǵy beti qaıyrylyp, japsyrylǵan. Onyń ishindegini esh adamǵa oqýǵa bolmaıtyn. Tek Qazaqstan táýelsizdigin alǵan jyldardan bastap qylmysty isterdiń qupııasy ashyldy. Sondyqtan qaıyrylyp, japsyrylǵan bet qazir qoljetimdi. Onyń ishinde qatyrma paketke salynǵan qaǵaz bolady eken. Onda «salpańqulaqtardyń» pále-jalalary saqtalǵan. Biraq olardyń aty-jónderi anyq kórsetilmeı, laqap attary ǵana jazylypty. Sonyń ishinde «ıstochnık Sharıpov» degen bylaı jazady: «Rabochaıa komıssııa po zagotovke loshadeı ımeet rezıdentýrý v Isılkýle. Komıssııa svıazana s baıamı, polýfeodalamı vo glave s Shahanom Ibraevym. Cherez etıh baev komıssııa zagotovlıvaet loshadeı, platıt za nıh deshevle. Prıvozıat ıh v Petropavlovsk, pereprodaıýt po bolee vysokoı sene, najıvaıas takım obrazom» (sol kezdiń tynysyn berý úshin túpnusqadaǵy tilmen berip otyrmyz).
Júzdegen jylqyny 200-300 shaqyrym jerden aıdap kelý, kúndiz-túni kúzetý, jylqyshylarǵa tóleıtin eńbekaqy, joldaǵy tamaǵy jáne t.b. shyǵyndardy «salpańqulaq» esepke almaıdy. Oǵan tek alǵan baǵadan satqan baǵa artyq bolsa boldy – alypsatarlyq, baıýdyń jolyna túsý bolyp elesteıtin bolsa kerek. Sonymen birge jansyz «Zagotkonǵa» qatysýshylardyń kimge qandaı týystyǵy baryn da qýana jetkizedi. Máselen, Hasenbaı Seıpilovtiń Ǵalı Muhamedrahymovqa kúıeýbala ekendigin kórsetipti. «Kalendar» degen laqap aty bar «salpańqulaq» ta osyny aıtyp, Hasenbaıdy «krýpnyı kýpes» dep kórsetedi jáne bulardyń oblystyq mılısııa bastyǵynyń kómekshisi Baıbolovqa týys ekenin aıtqan. Laqap aty «Azat» delingen «salpańqulaq» Hasenbaıdyń qorasynda 2 sıyry bar degendi de qýana jetkizedi. Ol kezde bul da qylmys sanalatyn bolsa kerek. Artynan Hasenbaı bir sıyryn soıyp, etin qymbat baǵaǵa satty dep jetkizedi ol.
«Salpańqulaqtar» belsendilik boıynsha ózara jarysqa da túsken sııaqty. Bálkim, olardy OGPÝ qasaqana jarystyryp qoıatyn shyǵar. Sondyqtan bolar, Sharıpov degen ásirebelsendilik kórsetip, qaıta-qaıta jazypty. Taǵy bir jazbasynda ol buryn Býlaev aýdanynda turǵan iri baı Shahan Ybyraevtyń Esilkól aýdanynda jasyrynyp júrgenin kórsetipti. Onyń Muhamedrahymovty da, Býshýevty da burynnan biletinin kórsetipti. Qazir onyń Pervotar aýyldyq keńesindegi úıinde 7 jylqy turǵanyn aıta kelip, bulardyń burynǵy baı Qazbek Álibaevpen de sybaılas ekenin jetkizedi. О́zi Muhamedrahymovqa tym jaqyn júretin adam sııaqty, óıtkeni jegen tamaqtaryna deıin, ishken araqtaryna deıin kórsetipti.
Janymda júrgen adam satyp ketedi dep kim oılasyn, Muhamedrahymov ta odan esh syryn jasyrmaǵan sııaqty. Jansyz tipti sol kezdegi Jerge ornalastyrý halyq komıssary bolǵan, qazaqtyń asyl azamattarynyń biri Nyǵmet Syrǵabekovtiń Muhamedrahymovqa týys ekendigin de kórsetip, tyńshylyq mindetin asyra oryndapty.
«Kýıan», «Bakhan» atty salpańqulaqtar da qalyspaı, «Zagotkonnyń» kisileriniń júrgen-turǵanynyń bárin OGPÝ-ǵa jetkizgen. Tipti qoı soıdyryp, «kolhozǵa shyǵyn keltirgenin» de qaldyrmapty. Sol kezdiń ózinde OGPÝ-diń agentýralyq júıeni bekem qalyptastyrǵanyna tańǵalasyń. Olar, bálkim, tájirıbeni patshanyń osyndaı úlgisinen alǵan shyǵar-aý...
О́kimettiń jumysyn atqaryp, múmkindigi bolǵanynsha ózderine de paıda túsirip júrgender osylaı qaýipti qylmyskerler qataryna engizilip, ústerinen qylmystyq is qozǵalyp, tegis ustalyp, túrmege toǵytylady. Bul jerde ókimetke eshqandaı shyǵyn keltirilmegeni, adamdar tek ókimettiń qoldaryna bergen aqshasyn aınaldyryp, tabys tapqanyn eshkim eskermegen.
OGPÝ-diń «Zagotkonnyń» kisilerin tutqyndap, múlikterin, maldaryn tartyp alyp, jumystaryna kedergi keltirip jatqany bul uıymdy qurǵan joǵary bıliktiń narazylyǵyn týdyrady. Sonyń ishinde iste Reseıdiń Batys Sibir ólkelik atqarý komıteti KSRO Halyq Komıssarlary Keńesi sharýalardan mal satyp alýǵa ruqsat bergen Qaýlysyn eske sala otyryp, ózderiniń adamdaryn tutqynnan dereý bosatýdy talap etken haty bar. Osyndaı hatty Qazaqstannyń Ortalyq ókimeti de jazǵan. Biraq OGPÝ ony qulaǵyna ilmegen, qolǵa túsirgen «qylmyskerlerdi» bosatpaǵan. Tek aralaryndaǵy jasy 70-ke taıap qalǵan birli-jarymyn ǵana bosatqan. Aqyry isti sottyń emes, «úshtiktiń» qaraýyna jiberedi.
Qylmystyq iste «úshtiktiń» sheshimi joq, ony qoly uzyn bireý qoldy qylǵanǵa uqsaıdy. Sondyqtan olarǵa qandaı jaza berilgeni de belgisiz bolyp qalǵan. Osyǵan sáıkes aqtalǵandyǵy týraly da qujat joq. Sondyqtan bul adamdar áli de aqtalmaǵan kúıinde qalǵan sııaqty. Tergeý hattamasynda olardyń otbasy músheleri túgel jazylǵan. Mysaly, 1933 jyly tergelgende Ǵalı Muhamedrahymovtyń áıeli Záýre – 47, qyzy Mástýra 16 jasta bolǵandyǵy jazylǵan. Eger urpaqtary bolsa, arǵy atalary eshqandaı qylmysker emes, kommersııalyq saýdamen aınalysqan kásipkerler ekendigin ǵana biler edi.
Zobalań zamannyń taǵy bir qasireti adamdardy bir-birine ańdytyp, ishken-jegenine deıin kórsetýdi júıege salyp qoıǵan. «Salpańqulaqtardyń» ar-uıattan jurdaı tirligine qarap, tóbe shashyń tik turady...