Qytaı aýǵan qazaqtar

Soǵan qaramastan Nıkolaı patsha 1916 jyly 25 maýsymda Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa turǵyndaryn maıdan tylynda qara jumys isteýge alý týraly jar­lyǵyn jarııalaıdy. Ol boıynsha 19 ben 43 jastyń (keıin 31 jaspen shekteldi) aralyǵyndaǵy azamattar maıdanǵa baryp okop qazýy tıis bolady. Atalǵan jarlyq qazaq halqynyń patshalyq Reseıdiń ústem­digine qarsy qarýly kóteriliske shyǵýyna muryndyq boldy.

Bul ult-azattyq kóterilistiń bir osha­ǵy – Qytaı jerimen tutasyp jatqan Jetisý ólkesinde bolǵandyqtan, Qytaı­dyń shekara qorǵanys áskerleri munda bolyp jatqan oqıǵalardy bastan-aıaq qalt jibermeı baqylap, joǵaryǵa málim­dep otyrǵan. Ol málimetter – kóterilis jaǵdaıy, Reseı áskerleriniń ozbyrly­ǵy, qazaqtardyń jan saýǵalap Shyńjań jerine bosyp barýy jáne olardyń keri qaıtarylý barysyna baılanysty ja­zylǵan áskerı aqparlar men saıası áskerı nusqaýlar. Bul qujattar kezin­de Shyńjańnyń general-gýbernatory bol­ǵan (1912–1928 j.) Iаn Szınsınniń aty­men shyqqan «Bu guo zhai wen du» («О́tken kúnniń jazbalary») dep atalatyn 44 tomdyq derekter jınaǵyna engizilgen.

Jınaqtaǵy qazaqtarǵa qatysty derekter Qytaıdyń shekara qorǵanys armııasy ofıserleriniń general-gýbernatorǵa joldaǵan áskerı aqparlary jáne soǵan oraı joǵarydan berilgen buıryqtar men nusqaýlar bolǵandyqtan, olardyń derektik qundylyǵy joǵary dep sanaı­myz. Osy qujattar – Qazaqstannan Qytaıdyń Shyńjań ólkesine ótken alǵashqy bos­qyndardyń aıanyshty jaǵ­daıynyń aıǵaǵy.

Bosqyndardyń Qytaı shekarasynan ótýi

1916 jylǵy qyrkúıektiń basynda Qytaı shekara qorǵanys armııasynyń jo­ǵaryǵa joldaǵan aqparynda: «Reseı­diń shekara óńirin barlaǵanymyzda, olar­dyń bizben irgeles aýdandarynda tu­ratyn qazaqtar, uıǵyrlar, dúngender jáne buırattar (qyrǵyzdar) Reseıdiń ás­kerge adam tańdap alý jarlyǵyna qarsy qozǵalǵanyn baıqadyq. Biraq bulardyń kúshteri jeńildi. Olar qazir tym-tyraqaı syrtqa qashyp ketip jatyr... Bizdiń olar­men shekaramyzdyń uzyndyǵy – birneshe myń shaqyrym. Onyń bárin ba­qylaýǵa shamamyz kelmeıtin sııaqty», dep jazylǵan.

1916 jyly 19 qyrkúıekte shekara­dan joldanǵan áskerı málimette: «Tar­baǵataı shekarasynan úzdiksiz qashyp ke­lip jatqan Reseı qazaqtarynyń tútin sany 20 myńǵa jetti. Biz olardy qaıtip keri qaıtara alamyz? Eger bir otbasynda besten adam bar dep eseptegende, olar­dyń jalpy sany birneshe túmen adamǵa jetedi. Bularǵa ne isteý kerek? Bizge naqty nusqaý berińizder», delingen.

Osydan keıingi áskerı aqparda: «Qa­zir Reseı musylmandary jappaı kóteriliske shyqty, barlyq jerde qyr­ǵyn soǵys júrip jatyr. Olardy ja­nysh­taýǵa Reseı úkimetiniń shamasy kel­meıtin sııaqty. Sondyqtan olardyń Ilege tıgizetin áseri úlken bolǵaly tur», dep málimdelgen.

1916 jyly 2 qyrkúıekte Qytaıdyń Tekes ózeni shekarasyndaǵy qorǵanys armııasynyń rota komandıri Ma Shýn­shýannyń jáne Qorǵastaǵy qorǵanys zas­tavasynyń komandıri Ný Lıngýdyń málimdemelerinde: «Qarqaraly jáne Oqaı jerindegi qazaqtardan on myńdaı adam toptasyp, Reseı áskerlerimen su­ra­pyl soǵys júrgizip, birin-biri qy­ryp, birin-biri talan-tarajǵa salyp jatyr. Sońǵy kúnderi ol jaqta jumys istep júrgen qytaı azamattarynan mal-múlik­terin tastap elge qashyp ótkenderdiń sany 600-den asty», dep aıtylǵan.

Reseı armııasynan boı tasalaǵan qa­lyń halyq Qytaı shekarasyn buzyp ótip, Shyńjańnyń batys jáne ońtústik shekara aýdandaryna baryp jatty. Osyǵan baılanysty Ońtústik Shyńjańnyń Aqsý aımaǵy Úshturpan aýdanyndaǵy áskerı bólimniń málimdemesinde: «Reseıden Úshturpanǵa qashyp kelgenderdiń sany kúnnen-kúnge kóbeıýde. Bulardyń bárin Reseı úkimeti qaıtaryp áketýi kerek. Olar qazir óte kedeılenip qatty qına­lýda, olar jeýge tamaq tappaı, qorektik izdep tóńirekke tentirep ketip jatyr. Olarǵa laıyqty túrde qaıyrymdylyq kómek kórsetilse bolar edi», degen usy­nys jasalǵan.

Qytaı úkimetiniń bosqyn qazaqtarǵa ustanǵan saıasaty

Qytaı Shyńjań úkimeti bosyp bar­ǵan qazaqtardy bosqyn emes, «qashqyndar» («tao min») dep tanydy jáne olardy beı­bit jolmen eline qaıtarý saıasatyn qoldandy. 1917 jyly 9 qazanda Shyń­jań gýbernatorynyń Iledegi shekara qor­ǵanys áskeriniń komandıri Iаn Fı­chııanǵa jiberilgen jedelhatta: «...Qa­shyp kelgen reseılik qazaqtardy tek ­she­kara áskerleri arqyly beıbit túrde keri qaıtarý kerek, olarmen qaqtyǵys­qa ba­rýǵa bolmaıdy. Aspan astyndaǵy ister­diń bári tynyshtyqpen istelgeni jón, ishki-syrtqy isterde aǵattyq ji­be­rý­ge bolmaıdy», delingen. Sondaı-aq ­ «...Qys­­qasy, reseılik qazaqtardy qyrý­­ǵa da, ba­ǵýǵa da bolmaıdy, olardy tek keri qaı­­tarýdan basqa shara joq. Jaǵ­daı­ǵa qa­raı jumys isteńder», dep nusqaý beredi.

Sol boıynsha Shyńjańnyń shekara qorǵanys áskerleri qashyp ótken qa­zaq­tardy beıbit túrde eline qaıtarý sharalaryn jasaıdy. Árıne Qytaı úkimeti bul saıasatty birden qabyldaǵan joq. Olar alǵashqy kezde shekaradan ótken bos­qyn­dardy «Reseıge qaıtarý kerek» dep buıyrdy. Biraq shekaranyń tus-tusynan ótip jatqan bosqyndar­dy toqtatýǵa, keri qaıtarýǵa shekara qor­ǵanys armııasynyń shamasy kelmedi. Sonymen Shyńjań úkimeti «Bizge bosyp kelgender – tek áskerge barýdan bas tartqandar eken. Olardyń Qytaıda búlik shyǵaraıyn degen oılary joq. Eger olarǵa durys mámile jasamasaq, úlken oqıǵa shyqpaıdy deýge bolmaıdy», degen tujyrymǵa kelip, shekara asyp barǵandardy qarýsyzdandyryp, jergilikti jerdiń tártibine boı­usyn­dyryp, qoǵamdyq tynyshtyqty saq­tap, ýaqytsha turýǵa jáne olardyń ash-jalańash qalǵandaryna shamaly qaıyrymdylyq kómek jasaýǵa sheshim qa­byldaıdy.

1917 jyly Shyńjań úkimetiniń Qy­­taıǵa bosyp barǵandardyń sanyn anyq­­taǵan málimetinde: «Mıngonyń be­sin­shi jylynan (1916 j. – avtorlar) beri Shyń­jańnyń Aqsý, Qashqar, Ile, Tar­baǵa­taı sııaqty aımaqtaryna qashyp kelgen reseılik qazaqtardyń jalpy sany 300 myńnan asady. Olardyń bar­lyǵy Qytaıdan jer jaldap alyp, mal baǵyp otyrǵysy keledi», dep jazyl­ǵan. Bul sannyń ishinde qyrǵyzdar men uıǵyrlar da qamtylǵan. Solardy shy­ǵaryp tastaǵanda, qazaqtardyń uzyn sany 250 myń shamasynda bolǵan dep mejeleımiz. Olardyń kóbi Qytaı qa­zaq­tary ornalasqan Ile, Tarbaǵataı jáne Altaı aımaqtaryna turaqtady, az bóligi – shamamen 10 myńdaı adam qyr­ǵyzdarmen birge Toqmaq arqyly Ońtús­tik Shyńjańnyń Úshturpan aýdanyna qa­shyp bardy.

Reseıdiń bosqyndarǵa qoldanǵan saıasaty

Reseı úkimetiniń Qytaı asqan bos­qyn­darǵa qandaı saıasat qoldanǵany jó­ninde derekterdi sóıletip kóreıik. Qy­taıdyń Iledegi qorǵanys armııasynyń komandıri Iаń Fıchııannyń 1916 jyly 21 qazan kúni joǵaryǵa joldaǵan máli­metinde: «Tekes ózenindegi komandır Gýı Bıaýdyń málimdeýinshe, qazannyń 19-y kúni tańerteń orystyń 500-den asa áskeri eki pýlemetpen Narynqoldaǵy komandır turǵan jerge oq jaýdyrǵan. Olar on neshe qatar bolyp tizilip ke­lip, Reseı qazaqtaryn er-áıel, kári-ja­syna qaramaı, tolassyz atqylaǵan. О́l­gen adamdarda san joq. Olar áskerı áre­ket jasaıtyny jóninde bizge aldyn ala habar bermeı, kenetten kelip Reseı­den qashyp qelgen qazaqtarǵa oq jaý­dyryp edi, olar bizdiń ishki jaǵy­myzǵa qaraı dúrkirep qashty. Bizdiń ásker­lerimiz aspanǵa oq atyp, olarǵa es­ker­tý jasap toqtatpaq bolyp edi, ony re­seılik qazaqtar elegen de joq, jan­talasa jerimizdiń ishki jaǵyna qa­shyp keldi. Biz komandır Pý Shehýndy Reseı áskerlerine daý aıtýǵa jiberdik. Re­seıdiń qol bastaýshy komandıri ózi­niń bir ofıserin qaraýylǵa jiberip, biz­ben sóılesti. Olar bizge: «Reseıde bú­lik shyǵarǵan qazaqtar jerlerińe bar­ǵanda sender nege olardy atyp óltirmeısińder nemese olardy bizge ustap bermeısińder?» dedi. Biz olarǵa: «Reseı tarapy bizge qazaqtarǵa shabýyl jasaıtynyn aldyn-ala eskertken joq. Qytaı jerine kelgen qazaqtar birneshe túmen adam, olardy birden senderge ustap bere almaımyz, bul máseleni bizdiń basshylar senderdiń Elshilikteriń arqyly sheshken soń, senderge habarlaımyz», dedik».

Ile aımaǵynyń ákimi Iаń Fıchııan osy másele boıynsha Reseıdiń Quljadaǵy konsýlymen kezdesip, oǵan: «Sizder­diń elderińizdiń áskerleri aıaq-astynan bosyp kelgen qazaqtardy zeńbirekpen atqylap, qalyń jurtty Qytaıdyń ishki jaǵyna qaraı úrkitti. Álemdik adam­gershilik-gýmanızmdik turǵydan aıtqanda, Qytaı jaǵy qashyp kelgen birneshe túmen qazaqtardy orys áskerleriniń óltirýine tirideı ustap bere almaıdy. Biraq olardyń Qytaı jerin­de uzaq turýy elimizdiń ishki tynysh­ty­ǵy­na yqpal etedi. Sondyqtan endigi ádis – Konsýldyq basqarmalaryńyz buıryq berip, orys áskerleriniń olardy (qazaqtardy) qyrǵyndaýyn toqtatsyn! Sizdiń memleket jáne Jetisý gýbernato­ry qashqan qazaqtarǵa raqymshy­lyq ja­sap, olardy jazaǵa tartpaıtyn bolsyn! Biz­diń komandırler qashyp kel­gen qazaqtar­dy eline qaıtýǵa nasıhat­tap, olardyń aıyby úshin birneshe myń jylqysyn alyp qalyp, ózderine qaıyrymdylyq kómek kórse­tip jolǵa salsyn. Sizderdiń elderińiz zańd­y qat­ty qurmetteıdi emes pe?! Zańda­ry­ńyz­­da qıynshylyqqa ushyraǵandarǵa qaıyrymdylyq jasaý degen mazmun bar ǵoı. Sizderdiń konsýldaryńyz ejel­den gýmanızmdi jaqtaýshy edi ǵoı. Sondyqtan olar jóninde bir pikir­ge kelýlerińizdi suraımyz», degen. Alaı­da Reseı úkimeti máseleni sheshýge pe­ıildi bolmaıdy. Tipti Qytaıǵa qa­shyp barǵan kóterilisshilerdiń basshylaryn atyp tastaýdy nemese olardy tirideı tutqyndap berýdi talap etip, bosqyndardy qabyldaýdan bas tartady.

Soǵan baılanysty Qytaı jaǵy ha­lyq­aralyq zań-erejeleri boıynsha, Re­seı áskerleriniń Qytaı terrıtorııasyn­daǵy bosqyndardy tutqyndaýyna bolmaıdy dep sheshedi. Biraq Reseı tarapy ol jaqqa qashyp barǵan qazaq basshylarynan 54 adamnyń tizimin berip, olardy tutqyndap berýdi qatty talap etedi. Bul jóninde Shyńjań úkimeti: «Orystar­dyń aıtqan adamdaryn tutqyndaıtyn bol­­saq, Reseıden qashyp kelgenderdiń bárine qaýip tónedi de, olar janpıdalyqpen qarsylyq kórsetýge shyǵady. Sondyqtan olardyń aıtqandaryn oryndaımyz dep jerimizde oqıǵa týdyrýǵa áste bolmaıdy, endigi jerde orystardyń qoıǵan oryn­syz talaptaryna toıtarys jasap, orys elshiligimen qatań sóılespesek bolmaıdy», degen baılamǵa kelip, olarmen qatań kelissóz júrgizedi.

Bosqyndardyń aıanyshty ómiri

Ońtústik Shyńjańnyń Úshturpan aýda­nyndaǵy áskerı bólimniń joǵaryǵa joldaǵan málimdemesinde: «Reseıden Úsh­tur­panǵa qashyp kelgenderdiń sany kún­nen-kúnge kóbeıip barady. Olar qazir óte kedeı­lenip, qatty qınalýda, jeýge tamaq tappaı, qorektik izdep tóńirekke tentirep ketip ja­tyr. Olarǵa laıyqty qaıyrymdylyq kómek kórsetilse», dep jazylǵan. Uıǵyr aýdandaryna bar­ǵan bosqyn qazaqtar ashtyqtan taryq­qany sonshalyq, ul-qyz­daryn jer­gi­likti turǵyndarǵa bolymsyz astyqqa aıyrbastaýǵa májbúr bolady. Munyń da áleýmettik, gýmanıtarlyq se­bepteri bar edi.

Shyńjańnyń ońtústik aımaǵynyń ba­sym bóligi shóleıt qumdy dala, taýla­ry qaǵyr, sary kerish keledi. Oıdym-oı­dym oıpattaǵy kógaldarǵa turǵyn­dar ty­ǵyz ornalasqan. Osyndaı jerge qyrǵyn­nan esteri shyǵyp qashyp baryp qalǵan qazaqtardyń ómir súrýi óte qıynǵa túsedi. Onyń ústine, jergilikti halyqtar, negizinen, uıǵyrlar, olar egin sharýashylyǵy jáne saýda-sattyqpen shuǵyldanady, kóbi kedeı-kembaǵal. Sondyqtan olardyń adamı qarym-qa­tynastary kóbinese jeke múdde negizinde saýda sıpatynda jasalady. Osyndaı ortaǵa baryp qalǵan bosqyn qazaqtar amalsyzdan jan saqtaý úshin baýyr eti balalaryn astyqqa aıyrbastaǵany ashy da bolsa shyndyq edi.

Al Shyńjańnyń Ile, Tarbaǵataı jáne Altaı aımaqtaryna barǵan bos­qyn­dar shekaraǵa jaqyn Qorǵas, Shap­shal, Tekes jáne Mońǵolkúre aýdanda­ryna, Tar­baǵataıdyń Shaǵantoǵaı jáne Sháýeshek aýdan­daryna, Altaıdyń Je­meneı aýdanyna ýaqytsha turýǵa múm­kindik aldy. О́ıtkeni ólkelik úkimet «Reseı jerinde soǵys toqtaǵan soń, olar­dy nasıhattap eline qaıtaramyz, bul – eń durys saıasat», dep sheshken edi. Qazaqtar sonda ózderi aıdap barǵan maldarymen jan baǵyp turdy.

Bul óńir is júzinde Qytaıdaǵy qazaq­tardyń otyrǵan jerleri bolatyn, son­dyqtan olar bosyp barǵan qandastary­na jerlerin bosatyp berdi jáne olarǵa barynsha baýyrmaldyq tanytyp qam­qorlyq jasaýǵa tyrysty. Shyńjań gýber­natorynyń Ortalyq úkimetke jol­daǵan bir málimdemesinde: «Reseıden Shyń­jańǵa qashyp kelgen qazaqtar bizdiń eldiń qazaqtarynyń jaıylym jerlerin basyp qalǵandyqtan, olardyń ózderi qıynshylyq kórip otyr», dep jazǵany bar. Soǵan qaramastan, shyńjańdyq qazaqtar bosyp barǵan qandastaryn óz aýyldaryna tartyp, olardy qorǵaýyna alady. Muny sezgen Shyńjań úkimeti qy­taılyq qazaqtardyń arasyna barǵan reseılik qazaqtardy áshkereleýge úndeý jarııalaıdy. Alaıda oǵan ún qosqan eshkim bolmaıdy.

Jalpy, Shyńjańǵa bosyp barǵan qa­zaqtar juqpaly aýrýdan kóp óldi. О́l­kelik úkimettiń Ortalyq úkimetke jol­daǵan málimetinde: «Reseı qazaqtary­nan Shyńjańǵa qashyp kelgenderden ólgender óte kóp», dep atalǵan je­­del­ha­tynda: «Bizdiń alǵashqy tek­serip-zert­­teýimizshe, Iledegi Reseı qazaq­ta­rynyń oba aýrýynan ólgen adamda­ry men maldarynyń sany óte kóp. Bul isti Ile qorǵanys armııasy­nyń bas­ty­ǵy­na qupııa tekserýdi tapsyr­ǵan edik. Onyń Mıngonyń 6-jyly (1917 j. – av­­torlar) 21 aqpanda joldaǵan má­lim­­­­demesinde, Reseı qazaqtarynyń jáne olar­­­dyń maldarynyń kóptep ólýi ash­­tyq­tan da, sýyqtan da emes, aýrý­dan eken. Soń­ǵy kúnderde mońǵol men qazaq­tardyń el bı­leýshileriniń málim­deýinshe, Reseı qazaqtarynyń súıek­teri ıen dalada kómýsiz jatyr eken, en­di kóktem shyǵyp kún jylynatyn bol­sa, ol máıitter sasyp ketedi de odan oba aýrýy taraıdy. Bul elimizdiń kósh­peli halyqtaryna óte zııandy bolady. Sondyqtan olarǵa (qazaqtardy meńzep otyr – avtorlar) ondaı ólikterdi kórgen jerinde dereý kómip tastaýǵa buıryq berdik. Sońǵy aqparlarǵa qara­ǵanda, Shyńjańǵa qashyp kelgen Re­seı qazaqtarynyń kóp ólýi tek Ilede ǵana emes, Tarbaǵataı jáne Aqsýdaǵy Re­seı qazaq­tarynda da bolyp jatyr eken. Reseı úkimetiniń óz qazaqtaryn qaı­ta­ryp alýǵa kelispeı, olardy ólimge ushy­ratýy – adamgershilikke jat áreket. Biz jergilikti qazaq bastyqtarǵa Reseı qazaq­tarynan ólgenderdi jáne olardyń qyrylǵan mal­daryn sol jaqyn mańaıǵa jerlep, kómip tastaýdy tapsyrdyq. Sonymen bul jaǵ­daıdy Syrtqy ister mınıstrligine má­limdep otyrmyz», dep jazylǵan. Osy máli­­metterden Qytaıǵa ótken bosqyn qazaq­­tardyń úlken apatqa ushyraǵanyn ań­ǵarýǵa bolady.

Bosqyndardyń elge oralýy

Qytaıǵa ótken bosqyndardyń eline qaıtýyna Reseıdegi bılik aýysýy sebep boldy. Qytaı úkimeti qalyń qazaq bos­qyndarynyń shekara aýdandarynda uzaq turýy – óte tıimsiz faktor dep tanyp, Re­seı úkimetimen jáne Jetisý general-gýber­natorymen qashyp barǵan qazaqtarǵa ra­qym­shylyq jasap, olardy qaıtaryp áketý máselesi boıynsha uzaq kelissóz júrgizdi.

Reseıde bolshevıkter partııasy 1917 jyly bılik basyna keldi. 1918 jy­ly Reseıdiń keńes ókimeti «qash­qyn­dar­ǵa» raqymshylyq jarııalap, olardy qabyl­daıtynyn málimdedi. Soǵan oraı Shyńjań gýbernatory shekara qorǵanys armııasyna buıryq túsirip: «Qashyp kelgen qazaqtarǵa raqymshylyq jasalyp turǵanda, dereý olardy eline qaı­taryńdar. Áskerlerdiń bosqyn qazaq­tardan tıtteı de nárse alýlaryna bolmaıdy», dep, qatań tapsyrma beredi.

Shyńjańǵa bosyp barǵan qazaqtar­dy keri qaıtarý isin Qashqarııaǵa barǵan­dardan bastaıdy. О́ıtkeni olardyń hal-jaǵdaıy óte múshkil edi. Soǵan qara­mastan, ol jaqqa barǵan bosqyn qazaq­tar kezinde sharasyzdan jergilikti turǵyn­darǵa shamaly azyq-túlikke aıyrbastap jibergen balalaryn qaıtaryp alyp ketý máselesin kóteredi.

Osy másele jóninde Shyńjań úki­meti «Reseı qazaqtary satqan ul, qyz­daryn qaıta satyp alýy jóninde» qaý­ly shyǵaryp, «Olar burynǵy satyp beril­gendegi baǵasy boıynsha qaıta sa­typ alýyna bolady», deıdi. Shyńjań úki­me­tiniń «Aqsý aımaǵyndaǵy Reseı qazaq­tarynyń qaıta satyp alý ádisteri» degen jedelhatynda: «Qytaılyq aza­mat­tardyń Reseı qazaqtarynyń ul-qyz­daryn satyp alýy – eki el úkimetteri istegen is emes, ol jóninde eshqandaı ke­lisim­shart jasalmaǵan, sondyqtan bul túgel jeke adamdar arasyndaǵy saý­da sıpatyndaǵy ister. Alaıda qazir ony qaıta satyp alýǵa rýqsat berdik jáne óte zor keńshilik jasadyq. Eger burynǵy satýshy qazir bolmasa, onda ony reseılik qazaq týystary satyp alýyna bolady. Tek Reseı aqsaqaldary oǵan kepildik berse bolǵany. Isti osylaı sheshińder», dep buıyrady. Osy buıryq atqarylyp, bosqyn qazaqtar kezinde shybyn janyn saqtap qalý úshin satyp jibergen ul-qyzdaryn qaıta satyp alǵan soń, 1918 jyly úkimet tarapynan berilgen qaıyrymdylyq jol azyqtaryn talǵajaý etip, eline top-tobymen qaıta bastaıdy.

Biraq alǵash qaıtqan top orys ásker­leriniń aıaýsyz qyrǵynyna ushyraıdy. Osy oqıǵa boıynsha Shyńjań gýberna­tory Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstr­ligine joldaǵan jedelhatynda: «Reseıge qaıtqandar jáne ol jaqtaǵy qyrǵyzdar kórgen, Reseı qazaqtarynan 700-den astam adam eline qaıtyp bara jatyp, Qarakóldegi bir aıaldamaǵa jetkende orys áskerleri olardyń barlyǵyn bir saıdyń ishine aıdap aparyp, myltyqtan oq jaýdyryp qyryp salǵan. Sondyqtan Syrtqy ister mınıstrligi Reseı elshi­ligimen osy oqıǵa boıynsha qatań sóı­lesýge tıisti», delingen.

Qashqar aımaǵynyń ákimi men Aqsý aımaǵynyń ákimi birlesip joldaǵan jedelhatynda: «Reseıden Qytaıǵa qashyp kelgender ólsek te keri qaıtpaımyz degende, biz olardy nasıhattap, Reseı senderge keńshilik jasaıdy dep júrip, olardy qaıtýǵa áreń kóndirgen edik. Kelgen málimetke qaraǵanda, olar óte aıanyshty jaǵdaıǵa tap kelip, qyrylǵan. Bul – adamgershilikke jat áreket. Qytaıdan alǵash qaıtqandardyń bastary kesilip jatsa, mundaǵylary qalaı qaıtady?! Reseı úkimetiniń olarǵa keshirim jasadyq dep, sońynan buıryq berip olardy attyryp tastaǵany nesi? Olardyń maqsaty ne sonda? Olardyń bul áreketi Reseı úki­metine senimsizdik týdyryp qana qoı­mastan, Qytaı sheneýnikteriniń aıt­qandarynyń bári ótirik degen pikir qa­lyptastyrady. Qazir Reseıden qa­shyp kelgender ashtyqtan shıryǵyp tur, olar­dyń janjal týdyrmasyna kim kepil? Sondyqtan Syrtqy ister mınıstrligi Reseı elshiliginen osy oqıǵa týraly ja­ýap alýǵa tıisti», delingen.

Sonymen Qytaı men Reseıdiń keńes úkimeti arasynda kúrdeli dıplomatııa­lyq kelissóz júrdi. Aqyry, taraptar keli­simge kelip, eki jaq ókilderinen quryl­ǵan ko­mıssııanyń baqylaýynda bos­qyn qazaqtar 1918 jyly óz eline qaı­typ oraldy. Biraq olar týraly naqty sandyq málimet joq. 250 myńnan astam bosqynnyń qanshasy óldi, qanshasy sonda qaldy, naq basyp aıtý qıyn. Biraq bir nárse anyq, olardyń ishinen biraz adam sondaǵy qazaqtardyń arasynda qalyp qoıdy. Olar, negizinen, saýatty adamdar bolǵandyqtan, qytaı qazaq­tarynyń bilim berý jáne mádenıet salasynda oqý-aǵartýmen shuǵyldanyp, qytaı qazaq­tarynyń áleýmettik mádenı damýy­na zor úles qosqany – dáleldengen aqıqat.

Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń saldarynan Reseıde bolǵan daǵdarystyń sebe­binen qazaq halqy arandap, bosyp ketip, azyp-tozyp, qansyrady. Biraq túbegeıli joıylyp ketken joq, tek «bir ólip tirildi».

Nábıjan MUQAMETHANULY,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,

Kúlǵazıra BALTABAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ

Túlekter qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory