Moınyna qoıylǵan relstiń eki jaǵyna on-onnan 20 adam mingizip kóteretin, keýdesindegi aýyr tasty bir jarym puttyq balǵamen uryp syndyrtatyn, qysqasy, neshe túrli oıyn kórsetip, jurtty tań-tamasha etetin Qajymuqan atasyna uqsaǵysy keletin jastar búginde az emes. Elimizdiń qaı óńirinde bolsyn. Ásirese ómiriniń sońǵy jyldaryn ótkizip, osy qasıetti mekendi máńgilik turaǵy etken balýannyń erligin, sporttyq jeńisi men erekshe ónerin qaıtalaǵysy keletinder Túrkistan oblysynyń Ordabasy aýdanynda kóp.
Búginde aýdannyń barlyq aýylynda Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda jáne Qajymuqan Muńaıtpasulynyń 150 jyldyǵyna oraı «Qajymuqan barysy» týrnıri ótýde. Jarysqa qatysýshylar arqan, ógiz, arba tartý, bórene men kir tasyn kóterý, qol kúres jáne basqa da ulttyq sport túrinen kúsh synasýda. Týrnır bekitilgen kestege sáıkes barlyq aýyldyq okrýgte uıymdastyrylyp, sońǵy saıys Táýelsizdik merekesi qarsańynda aýdan ortalyǵynda ótpek. Jalpy, aýdan sportshylary barsha qazaqtyń maqtanyshy Q.Muńaıtpasovty pir tutyp, jeńis tuǵyrynan kórinýge tyrysady. Mysaly, Ordabasy aýdanynan Qazaqstan Respýblıkasyna eńbegi singen 11 jattyqtyrýshy, 3 sport qaıratkeri, 10 álem jeńimpazy, 9 Azııa jeńimpazy, 10 Álem jáne Azııa chempıonattarynyń júldegeri, 29 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 125-ten asa sport sheberi shyqqan. Jyl basynan beri el chempıony, oblystyq jarystardyń jeńimpazy atanǵan sportshylar da az emes. Búgingi urpaqqa árbir isi úlgi-ónege bolǵan Q.Muńaıtpasovtyń esimin ulyqtaý úshin bıyl aýdanda alyp keshenniń qurylysy bastaldy. Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq kólik dáliziniń boıynan salynatyn memorıaldyq keshenniń ashylýynda qazaq kúresinen halyqaralyq chempıonat ótkizý kózdelýde. Teńdessiz ónerimen jer sharyn aralaǵan, 54 memlekette kúreske shyǵyp, 48 medal oljalaǵan kúsh atasynyń ómirin dáripteıtin, onyń esimin urpaqqa ǵana emes, alys-jaqyn shetelderge tanytý úshin úsh tilde kitap shyǵarý qolǵa alyndy. «Qajymuqan» qysqametrajdy fılminiń túsirilimi bastaldy.
«Bul jumystardyń barlyǵy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń táýelsizdigimizdiń mereıtoıy aıasynda birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etý týraly bastamasy aıasynda júzege asyrylýda. Árıne, qandaı deńgeıde bolsyn aýqymdy is-sharalar ótkizý úshin aýdannyń ekonomıkalyq-áleýmettik ahýaly eskerileri anyq. Bul oraıda Prezıdenttiń halyqqa arnaǵan Joldaýynda aıtylǵandaı mereıtoı barysynda ysyrapshyldyqqa jol bermeý, ǵulama tulǵalarymyzdyń eńbekterin halyq arasynda dáripteý, jas urpaqty naǵyz otanshyldyqqa tárbıeleý basty baǵdar bolady», deıdi aýdan ákimi Nurbol Turashbekov.
Iá, aldymen ekonomıka, bul oraıda aýdanda atap óterlik oń ózgeris kóp, sheshimin tapqan máseleler de az emes. Naqtyraq aıtsaq, Ordabasy aýdanynda bıyldyń qańtar-sáýir aılarynda jalpy óńirlik ónim kólemi 22 mlrd 834 mln teńgege jetip, ótken jylǵy tıisti kezeńmen salystyrǵanda 4 mlrd 255 mln teńgege artqan. Sondaı-aq aýdanǵa tartylǵan ınvestısııa byltyrǵy tıisti kezeńmen salystyrǵanda 2,2 esege artyp, 7 mlrd 549,9 mln teńgeni qurady. Bıylǵy 4 aıda aýylsharýashylyq salasynda 10 mlrd 848,5 mln teńgeniń ónimi óndirilgen. О́nerkásip salasyndaǵy 39 kásiporynnyń óndirgen ónim kólemi 8 mlrd 77 mln teńgege jetti. Aýdan kóleminde jumys istep turǵan 10 862 shaǵyn jáne orta kásipkerlikte 15 551 adam jumyspen qamtylǵan. Bıyl 5 kósheniń 4,8 shaqyrymyna jaryqtandyrý quraldaryn ornatý jumystary júrgizilmek. Sondaı-aq 6 eldi mekenniń aýyz sý júıeleriniń qurylysy bastalǵan. Aýdandaǵy 57 eldi mekenniń 7-i tabıǵı gazben qamtylǵan. Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten 5 eldi mekenniń tabıǵı gaz júıesiniń qurylys-montaj jumystary júrgizilýde, 22 eldi mekenge qarjy qaralǵan. Negizgi qordy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ınvestısııa kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 217,3 paıyz boldy. Onyń 75,5%-y – bıýdjettik emes ınvestısııa. Kepilsiz nesıe boıynsha 57 jeke kásipker 228,5 mln teńgege qarjylandyryldy. Bul kórsetkish boıynsha aýdan oblys deńgeıinde 3-orynda. Shaǵyn nesıe uıymdary arqyly 2 mlrd teńgeden astam nesıe ıgerilgen. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda jeńildetilgen qoljetimdi nesıeni alý maqsatynda 37 joba usynylyp, 23-i maquldandy. «Bıyl «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 28,7 mlrd teńge bolatyn 4 joba júzege asyp, 500-ge jýyq azamat turaqty jumyspen qamtylady. Atap aıtqanda, jyldyq qýaty 2 mln tonnaǵa jetetin Standart Petroleum & Co JShS-niń munaı-hımııa óńdeý jobasynyń jalpy quny – 300 mln dollar (129,9 mlrd teńge). Qazirgi tańda jalpy quny 2,3 mlrd teńge «Agro-V» JShS-niń jańa tehnologııaly qysh zaýyty, jalpy quny 1,6 mlrd teńge bolatyn RZN JShS-niń avtoklavtalǵan gazdalǵan beton ónimin óndirý jobalarynyń qurylys-montajdaý jumystary júrgizilýde. Sondaı-aq jalpy quny 0,8 mlrd teńge bolatyn «Aleksandrovskıı sad» JShS-niń kókónis saqtaý qoımasy úshinshi toqsanda iske qosylady», deıdi aýdan ákimi.
Aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde eginshilikpen kúnin kórip otyrǵan sharýalardyń jaz mezgilinde aǵyn sýmen qamtylýy ózekti másele bolatyn. Jalpy, aýdan aýmaǵynda bıyl 49 kanaldyń 210 shaqyrymyn mehanıkalyq tazalaýdan ótkizý josparlanyp, 178,6 shaqyrym sý arnasyna mehanıkalyq tazalaý jumystary júrgizildi. Áıtse de, sharýalar tarapynan aǵyn sýdy tıimdi paıdalaný júıelenýi tıis. Bul boıynsha aýdan aýmaǵynda arnaıy jumysshy top qurylǵan. Aýdanda 838,2 shaqyrym bolatyn 87 kanal bar. Egistik jerlerdiń aǵyn sýmen qamtamasyz etilýin jaqsartý, shilde aıynda sý jetpeı qalý qaýpin seıiltý maqsatynda 43 kanalda mehanıkalyq tazalaý jumystary júrgizilgen. Nátıjesinde, 15 699 gektar jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsaryp, shilde aıynda sý tapshylyǵyna ushyraıtyn 2 271 gektar jerdiń máselesi sheshildi. Qaraspan aýyldyq okrýginde birneshe jyldan beri jaz aılarynda egistik jerlerge sý jetkizý sharýalardyń bas aýrýyna aınalyp kelgen bolatyn. Bul máseleni túbegeıli sheshý úshin Badam ózenine bóget qoıylyp, uzyndyǵy 4,2 shaqyrym jańa kanal qazyldy. Nátıjesinde, Qaraspan magıstraldy kanalyna sý jiberý arqyly 2 664 gektar jerge sý jetkizý máselesi sheshimin tapty. Al Saryaryq aýylynyń ishinen ótetin bir shaqyrym kanal temir-betonmen qaptalyp, úıirgelik jerlerdi sýarýǵa jaǵdaı jasalýda. Qazirgi tańda aýdandaǵy jalpy sý arnalarynyń mehanıkalyq tazalaýdan ótkeni 80 paıyzǵa jýyqtaǵan. Bıyl Ordabasy aýdanynda bir alqaptan 2-3 ónim alýǵa nıetti sharýashylyq sany 257-ge jetti. Olar 524 gektarǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egip, baptaýda. Bul byltyrǵy kórsetkishten 3 esege artyq. Osylaısha, oblys ákimi О́mirzaq Shókeevtiń tapsyrmasyna sáıkes aýdanda aýylsharýashylyq salasyn damytý júıeli júzege asyrylýda. Aýdan ákimi jerdiń tıimdiligin arttyrýdy, aǵyn sý máselesiniń sheshilýin jiti baqylaýyna alyp, túıtkildi máselelerdiń tarqatylýyn udaıy nazarynda ustap keledi.
Kúsh atasy Qajymuqannyń atyn ıelengen aýyl okrýgi turǵyndarynyń birazy byltyr tabıǵı gaz ıgiligine qol jetkizip, «kógildir otynmen» qamtý kórsetkishi 21,1 paıyzǵa jetken bolatyn. Bıyl Bergen, Kóltoǵan, Birlik, Boraldaı, Qyzylseńgir aýyldarynda respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet esebinen tabıǵı gaz júıesiniń qurylys-montaj jumystary bastaldy. Bul oraıda aýdan ákimi 2025 jylǵa deıin aýdandy 100 paıyz tabıǵı gazben qamtý kózdelgenin aıtady. Shubarsý aýylynda elektr jáne taza aýyz sý júıelerin júrgizýdi 5 kezeńde júzege asyrý josparlanǵan. Tórt jerden sý uńǵymasy qazylyp, turǵyndar sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes taza sýǵa qol jetkizbek. Tórt kezeń boıynsha josparlanǵan tabıǵı gaz montaj-qurylysy da bıyl bastalady.
Sózimizdi kúsh atasy Qajymuqannan bastap aýdannyń ekonomıkalyq ahýalyn da baıandaýymyzdyń ózindik sebebi de bar. Jyl saıyn balýan rýhyna taǵzym etýge elimizdiń ár túkpirinen kelýshiler kóp. Olar Temirlan aýylyndaǵy mýzeı úıine, balýannyń máńgilik mekenine barady, ómir jolymen egjeı-tegjeıli tanysady. Sport básekesinde balýandar Qajymuqan aýylyna kelip, kúsh atasyna taǵzym etip, boz kilemde óner kórsetedi. Shyraıly Shymkentten 40 shaqyrym ǵana jerde jatqan irgeles aýdannyń tarıhy, onyń qazaq tarıhyndaǵy oryny da kópti qyzyqtyrary anyq. Syrt kóz – synshy. Bul oraıda aýdanda balýannyń bedeline nuqsan keltirmeıtindeı ahýaldyń, jaqsy turmystyń, jergilikti turǵyndardyń kóńil kúıiniń joǵary bolǵany da mańyzdy. Túrkistan men mıllıondy qala Shymkenttiń arasyn jalǵaǵan, 122 myń halqy bar Ordabasy aýdanyn basqarý osydan bir jyl buryn Nurbol Turashbekovke senip tapsyrylǵan-dy. Uıymdastyrýshylyq qabiletimen de, «Ulyq bolsań, kishik bol» degen danalyq qaǵıdany ustanǵan halyqqa jaqyndyǵymen de aýdan turǵyndarynyń kóńilinen shyǵyp júrgen ákimniń árbir isi qoldaý tabýda. Ásirese sońǵy jyldary isker ákimderdiń basqarýǵa kelgenine táýbe deıtin jergilikti jurt tarapynan. Mysaly, N.Turashbekovtiń qarapaıym derlik bir ǵana áreketi – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynyń aýdandaǵy jalǵyz ardageri Qalmen Muratovqa temir tulpardyń kiltin tabys etip, qurmet kórsetkenin turǵyndar áli kúnge deıin rızashylyq bildire jáne úlgi ete aıtyp júr.
Túrkistan oblysy